શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્થં સોઽનગ્રહીતોઽઙ્ગ કૃષ્ણેનેક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
તં પરિક્રમ્ય સન્નમ્ય નિશ્ચક્રામ ગુહામુખાત્ ॥ ૧ ॥
ઇત્થં સોઽનગ્રહીતોઽઙ્ગ કૃષ્ણેનેક્ષ્વાકુનન્દનઃ ।
તં પરિક્રમ્ય સન્નમ્ય નિશ્ચક્રામ ગુહામુખાત્ ॥ ૧ ॥
સંવીક્ષ્ય ક્ષુલ્લકાન્ મર્ત્યાન્ પશૂન્વીરુદ્વનસ્પતીન્ ।
મત્વા કલિયુગં પ્રાપ્તં જગામ દિશમુત્તરામ્ ॥ ૨ ॥
મત્વા કલિયુગં પ્રાપ્તં જગામ દિશમુત્તરામ્ ॥ ૨ ॥
તપઃશ્રદ્ધાયુતો ધીરો નિઃસઙ્ગો મુક્તસંશયઃ ।
સમાધાય મનઃ કૃષ્ણે પ્રાવિશદ્ ગન્ધમાદનમ્ ॥ ૩ ॥
સમાધાય મનઃ કૃષ્ણે પ્રાવિશદ્ ગન્ધમાદનમ્ ॥ ૩ ॥
બદર્યાશ્રમમાસાદ્ય નરનારાયણાલયમ્ ।
સર્વદ્વન્દ્વસહઃ શાન્તસ્તપસારાધયદ્ધરિમ્ ॥ ૪ ॥
સર્વદ્વન્દ્વસહઃ શાન્તસ્તપસારાધયદ્ધરિમ્ ॥ ૪ ॥
ભગવાન્ પુનરાવ્રજ્ય પુરીં યવનવેષ્ટિતામ્ ।
હત્વા મ્લેચ્છબલં નિન્યે તદીયં દ્વારકાં ધનમ્ ॥ ૫ ॥
હત્વા મ્લેચ્છબલં નિન્યે તદીયં દ્વારકાં ધનમ્ ॥ ૫ ॥
નીયમાને ધને ગોભિર્નૃભિશ્ચાચ્યુતચોદિતૈઃ ।
આજગામ જરાસન્ધસ્ત્રયોવિંશત્યનીકપઃ ॥ ૬ ॥
આજગામ જરાસન્ધસ્ત્રયોવિંશત્યનીકપઃ ॥ ૬ ॥
વિલોક્ય વેગરભસં રિપુસૈન્યસ્ય માધવૌ ।
મનુષ્યચેષ્ટામાપન્નૌ રાજન્ દુદ્રુવતુર્દ્રુતમ્ ॥ ૭ ॥
મનુષ્યચેષ્ટામાપન્નૌ રાજન્ દુદ્રુવતુર્દ્રુતમ્ ॥ ૭ ॥
વિહાય વિત્તં પ્રચુરમભીતૌ ભીરુભીતવત્ ।
પદ્ભ્યાં પદ્મપલાશાભ્યાં ચેલતુર્બહુયોજનમ્ ॥ ૮ ॥
પદ્ભ્યાં પદ્મપલાશાભ્યાં ચેલતુર્બહુયોજનમ્ ॥ ૮ ॥
પલાયમાનૌ તૌ દૃષ્ટ્વા માગધઃ પ્રહસન્બલી ।
અન્વધાવદ્ રથાનીકૈરીશયોરપ્રમાણવિત્ ॥ ૯ ॥
અન્વધાવદ્ રથાનીકૈરીશયોરપ્રમાણવિત્ ॥ ૯ ॥
પ્રદ્રુત્ય દૂરં સંશ્રાન્તૌ તુઙ્ગમારુહતાં ગિરિમ્ ।
પ્રવર્ષણાખ્યં ભગવાન્ નિત્યદા યત્ર વર્ષતિ ॥ ૧૦ ॥
પ્રવર્ષણાખ્યં ભગવાન્ નિત્યદા યત્ર વર્ષતિ ॥ ૧૦ ॥
ગિરૌ નિલીનાવાજ્ઞાય નાધિગમ્ય પદં નૃપ ।
દદાહ ગિરિમેધોભિઃ સમન્તાદગ્નિમુત્સૃજન્ ॥ ૧૧ ॥
દદાહ ગિરિમેધોભિઃ સમન્તાદગ્નિમુત્સૃજન્ ॥ ૧૧ ॥
તત ઉત્પત્ય તરસા દહ્યમાનતટાદુભૌ ।
દશૈકયોજનાત્તુઙ્ગાન્નિપેતતુરધો ભુવિ ॥ ૧૨ ॥
દશૈકયોજનાત્તુઙ્ગાન્નિપેતતુરધો ભુવિ ॥ ૧૨ ॥
અલક્ષ્યમાણૌ રિપુણા સાનુગેન યદૂત્તમૌ ।
સ્વપુરં પુનરાયાતૌ સમુદ્રપરિખાં નૃપ ॥ ૧૩ ॥
સ્વપુરં પુનરાયાતૌ સમુદ્રપરિખાં નૃપ ॥ ૧૩ ॥
સોઽપિ દગ્ધાવિતિ મૃષા મન્વાનો બલકેશવૌ ।
બલમાકૃષ્ય સુમહન્મગધાન્ માગધો યયૌ ॥ ૧૪ ॥
બલમાકૃષ્ય સુમહન્મગધાન્ માગધો યયૌ ॥ ૧૪ ॥
આનર્તાધિપતિઃ શ્રીમાન્ રૈવતો રૈવતીં સુતામ્ ।
બ્રહ્મણા ચોદિતઃ પ્રાદાદ્ બલાયેતિ પુરોદિતમ્ ॥ ૧૫ ॥
બ્રહ્મણા ચોદિતઃ પ્રાદાદ્ બલાયેતિ પુરોદિતમ્ ॥ ૧૫ ॥
ભગવાનપિ ગોવિન્દ ઉપયેમે કુરૂદ્વહ ।
વૈદર્ભીં ભીષ્મકસુતાં શ્રિયો માત્રાં સ્વયંવરે ॥ ૧૬ ॥
વૈદર્ભીં ભીષ્મકસુતાં શ્રિયો માત્રાં સ્વયંવરે ॥ ૧૬ ॥
પ્રમથ્ય તરસા રાજ્ઞઃ શાલ્વાદીંશ્ચૈદ્યપક્ષગાન્ ।
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં તાર્ક્ષ્યપુત્રઃ સુધામિવ ॥ ૧૭ ॥
પશ્યતાં સર્વલોકાનાં તાર્ક્ષ્યપુત્રઃ સુધામિવ ॥ ૧૭ ॥
શ્રીરાજોવાચ
ભગવાન્ ભીષ્મકસુતાં રુક્મિણીં રુચિરાનનામ્ ।
રાક્ષસેન વિધાનેન ઉપયેમ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥ ૧૮ ॥
ભગવાન્ ભીષ્મકસુતાં રુક્મિણીં રુચિરાનનામ્ ।
રાક્ષસેન વિધાનેન ઉપયેમ ઇતિ શ્રુતમ્ ॥ ૧૮ ॥
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ કૃષ્ણસ્યામિતતેજસઃ ।
યથા માગધશાલ્વાદીન્ જિત્વા કન્યામુપાહરત્ ॥ ૧૯ ॥
યથા માગધશાલ્વાદીન્ જિત્વા કન્યામુપાહરત્ ॥ ૧૯ ॥
બ્રહ્મન્ કૃષ્ણકથાઃ પુણ્યા માધ્વીર્લોકમલાપહાઃ ।
કો નુ તૃપ્યેત શૃણ્વાનઃ શ્રુતજ્ઞો નિત્યનૂતનાઃ ॥ ૨૦ ॥
કો નુ તૃપ્યેત શૃણ્વાનઃ શ્રુતજ્ઞો નિત્યનૂતનાઃ ॥ ૨૦ ॥
શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
રાજાસીદ્ ભીષ્મકો નામ વિદર્ભાધિપતિર્મહાન્ ।
તસ્ય પઞ્ચાભવન્ પુત્રાઃ કન્યૈકા ચ વરાનના ॥ ૨૧ ॥
રાજાસીદ્ ભીષ્મકો નામ વિદર્ભાધિપતિર્મહાન્ ।
તસ્ય પઞ્ચાભવન્ પુત્રાઃ કન્યૈકા ચ વરાનના ॥ ૨૧ ॥
રુક્મ્યગ્રજો રુક્મરથો રુક્મબાહુરનન્તરઃ ।
રુક્મકેશો રુક્મમાલી રુક્મિણ્યેષા સ્વસા સતી ॥ ૨૨ ॥
રુક્મકેશો રુક્મમાલી રુક્મિણ્યેષા સ્વસા સતી ॥ ૨૨ ॥
સોપશ્રુત્ય મુકુન્દસ્ય રૂપવીર્યગુણશ્રિયઃ ।
ગૃહાગતૈર્ગીયમાનાસ્તં મેને સદૃશં પતિમ્ ॥ ૨૩ ॥
ગૃહાગતૈર્ગીયમાનાસ્તં મેને સદૃશં પતિમ્ ॥ ૨૩ ॥
તાં બુદ્ધિલક્ષણૌદાર્યરૂપશીલગુણાશ્રયામ્ ।
કૃષ્ણશ્ચ સદૃશીં ભાર્યાં સમુદ્વોઢું મનો દધે ॥ ૨૪ ॥
કૃષ્ણશ્ચ સદૃશીં ભાર્યાં સમુદ્વોઢું મનો દધે ॥ ૨૪ ॥
બન્ધૂનામિચ્છતાં દાતું કૃષ્ણાય ભગિનીં નૃપ ।
તતો નિવાર્ય કૃષ્ણદ્વિડ્ રુક્મી ચૈદ્યમમન્યત ॥ ૨૫ ॥
તતો નિવાર્ય કૃષ્ણદ્વિડ્ રુક્મી ચૈદ્યમમન્યત ॥ ૨૫ ॥
તદવેત્યાસિતાપાઙ્ગી વૈદર્ભી દુર્મના ભૃશમ્ ।
વિચિન્ત્યાપ્તં દ્વિજં કઞ્ચિત્ કૃષ્ણાય પ્રાહિણોદ્દ્રુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
વિચિન્ત્યાપ્તં દ્વિજં કઞ્ચિત્ કૃષ્ણાય પ્રાહિણોદ્દ્રુતમ્ ॥ ૨૬ ॥
દ્વારકાં સ સમભ્યેત્ય પ્રતીહારૈઃ પ્રવેશિતઃ ।
અપશ્યદાદ્યં પુરુષમાસીનં કાઞ્ચનાસને ॥ ૨૭ ॥
અપશ્યદાદ્યં પુરુષમાસીનં કાઞ્ચનાસને ॥ ૨૭ ॥
દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણ્યદેવસ્તમવરુહ્ય નિજાસનાત્ ।
ઉપવેશ્યાર્હયાં ચક્રે યથાત્માનં દિવૌકસઃ ॥ ૨૮ ॥
ઉપવેશ્યાર્હયાં ચક્રે યથાત્માનં દિવૌકસઃ ॥ ૨૮ ॥
તં ભુક્તવન્તં વિશ્રાન્તમુપગમ્ય સતાં ગતિઃ ।
પાણિનાભિમૃશન્ પાદાવવ્યગ્રસ્તમપૃચ્છત ॥ ૨૯ ॥
પાણિનાભિમૃશન્ પાદાવવ્યગ્રસ્તમપૃચ્છત ॥ ૨૯ ॥
કચ્ચિદ્ દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ ધર્મસ્તે વૃદ્ધસમ્મતઃ ।
વર્તતે નાતિકૃચ્છ્રેણ સન્તુષ્ટમનસઃ સદા ॥ ૩૦ ॥
વર્તતે નાતિકૃચ્છ્રેણ સન્તુષ્ટમનસઃ સદા ॥ ૩૦ ॥
સન્તુષ્ટો યર્હિ વર્તેત બ્રાહ્મણો યેન કેનચિત્ ।
અહીયમાનઃ સ્વદ્ધર્માત્ સ હ્યસ્યાખિલકામધુક્ ॥ ૩૧ ॥
અહીયમાનઃ સ્વદ્ધર્માત્ સ હ્યસ્યાખિલકામધુક્ ॥ ૩૧ ॥
અસન્તુષ્ટોઽસકૃલ્લોકાનાપ્નોત્યપિ સુરેશ્વરઃ ।
અકિઞ્ચનોઽપિ સન્તુષ્ટઃ શેતે સર્વાઙ્ગવિજ્વરઃ ॥ ૩૨ ॥
અકિઞ્ચનોઽપિ સન્તુષ્ટઃ શેતે સર્વાઙ્ગવિજ્વરઃ ॥ ૩૨ ॥
વિપ્રાન્ સ્વલાભસન્તુષ્ટાન્ સાધૂન્ ભૂતસુહૃત્તમાન્ ।
નિરહઙ્કારિણઃ શાન્તાન્ નમસ્યે શિરસાસકૃત્ ॥ ૩૩ ॥
નિરહઙ્કારિણઃ શાન્તાન્ નમસ્યે શિરસાસકૃત્ ॥ ૩૩ ॥
કચ્ચિદ્ વઃ કુશલં બ્રહ્મન્ રાજતો યસ્ય હિ પ્રજાઃ ।
સુખં વસન્તિ વિષયે પાલ્યમાનાઃ સ મે પ્રિયઃ ॥ ૩૪ ॥
સુખં વસન્તિ વિષયે પાલ્યમાનાઃ સ મે પ્રિયઃ ॥ ૩૪ ॥
યતસ્ત્વમાગતો દુર્ગં નિસ્તીર્યેહ યદિચ્છયા ।
સર્વં નો બ્રૂહ્યગુહ્યં ચેત્ કિં કાર્યં કરવામ તે ॥ ૩૫ ॥
સર્વં નો બ્રૂહ્યગુહ્યં ચેત્ કિં કાર્યં કરવામ તે ॥ ૩૫ ॥
એવં સમ્પૃષ્ટસમ્પ્રશ્નો બ્રાહ્મણઃ પરમેષ્ઠિના ।
લીલાગૃહીતદેહેન તસ્મૈ સર્વમવર્ણયત્ ॥ ૩૬ ॥
લીલાગૃહીતદેહેન તસ્મૈ સર્વમવર્ણયત્ ॥ ૩૬ ॥
શ્રીરુક્મિણ્યુવાચ
શ્રુત્વા ગુણાન્ ભુવનસુન્દર શૃણ્વતાં તે
નિર્વિશ્ય કર્ણવિવરૈર્હરતોઽઙ્ગતાપમ્ ।
રૂપં દૃશાં દૃશિમતામખિલાર્થલાભં
ત્વય્યચ્યુતાવિશતિ ચિત્તમપત્રપં મે ॥ ૩૭ ॥
શ્રુત્વા ગુણાન્ ભુવનસુન્દર શૃણ્વતાં તે
નિર્વિશ્ય કર્ણવિવરૈર્હરતોઽઙ્ગતાપમ્ ।
રૂપં દૃશાં દૃશિમતામખિલાર્થલાભં
ત્વય્યચ્યુતાવિશતિ ચિત્તમપત્રપં મે ॥ ૩૭ ॥
કા ત્વા મુકુન્દ મહતી કુલશીલરૂપ-
વિદ્યાવયોદ્રવિણધામભિરાત્મતુલ્યમ્ ।
ધીરા પતિં કુલવતી ન વૃણીત કન્યા
કાલે નૃસિંહ નરલોકમનોઽભિરામમ્ ॥ ૩૮ ॥
વિદ્યાવયોદ્રવિણધામભિરાત્મતુલ્યમ્ ।
ધીરા પતિં કુલવતી ન વૃણીત કન્યા
કાલે નૃસિંહ નરલોકમનોઽભિરામમ્ ॥ ૩૮ ॥
તન્મે ભવાન્ ખલુ વૃતઃ પતિરઙ્ગ જાયા-
માત્માર્પિતશ્ચ ભવતોઽત્ર વિભો વિધેહિ ।
મા વીરભાગમભિમર્શતુ ચૈદ્ય આરાદ્
ગોમાયુવન્મૃગપતેર્બલિમમ્બુજાક્ષ ॥ ૩૯ ॥
માત્માર્પિતશ્ચ ભવતોઽત્ર વિભો વિધેહિ ।
મા વીરભાગમભિમર્શતુ ચૈદ્ય આરાદ્
ગોમાયુવન્મૃગપતેર્બલિમમ્બુજાક્ષ ॥ ૩૯ ॥
પૂર્તેષ્ટદત્તનિયમવ્રતદેવવિપ્ર-
ગુર્વર્ચનાદિભિરલં ભગવાન્ પરેશઃ ।
આરાધિતો યદિ ગદાગ્રજ એત્ય પાણિં
ગૃહ્ણાતુ મે ન દમઘોષસુતાદયોઽન્યે ॥ ૪૦ ॥
ગુર્વર્ચનાદિભિરલં ભગવાન્ પરેશઃ ।
આરાધિતો યદિ ગદાગ્રજ એત્ય પાણિં
ગૃહ્ણાતુ મે ન દમઘોષસુતાદયોઽન્યે ॥ ૪૦ ॥
શ્વોભાવિનિ ત્વમજિતોદ્વહને વિદર્ભાન્
ગુપ્તઃ સમેત્ય પૃતનાપતિભિઃ પરીતઃ ।
નિર્મથ્ય ચૈદ્યમગધેન્દ્રબલં પ્રસહ્ય
માં રાક્ષસેન વિધિનોદ્વહ વીર્યશુલ્કામ્ ॥ ૪૧ ॥
ગુપ્તઃ સમેત્ય પૃતનાપતિભિઃ પરીતઃ ।
નિર્મથ્ય ચૈદ્યમગધેન્દ્રબલં પ્રસહ્ય
માં રાક્ષસેન વિધિનોદ્વહ વીર્યશુલ્કામ્ ॥ ૪૧ ॥
અન્તઃપુરાન્તરચરીમનિહત્ય બન્ધૂન્-
ત્વામુદ્વહે કથમિતિ પ્રવદામ્યુપાયમ્ ।
પૂર્વેદ્યુરસ્તિ મહતી કુલદેવયાત્રા
યસ્યાં બહિર્નવવધૂર્ગિરિજામુપેયાત્ ॥ ૪૨ ॥
ત્વામુદ્વહે કથમિતિ પ્રવદામ્યુપાયમ્ ।
પૂર્વેદ્યુરસ્તિ મહતી કુલદેવયાત્રા
યસ્યાં બહિર્નવવધૂર્ગિરિજામુપેયાત્ ॥ ૪૨ ॥
યસ્યાઙ્ઘ્રિપઙ્કજરજઃસ્નપનં મહાન્તો
વાઞ્છન્ત્યુમાપતિરિવાત્મતમોઽપહત્યૈ ।
યર્હ્યમ્બુજાક્ષ ન લભેય ભવત્પ્રસાદં
જહ્યામસૂન્વ્રતકૃશાન્ શતજન્મભિઃ સ્યાત્ ॥ ૪૩ ॥
વાઞ્છન્ત્યુમાપતિરિવાત્મતમોઽપહત્યૈ ।
યર્હ્યમ્બુજાક્ષ ન લભેય ભવત્પ્રસાદં
જહ્યામસૂન્વ્રતકૃશાન્ શતજન્મભિઃ સ્યાત્ ॥ ૪૩ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ઇત્યેતે ગુહ્યસન્દેશા યદુદેવ મયાહૃતાઃ ।
વિમૃશ્ય કર્તું યચ્ચાત્ર ક્રિયતાં તદનન્તરમ્ ॥ ૪૪ ॥
ઇત્યેતે ગુહ્યસન્દેશા યદુદેવ મયાહૃતાઃ ।
વિમૃશ્ય કર્તું યચ્ચાત્ર ક્રિયતાં તદનન્તરમ્ ॥ ૪૪ ॥