શ્રીશુક ઉવાચ
અથૈકદા દ્વારવત્યાં વસતો રામકૃષ્ણયોઃ ।
સૂર્યોપરાગઃ સુમહાનાસીત્ કલ્પક્ષયે યથા ॥ ૧ ॥
અથૈકદા દ્વારવત્યાં વસતો રામકૃષ્ણયોઃ ।
સૂર્યોપરાગઃ સુમહાનાસીત્ કલ્પક્ષયે યથા ॥ ૧ ॥
તં જ્ઞાત્વા મનુજા રાજન્ પુરસ્તાદેવ સર્વતઃ ।
સમન્તપઞ્ચકં ક્ષેત્રં યયુઃ શ્રેયોવિધિત્સયા ॥ ૨ ॥
સમન્તપઞ્ચકં ક્ષેત્રં યયુઃ શ્રેયોવિધિત્સયા ॥ ૨ ॥
નિઃક્ષત્રિયાં મહીં કુર્વન્ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
નૃપાણાં રુધિરૌઘેણ યત્ર ચક્રે મહાહ્રદાન્ ॥ ૩ ॥
નૃપાણાં રુધિરૌઘેણ યત્ર ચક્રે મહાહ્રદાન્ ॥ ૩ ॥
ઈજે ચ ભગવાન્ રામો યત્રાસ્પૃષ્ટોઽપિ કર્મણા ।
લોકં સઙ્ગ્રાહયન્નીશો યથાન્યોઽઘાપનુત્તયે ॥ ૪ ॥
લોકં સઙ્ગ્રાહયન્નીશો યથાન્યોઽઘાપનુત્તયે ॥ ૪ ॥
મહત્યાં તીર્થયાત્રાયાં તત્રાગન્ ભારતીઃ પ્રજાઃ ।
વૃષ્ણયશ્ચ તથાક્રૂરવસુદેવાહુકાદયઃ ॥ ૫ ॥
વૃષ્ણયશ્ચ તથાક્રૂરવસુદેવાહુકાદયઃ ॥ ૫ ॥
યયુર્ભારત તત્ ક્ષેત્રં સ્વમઘં ક્ષપયિષ્ણવઃ ।
ગદપ્રદ્યુમ્નસામ્બાદ્યાઃ સુચન્દ્રશુકસારણૈઃ ।
આસ્તેઽનિરુદ્ધો રક્ષાયાં કૃતવર્મા ચ યૂથપઃ ॥ ૬ ॥
ગદપ્રદ્યુમ્નસામ્બાદ્યાઃ સુચન્દ્રશુકસારણૈઃ ।
આસ્તેઽનિરુદ્ધો રક્ષાયાં કૃતવર્મા ચ યૂથપઃ ॥ ૬ ॥
તે રથૈર્દેવધિષ્ણ્યાભૈર્હયૈશ્ચ તરલપ્લવૈઃ ।
ગજૈર્નદદ્ભિરભ્રાભૈર્નૃભિર્વિદ્યાધરદ્યુભિઃ ॥ ૭ ॥
ગજૈર્નદદ્ભિરભ્રાભૈર્નૃભિર્વિદ્યાધરદ્યુભિઃ ॥ ૭ ॥
વ્યરોચન્ત મહાતેજાઃ પથિ કાઞ્ચનમાલિનઃ ।
દિવ્યસ્રગ્વસ્ત્રસન્નાહાઃ કલત્રૈઃ ખેચરા ઇવ ॥ ૮ ॥
દિવ્યસ્રગ્વસ્ત્રસન્નાહાઃ કલત્રૈઃ ખેચરા ઇવ ॥ ૮ ॥
તત્ર સ્નાત્વા મહાભાગા ઉપોષ્ય સુસમાહિતાઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો દદુર્ધેનૂર્વાસઃસ્રગ્રુક્મમાલિનીઃ ॥ ૯ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો દદુર્ધેનૂર્વાસઃસ્રગ્રુક્મમાલિનીઃ ॥ ૯ ॥
રામહ્રદેષુ વિધિવત્ પુનરાપ્લુત્ય વૃષ્ણયઃ ।
દદુઃ સ્વન્નં દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ કૃષ્ણે નો ભક્તિરસ્ત્વિતિ ॥ ૧૦ ॥
દદુઃ સ્વન્નં દ્વિજાગ્ર્યેભ્યઃ કૃષ્ણે નો ભક્તિરસ્ત્વિતિ ॥ ૧૦ ॥
સ્વયં ચ તદનુજ્ઞાતા વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણદેવતાઃ ।
ભુક્ત્વોપવિવિશુઃ કામં સ્નિગ્ધચ્છાયાઙ્ઘ્રિપાઙ્ઘ્રિષુ ॥ ૧૧ ॥
ભુક્ત્વોપવિવિશુઃ કામં સ્નિગ્ધચ્છાયાઙ્ઘ્રિપાઙ્ઘ્રિષુ ॥ ૧૧ ॥
તત્રાગતાંસ્તે દદૃશુઃ સુહૃત્સમ્બન્ધિનો નૃપાન્ ।
મત્સ્યોશીનરકૌશલ્યવિદર્ભકુરુસૃઞ્જયાન્ ।
કામ્બોજકૈકયાન્ મદ્રાન્ કુન્તીનાનર્તકેરલાન્ ॥ ૧૨ ॥
મત્સ્યોશીનરકૌશલ્યવિદર્ભકુરુસૃઞ્જયાન્ ।
કામ્બોજકૈકયાન્ મદ્રાન્ કુન્તીનાનર્તકેરલાન્ ॥ ૧૨ ॥
અન્યાંશ્ચૈવાત્મપક્ષીયાન્ પરાંશ્ચ શતશો નૃપ ।
નન્દાદીન્સુહૃદો ગોપાન્ગોપીશ્ચોત્કણ્ઠિતાશ્ચિરમ્ ॥ ૧૩ ॥
નન્દાદીન્સુહૃદો ગોપાન્ગોપીશ્ચોત્કણ્ઠિતાશ્ચિરમ્ ॥ ૧૩ ॥
અન્યોન્યસન્દર્શનહર્ષરંહસા
પ્રોત્ફુલ્લહૃદ્વક્ત્રસરોરુહશ્રિયઃ ।
આશ્લિષ્ય ગાઢં નયનૈઃ સ્રવજ્જલા
હૃષ્યત્ત્વચો રુદ્ધગિરો યયુર્મુદમ્ ॥ ૧૪ ॥
પ્રોત્ફુલ્લહૃદ્વક્ત્રસરોરુહશ્રિયઃ ।
આશ્લિષ્ય ગાઢં નયનૈઃ સ્રવજ્જલા
હૃષ્યત્ત્વચો રુદ્ધગિરો યયુર્મુદમ્ ॥ ૧૪ ॥
સ્ત્રિયશ્ચ સંવીક્ષ્ય મિથોઽતિસૌહૃદ-
સ્મિતામલાપાઙ્ગદૃશોઽભિરેભિરે ।
સ્તનૈઃ સ્તનાન્ કુઙ્કુમપઙ્કરૂષિતાન્
નિહત્ય દોર્ભિઃ પ્રણયાશ્રુલોચનાઃ ॥ ૧૫ ॥
સ્મિતામલાપાઙ્ગદૃશોઽભિરેભિરે ।
સ્તનૈઃ સ્તનાન્ કુઙ્કુમપઙ્કરૂષિતાન્
નિહત્ય દોર્ભિઃ પ્રણયાશ્રુલોચનાઃ ॥ ૧૫ ॥
તતોઽભિવાદ્ય તે વૃદ્ધાન્ યવિષ્ઠૈરભિવાદિતાઃ ।
સ્વાગતં કુશલં પૃષ્ટ્વા ચક્રુઃ કૃષ્ણકથા મિથઃ ॥ ૧૬ ॥
સ્વાગતં કુશલં પૃષ્ટ્વા ચક્રુઃ કૃષ્ણકથા મિથઃ ॥ ૧૬ ॥
પૃથા ભ્રાતૄન્ સ્વસૃર્વીક્ષ્ય તત્પુત્રાન્ પિતરાવપિ ।
ભ્રાતૄપત્નીર્મુકુન્દં ચ જહૌ સઙ્કથયા શુચઃ ॥ ૧૭ ॥
ભ્રાતૄપત્નીર્મુકુન્દં ચ જહૌ સઙ્કથયા શુચઃ ॥ ૧૭ ॥
કુન્ત્યુવાચ
આર્ય ભ્રાતરહં મન્યે આત્માનમકૃતાશિષમ્ ।
યદ્ વા આપત્સુ મદ્વાર્તાં નાનુસ્મરથ સત્તમાઃ ॥ ૧૮ ॥
આર્ય ભ્રાતરહં મન્યે આત્માનમકૃતાશિષમ્ ।
યદ્ વા આપત્સુ મદ્વાર્તાં નાનુસ્મરથ સત્તમાઃ ॥ ૧૮ ॥
સુહૃદો જ્ઞાતયઃ પુત્રા ભ્રાતરઃ પિતરાવપિ ।
નાનુસ્મરન્તિ સ્વજનં યસ્ય દૈવમદક્ષિણમ્ ॥ ૧૯ ॥
નાનુસ્મરન્તિ સ્વજનં યસ્ય દૈવમદક્ષિણમ્ ॥ ૧૯ ॥
શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
અમ્બ માસ્માનસૂયેથા દૈવક્રીડનકાન્ નરાન્ ।
ઈશસ્ય હિ વશે લોકઃ કુરુતે કાર્યતેઽથ વા ॥ ૨૦ ॥
અમ્બ માસ્માનસૂયેથા દૈવક્રીડનકાન્ નરાન્ ।
ઈશસ્ય હિ વશે લોકઃ કુરુતે કાર્યતેઽથ વા ॥ ૨૦ ॥
કંસપ્રતાપિતાઃ સર્વે વયં યાતા દિશં દિશમ્ ।
એતર્હ્યેવ પુનઃ સ્થાનં દૈવેનાસાદિતાઃ સ્વસઃ ॥ ૨૧ ॥
એતર્હ્યેવ પુનઃ સ્થાનં દૈવેનાસાદિતાઃ સ્વસઃ ॥ ૨૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
વસુદેવોગ્રસેનાદ્યૈર્યદુભિસ્તેઽર્ચિતા નૃપાઃ ।
આસન્નચ્યુતસન્દર્શપરમાનન્દનિર્વૃતાઃ ॥ ૨૨ ॥
વસુદેવોગ્રસેનાદ્યૈર્યદુભિસ્તેઽર્ચિતા નૃપાઃ ।
આસન્નચ્યુતસન્દર્શપરમાનન્દનિર્વૃતાઃ ॥ ૨૨ ॥
ભીષ્મો દ્રોણોઽમ્બિકાપુત્રો ગાન્ધારી સસુતા તથા ।
સદારાઃ પાણ્ડવાઃ કુન્તી સઞ્જયો વિદુરઃ કૃપઃ ॥ ૨૩ ॥
સદારાઃ પાણ્ડવાઃ કુન્તી સઞ્જયો વિદુરઃ કૃપઃ ॥ ૨૩ ॥
કુન્તીભોજો વિરાટશ્ચ ભીષ્મકો નગ્નજિન્મહાન્ ।
પુરુજિદ્દ્રુપદઃ શલ્યો ધૃષ્ટકેતુઃ સકાશિરાટ્ ॥ ૨૪ ॥
પુરુજિદ્દ્રુપદઃ શલ્યો ધૃષ્ટકેતુઃ સકાશિરાટ્ ॥ ૨૪ ॥
દમઘોષો વિશાલાક્ષો મૈથિલો મદ્રકેકયૌ ।
યુધામન્યુઃ સુશર્મા ચ સસુતા બાહ્લિકાદયઃ ॥ ૨૫ ॥
યુધામન્યુઃ સુશર્મા ચ સસુતા બાહ્લિકાદયઃ ॥ ૨૫ ॥
રાજાનો યે ચ રાજેન્દ્ર યુધિષ્ઠિરમનુવ્રતાઃ ।
શ્રીનિકેતં વપુઃ શૌરેઃ સસ્ત્રીકં વીક્ષ્ય વિસ્મિતાઃ ॥ ૨૬ ॥
શ્રીનિકેતં વપુઃ શૌરેઃ સસ્ત્રીકં વીક્ષ્ય વિસ્મિતાઃ ॥ ૨૬ ॥
અથ તે રામકૃષ્ણાભ્યાં સમ્યક્ પ્રાપ્તસમર્હણાઃ ।
પ્રશશંસુર્મુદા યુક્તા વૃષ્ણીન્ કૃષ્ણપરિગ્રહાન્ ॥ ૨૭ ॥
પ્રશશંસુર્મુદા યુક્તા વૃષ્ણીન્ કૃષ્ણપરિગ્રહાન્ ॥ ૨૭ ॥
અહો ભોજપતે યૂયં જન્મભાજો નૃણામિહ ।
યત્ પશ્યથાસકૃત્ કૃષ્ણં દુર્દર્શમપિ યોગિનામ્ ॥ ૨૮ ॥
યત્ પશ્યથાસકૃત્ કૃષ્ણં દુર્દર્શમપિ યોગિનામ્ ॥ ૨૮ ॥
યદ્વિશ્રુતિઃ શ્રુતિનુતેદમલં પુનાતિ
પાદાવનેજનપયશ્ચ વચશ્ચ શાસ્ત્રમ્ ।
ભૂઃ કાલભર્જિતભગાપિ યદઙ્ઘ્રિપદ્મ-
સ્પર્શોત્થશક્તિરભિવર્ષતિ નોઽખિલાર્થાન્ ॥ ૨૯ ॥
પાદાવનેજનપયશ્ચ વચશ્ચ શાસ્ત્રમ્ ।
ભૂઃ કાલભર્જિતભગાપિ યદઙ્ઘ્રિપદ્મ-
સ્પર્શોત્થશક્તિરભિવર્ષતિ નોઽખિલાર્થાન્ ॥ ૨૯ ॥
તદ્દર્શનસ્પર્શનાનુપથપ્રજલ્પ-
શય્યાસનાશનસયૌનસપિણ્ડબન્ધઃ ।
યેષાં ગૃહે નિરયવર્ત્મનિ વર્તતાં વઃ
સ્વર્ગાપવર્ગવિરમઃ સ્વયમાસ વિષ્ણુઃ ॥ ૩૦ ॥
શય્યાસનાશનસયૌનસપિણ્ડબન્ધઃ ।
યેષાં ગૃહે નિરયવર્ત્મનિ વર્તતાં વઃ
સ્વર્ગાપવર્ગવિરમઃ સ્વયમાસ વિષ્ણુઃ ॥ ૩૦ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
નન્દસ્તત્ર યદૂન્ પ્રાપ્તાન્ જ્ઞાત્વા કૃષ્ણપુરોગમાન્ ।
તત્રાગમદ્ વૃતો ગોપૈરનઃસ્થાર્થૈર્દિદૃક્ષયા ॥ ૩૧ ॥
નન્દસ્તત્ર યદૂન્ પ્રાપ્તાન્ જ્ઞાત્વા કૃષ્ણપુરોગમાન્ ।
તત્રાગમદ્ વૃતો ગોપૈરનઃસ્થાર્થૈર્દિદૃક્ષયા ॥ ૩૧ ॥
તં દૃષ્ટ્વા વૃષ્ણયો હૃષ્ટાસ્તન્વઃ પ્રાણમિવોત્થિતાઃ ।
પરિષસ્વજિરે ગાઢં ચિરદર્શનકાતરાઃ ॥ ૩૨ ॥
પરિષસ્વજિરે ગાઢં ચિરદર્શનકાતરાઃ ॥ ૩૨ ॥
વસુદેવઃ પરિષ્વજ્ય સમ્પ્રીતઃ પ્રેમવિહ્વલઃ ।
સ્મરન્ કંસકૃતાન્ ક્લેશાન્ પુત્રન્યાસં ચ ગોકુલે ॥ ૩૩ ॥
સ્મરન્ કંસકૃતાન્ ક્લેશાન્ પુત્રન્યાસં ચ ગોકુલે ॥ ૩૩ ॥
કૃષ્ણરામૌ પરિષ્વજ્ય પિતરાવભિવાદ્ય ચ ।
ન કિઞ્ચનોચતુઃ પ્રેમ્ણા સાશ્રુકણ્ઠૌ કુરૂદ્વહ ॥ ૩૪ ॥
ન કિઞ્ચનોચતુઃ પ્રેમ્ણા સાશ્રુકણ્ઠૌ કુરૂદ્વહ ॥ ૩૪ ॥
તાવાત્માસનમારોપ્ય બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ।
યશોદા ચ મહાભાગા સુતૌ વિજહતુઃ શુચઃ ॥ ૩૫ ॥
યશોદા ચ મહાભાગા સુતૌ વિજહતુઃ શુચઃ ॥ ૩૫ ॥
રોહિણી દેવકી ચાથ પરિષ્વજ્ય વ્રજેશ્વરીમ્ ।
સ્મરન્ત્યૌ તત્કૃતાં મૈત્રીં બાષ્પકણ્ઠ્યૌ સમૂચતુઃ ॥ ૩૬ ॥
સ્મરન્ત્યૌ તત્કૃતાં મૈત્રીં બાષ્પકણ્ઠ્યૌ સમૂચતુઃ ॥ ૩૬ ॥
કા વિસ્મરેત વાં મૈત્રીમનિવૃત્તાં વ્રજેશ્વરિ ।
અવાપ્યાપ્યૈન્દ્રમૈશ્વર્યં યસ્યા નેહ પ્રતિક્રિયા ॥ ૩૭ ॥
અવાપ્યાપ્યૈન્દ્રમૈશ્વર્યં યસ્યા નેહ પ્રતિક્રિયા ॥ ૩૭ ॥
એતાવદૃષ્ટપિતરૌ યુવયોઃ સ્મ પિત્રોઃ
સમ્પ્રીણનાભ્યુદયપોષણપાલનાનિ ।
પ્રાપ્યોષતુર્ભવતિ પક્ષ્મ હ યદ્વદક્ષ્ણો-
ર્ન્યસ્તાવકુત્રચભયૌ ન સતાં પરઃ સ્વઃ ॥ ૩૮ ॥
સમ્પ્રીણનાભ્યુદયપોષણપાલનાનિ ।
પ્રાપ્યોષતુર્ભવતિ પક્ષ્મ હ યદ્વદક્ષ્ણો-
ર્ન્યસ્તાવકુત્રચભયૌ ન સતાં પરઃ સ્વઃ ॥ ૩૮ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ગોપ્યશ્ચ કૃષ્ણમુપલભ્ય ચિરાદભીષ્ટં
યત્પ્રેક્ષણે દૃશિષુ પક્ષ્મકૃતં શપન્તિ ।
દૃગ્ભિર્હૃદીકૃતમલં પરિરભ્ય સર્વા-
સ્તદ્ભાવમાપુરપિ નિત્યયુજાં દુરાપમ્ ॥ ૩૯ ॥
ગોપ્યશ્ચ કૃષ્ણમુપલભ્ય ચિરાદભીષ્ટં
યત્પ્રેક્ષણે દૃશિષુ પક્ષ્મકૃતં શપન્તિ ।
દૃગ્ભિર્હૃદીકૃતમલં પરિરભ્ય સર્વા-
સ્તદ્ભાવમાપુરપિ નિત્યયુજાં દુરાપમ્ ॥ ૩૯ ॥
ભગવાંસ્તાસ્તથાભૂતા વિવિક્ત ઉપસઙ્ગતઃ ।
આશ્લિષ્યાનામયં પૃષ્ટ્વા પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૪૦ ॥
આશ્લિષ્યાનામયં પૃષ્ટ્વા પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૪૦ ॥
અપિ સ્મરથ નઃ સખ્યઃ સ્વાનામર્થચિકીર્ષયા ।
ગતાંશ્ચિરાયિતાઞ્છત્રુપક્ષક્ષપણચેતસઃ ॥ ૪૧ ॥
ગતાંશ્ચિરાયિતાઞ્છત્રુપક્ષક્ષપણચેતસઃ ॥ ૪૧ ॥
અપ્યવધ્યાયથાસ્માન્ સ્વિદકૃતજ્ઞાવિશઙ્કયા ।
નૂનં ભૂતાનિ ભગવાન્ યુનક્તિ વિયુનક્તિ ચ ॥ ૪૨ ॥
નૂનં ભૂતાનિ ભગવાન્ યુનક્તિ વિયુનક્તિ ચ ॥ ૪૨ ॥
વાયુર્યથા ઘનાનીકં તૃણં તૂલં રજાંસિ ચ ।
સંયોજ્યાક્ષિપતે ભૂયસ્તથા ભૂતાનિ ભૂતકૃત્ ॥ ૪૩ ॥
સંયોજ્યાક્ષિપતે ભૂયસ્તથા ભૂતાનિ ભૂતકૃત્ ॥ ૪૩ ॥
મયિ ભક્તિર્હિ ભૂતાનામમૃતત્વાય કલ્પતે ।
દિષ્ટ્યા યદાસીન્મત્સ્નેહો ભવતીનાં મદાપનઃ ॥ ૪૪ ॥
દિષ્ટ્યા યદાસીન્મત્સ્નેહો ભવતીનાં મદાપનઃ ॥ ૪૪ ॥
અહં હિ સર્વભૂતાનામાદિરન્તોઽન્તરં બહિઃ ।
ભૌતિકાનાં યથા ખં વાર્ભૂર્વાયુર્જ્યોતિરઙ્ગનાઃ ॥ ૪૫ ॥
ભૌતિકાનાં યથા ખં વાર્ભૂર્વાયુર્જ્યોતિરઙ્ગનાઃ ॥ ૪૫ ॥
એવં હ્યેતાનિ ભૂતાનિ ભૂતેષ્વાત્માત્મના તતઃ ।
ઉભયં મય્યથ પરે પશ્યતાભાતમક્ષરે ॥ ૪૬ ॥
ઉભયં મય્યથ પરે પશ્યતાભાતમક્ષરે ॥ ૪૬ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
અધ્યાત્મશિક્ષયા ગોપ્ય એવં કૃષ્ણેન શિક્ષિતાઃ ।
તદનુસ્મરણધ્વસ્તજીવકોશાસ્તમધ્યગન્ ॥ ૪૭ ॥
અધ્યાત્મશિક્ષયા ગોપ્ય એવં કૃષ્ણેન શિક્ષિતાઃ ।
તદનુસ્મરણધ્વસ્તજીવકોશાસ્તમધ્યગન્ ॥ ૪૭ ॥
આહુશ્ચ તે નલિનનાભ પદારવિન્દં
યોગેશ્વરૈર્હૃદિ વિચિન્ત્યમગાધબોધૈઃ ।
સંસારકૂપપતિતોત્તરણાવલમ્બં
ગેહં જુષામપિ મનસ્યુદિયાત્ સદા નઃ ॥ ૪૮ ॥
યોગેશ્વરૈર્હૃદિ વિચિન્ત્યમગાધબોધૈઃ ।
સંસારકૂપપતિતોત્તરણાવલમ્બં
ગેહં જુષામપિ મનસ્યુદિયાત્ સદા નઃ ॥ ૪૮ ॥