શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૦.૮૪

શ્રીશુક ઉવાચ
શ્રુત્વા પૃથા સુબલપુત્ર્યથ યાજ્ઞસેની
માધવ્યથ ક્ષિતિપપત્ન્ય ઉત સ્વગોપ્યઃ ।
કૃષ્ણેઽખિલાત્મનિ હરૌ પ્રણયાનુબન્ધં
સર્વા વિસિસ્મ્યુરલમશ્રુકલાકુલાક્ષ્યઃ ॥ ૧ ॥

ઇતિ સમ્ભાષમાણાસુ સ્ત્રીભિઃ સ્ત્રીષુ નૃભિર્નૃષુ ।
આયયુર્મુનયસ્તત્ર કૃષ્ણરામદિદૃક્ષયા ॥ ૨ ॥

દ્વૈપાયનો નારદશ્ચ ચ્યવનો દેવલોઽસિતઃ ।
વિશ્વામિત્રઃ શતાનન્દો ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ ॥ ૩ ॥

રામઃ સશિષ્યો ભગવાન્ વસિષ્ઠો ગાલવો ભૃગુઃ ।
પુલસ્ત્યઃ કશ્યપોઽત્રિશ્ચ માર્કણ્ડેયો બૃહસ્પતિઃ ॥ ૪ ॥

દ્વિતસ્ત્રિતશ્ચૈકતશ્ચ બ્રહ્મપુત્રાસ્તથાઙ્ગિરાઃ ।
અગસ્ત્યો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ વામદેવાદયોઽપરે ॥ ૫ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય પ્રાગાસીના નૃપાદયઃ ।
પાણ્ડવાઃ કૃષ્ણરામૌ ચ પ્રણેમુર્વિશ્વવન્દિતાન્ ॥ ૬ ॥

તાનાનર્ચુર્યથા સર્વે સહરામોઽચ્યુતોઽર્ચયત્ ।
સ્વાગતાસનપાદ્યાર્ઘ્યમાલ્યધૂપાનુલેપનૈઃ ॥ ૭ ॥

ઉવાચસુખમાસીનાન્ ભગવાન્ ધર્મગુપ્તનુઃ ।
સદસસ્તસ્ય મહતો યતવાચોઽનુશૃણ્વતઃ ॥ ૮ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
અહો વયં જન્મભૃતો લબ્ધં કાર્ત્સ્ન્યેન તત્ફલમ્ ।
દેવાનામપિ દુષ્પ્રાપં યદ્ યોગેશ્વરદર્શનમ્ ॥ ૯ ॥

કિં સ્વલ્પતપસાં નૃણામર્ચાયાં દેવચક્ષુષામ્ ।
દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નપ્રહ્વપાદાર્ચનાદિકમ્ ॥ ૧૦ ॥

ન હ્યમ્મયાનિ તીર્થાનિ ન દેવા મૃચ્છિલામયાઃ ।
તે પુનન્ત્યુરુકાલેન દર્શનાદેવ સાધવઃ ॥ ૧૧ ॥

નાગ્નિર્ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રતારકા
ન ભૂર્જલં ખં શ્વસનોઽથ વાઙ્મનઃ ।
ઉપાસિતા ભેદકૃતો હરન્ત્યઘં
વિપશ્ચિતો ઘ્નન્તિ મુહૂર્તસેવયા ॥ ૧૨ ॥

યસ્યાત્મબુદ્ધિઃ કુણપે ત્રિધાતુકે
સ્વધીઃ કલત્રાદિષુ ભૌમ ઇજ્યધીઃ ।
યત્તીર્થબુદ્ધિઃ સલિલે ન કર્હિચિ-
જ્જનેષ્વભિજ્ઞેષુ સ એવ ગોખરઃ ॥ ૧૩ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
નિશમ્યેત્થં ભગવતઃ કૃષ્ણસ્યાકુણ્ઠમેધસઃ ।
વચો દુરન્વયં વિપ્રાસ્તૂષ્ણીમાસન્ ભ્રમદ્ધિયઃ ॥ ૧૪ ॥

ચિરં વિમૃશ્ય મુનય ઈશ્વરસ્યેશિતવ્યતામ્ ।
જનસઙ્ગ્રહ ઇત્યૂચુઃ સ્મયન્તસ્તં જગદ્ગુરુમ્ ॥ ૧૫ ॥

શ્રીમુનય ઊચુઃ
યન્માયયા તત્ત્વવિદુત્તમા વયં
વિમોહિતા વિશ્વસૃજામધીશ્વરાઃ ।
યદીશિતવ્યાયતિ ગૂઢ ઈહયા
અહો વિચિત્રં ભગવદ્વિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૧૬ ॥

અનીહ એતદ્ બહુધૈક આત્મના
સૃજત્યવત્યત્તિ ન બધ્યતે યથા ।
ભૌમૈર્હિ ભૂમિર્બહુનામરૂપિણી
અહો વિભૂમ્નશ્ચરિતં વિડમ્બનમ્ ॥ ૧૭ ॥

અથાપિ કાલે સ્વજનાભિગુપ્તયે
બિભર્ષિ સત્ત્વં ખલનિગ્રહાય ચ ।
સ્વલીલયા વેદપથં સનાતનં
વર્ણાશ્રમાત્મા પુરુષઃ પરો ભવાન્ ॥ ૧૮ ॥

બ્રહ્મ તે હૃદયં શુક્લં તપઃસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ ।
યત્રોપલબ્ધં સદ્ વ્યક્તમવ્યક્તં ચ તતઃ પરમ્ ॥ ૧૯ ॥

તસ્માદ્ બ્રહ્મકુલં બ્રહ્મન્ શાસ્ત્રયોનેસ્ત્વમાત્મનઃ ।
સભાજયસિ સદ્ધામ તદ્ બ્રહ્મણ્યાગ્રણીર્ભવાન્ ॥ ૨૦ ॥

અદ્ય નો જન્મસાફલ્યં વિદ્યાયાસ્તપસો દૃશઃ ।
ત્વયા સઙ્ગમ્ય સદ્ગત્યા યદન્તઃ શ્રેયસાં પરઃ ॥ ૨૧ ॥

નમસ્તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે ।
સ્વયોગમાયયાચ્છન્નમહિમ્ને પરમાત્મને ॥ ૨૨ ॥

ન યં વિદન્ત્યમી ભૂપા એકારામાશ્ચ વૃષ્ણયઃ ।
માયાજવનિકાચ્છન્નમાત્માનં કાલમીશ્વરમ્ ॥ ૨૩ ॥

યથા શયાનઃ પુરુષ આત્માનં ગુણતત્ત્વદૃક્ ।
નામમાત્રેન્દ્રિયાભાતં ન વેદ રહિતં પરમ્ ॥ ૨૪ ॥

એવં ત્વા નામમાત્રેષુ વિષયેષ્વિન્દ્રિયેહયા ।
માયયા વિભ્રમચ્ચિત્તો ન વેદ સ્મૃત્યુપપ્લવાત્ ॥ ૨૫ ॥

તસ્યાદ્ય તે દદૃશિમાઙ્ઘ્રિમઘૌઘમર્ષ-
તીર્થાસ્પદં હૃદિ કૃતં સુવિપક્વયોગૈઃ ।
ઉત્સિક્તભક્ત્યુપહતાશયજીવકોશા
આપુર્ભવદ્ગતિમથાનુગૃહાણ ભક્તાન્ ॥ ૨૬ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યનુજ્ઞાપ્ય દાશાર્હં ધૃતરાષ્ટ્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
રાજર્ષે સ્વાશ્રમાન્ ગન્તું મુનયો દધિરે મનઃ ॥ ૨૭ ॥

તદ્ વીક્ષ્ય તાનુપવ્રજ્ય વસુદેવો મહાયશાઃ ।
પ્રણમ્ય ચોપસઙ્ગૃહ્ય બભાષેદં સુયન્ત્રિતઃ ॥ ૨૮ ॥

શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
નમો વઃ સર્વદેવેભ્ય ઋષયઃ શ્રોતુમર્હથ ।
કર્મણા કર્મનિર્હારો યથા સ્યાન્નસ્તદુચ્યતામ્ ॥ ૨૯ ॥

શ્રીનારદ ઉવાચ
નાતિચિત્રમિદં વિપ્રા વસુદેવો બુભુત્સયા ।
કૃષ્ણં મત્વાર્ભકં યન્નઃ પૃચ્છતિ શ્રેય આત્મનઃ ॥ ૩૦ ॥

સન્નિકર્ષોઽત્ર મર્ત્યાનામનાદરણકારણમ્ ।
ગાઙ્ગં હિત્વા યથાન્યામ્ભસ્તત્રત્યો યાતિ શુદ્ધયે ॥ ૩૧ ॥

યસ્યાનુભૂતિઃ કાલેન લયોત્પત્ત્યાદિનાસ્ય વૈ ।
સ્વતોઽન્યસ્માચ્ચ ગુણતો ન કુતશ્ચન રિષ્યતિ ॥ ૩૨ ॥

તં ક્લેશકર્મપરિપાકગુણપ્રવાહૈ-
રવ્યાહતાનુભવમીશ્વરમદ્વિતીયમ્ ।
પ્રાણાદિભિઃ સ્વવિભવૈરુપગૂઢમન્યો
મન્યેત સૂર્યમિવ મેઘહિમોપરાગૈઃ ॥ ૩૩ ॥

અથોચુર્મુનયો રાજન્નાભાષ્યાનકદુન્દુભિમ્ ।
સર્વેષાં શૃણ્વતાં રાજ્ઞાં તથૈવાચ્યુતરામયોઃ ॥ ૩૪ ॥

કર્મણા કર્મનિર્હાર એષ સાધુ નિરૂપિતઃ ।
યચ્છ્રદ્ધયા યજેદ્ વિષ્ણું સર્વયજ્ઞેશ્વરં મખૈઃ ॥ ૩૫ ॥

ચિત્તસ્યોપશમોઽયં વૈ કવિભિઃ શાસ્ત્રચક્ષુષા ।
દર્શિતઃ સુગમો યોગો ધર્મશ્ચાત્મમુદાવહઃ ॥ ૩૬ ॥

અયં સ્વસ્ત્યયનઃ પન્થા દ્વિજાતેર્ગૃહમેધિનઃ ।
યચ્છ્રદ્ધયાપ્તવિત્તેન શુક્લેનેજ્યેત પૂરુષઃ ॥ ૩૭ ॥

વિત્તૈષણાં યજ્ઞદાનૈર્ગૃહૈર્દારસુતૈષણામ્ ।
આત્મલોકૈષણાં દેવ કાલેન વિસૃજેદ્બુધઃ ।
ગ્રામે ત્યક્તૈષણાઃ સર્વે યયુર્ધીરાસ્તપોવનમ્ ॥ ૩૮ ॥

ઋણૈસ્ત્રિભિર્દ્વિજો જાતો દેવર્ષિપિતૃણાં પ્રભો ।
યજ્ઞાધ્યયનપુત્રૈસ્તાન્યનિસ્તીર્ય ત્યજન્ પતેત્ ॥ ૩૯ ॥

ત્વં ત્વદ્ય મુક્તો દ્વાભ્યાં વૈ ઋષિપિત્રોર્મહામતે ।
યજ્ઞૈર્દેવર્ણમુન્મુચ્ય નિર્ઋણોઽશરણો ભવ ॥ ૪૦ ॥

વસુદેવ ભવાન્ નૂનં ભક્ત્યા પરમયા હરિમ્ ।
જગતામીશ્વરં પ્રાર્ચઃ સ યદ્ વાં પુત્રતાં ગતઃ ॥ ૪૧ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વસુદેવો મહામનાઃ ।
તાનૃષીનૃત્વિજો વવ્રે મૂર્ધ્નાનમ્ય પ્રસાદ્ય ચ ॥ ૪૨ ॥

ત એનમૃષયો રાજન્ વૃતા ધર્મેણ ધાર્મિકમ્ ।
તસ્મિન્નયાજયન્ ક્ષેત્રે મખૈરુત્તમકલ્પકૈઃ ॥ ૪૩ ॥

તદ્દીક્ષાયાં પ્રવૃત્તાયાં વૃષ્ણયઃ પુષ્કરસ્રજઃ ।
સ્નાતાઃ સુવાસસો રાજન્ રાજાનઃ સુષ્ઠ્વલઙ્કૃતાઃ ॥ ૪૪ ॥

તન્મહિષ્યશ્ચ મુદિતા નિષ્કકણ્ઠ્યઃ સુવાસસઃ ।
દીક્ષાશાલામુપાજગ્મુરાલિપ્તા વસ્તુપાણયઃ ॥ ૪૫ ॥

નેદુર્મૃદઙ્ગપટહશઙ્ખભેર્યાનકાદયઃ ।
નનૃતુર્નટનર્તક્યસ્તુષ્ટુવુઃ સૂતમાગધાઃ ।
જગુઃ સુકણ્ઠ્યો ગન્ધર્વ્યઃ સઙ્ગીતં સહભર્તૃકાઃ ॥ ૪૬ ॥

તમભ્યષિઞ્ચન્ વિધિવદક્તમભ્યક્તમૃત્વિજઃ ।
પત્નીભિરષ્ટાદશભિઃ સોમરાજમિવોડુભિઃ ॥ ૪૭ ॥

તાભિર્દુકૂલવલયૈર્હારનૂપુરકુણ્ડલૈઃ ।
સ્વલઙ્કૃતાભિર્વિબભૌ દીક્ષિતોઽજિનસંવૃતઃ ॥ ૪૮ ॥

તસ્યર્ત્વિજો મહારાજ રત્નકૌશેયવાસસઃ ।
સસદસ્યા વિરેજુસ્તે યથા વૃત્રહણોઽધ્વરે ॥ ૪૯ ॥

તદા રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ સ્વૈઃ સ્વૈર્બન્ધુભિરન્વિતૌ ।
રેજતુઃ સ્વસુતૈર્દારૈર્જીવેશૌ સ્વવિભૂતિભિઃ ॥ ૫૦ ॥

ઈજેઽનુયજ્ઞં વિધિના અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણૈઃ ।
પ્રાકૃતૈર્વૈકૃતૈર્યજ્ઞૈર્દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયેશ્વરમ્ ॥ ૫૧ ॥

અથર્ત્વિગ્ભ્યોઽદદાત્ કાલે યથામ્નાતં સ દક્ષિણાઃ ।
સ્વલઙ્કૃતેભ્યોઽલઙ્કૃત્ય ગોભૂકન્યા મહાધનાઃ ॥ ૫૨ ॥

પત્નીસંયાજાવભૃથ્યૈશ્ચરિત્વા તે મહર્ષયઃ ।
સસ્નૂ રામહ્રદે વિપ્રા યજમાનપુરઃસરાઃ ॥ ૫૩ ॥

સ્નાતોઽલઙ્કારવાસાંસિ વન્દિભ્યોઽદાત્તથા સ્ત્રિયઃ ।
તતઃ સ્વલઙ્કૃતો વર્ણાનાશ્વભ્યોઽન્નેન પૂજયત્ ॥ ૫૪ ॥

બન્ધૂન્ સદારાન્ સસુતાન્ પારિબર્હેણ ભૂયસા ।
વિદર્ભકોશલકુરૂન્ કાશિકેકયસૃઞ્જયાન્ ॥ ૫૫ ॥

સદસ્યર્ત્વિક્સુરગણાન્ નૃભૂતપિતૃચારણાન્ ।
શ્રીનિકેતમનુજ્ઞાપ્ય શંસન્તઃ પ્રયયુઃ ક્રતુમ્ ॥ ૫૬ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રોઽનુજઃ પાર્થા ભીષ્મો દ્રોણઃ પૃથા યમૌ ।
નારદો ભગવાન્ વ્યાસઃ સુહૃત્સમ્બન્ધિબાન્ધવાઃ ॥ ૫૭ ॥

બન્ધૂન્ પરિષ્વજ્ય યદૂન્ સૌહૃદાક્લિન્નચેતસઃ ।
યયુર્વિરહકૃચ્છ્રેણ સ્વદેશાંશ્ચાપરે જનાઃ ॥ ૫૮ ॥

નન્દસ્તુ સહ ગોપાલૈર્બૃહત્યા પૂજયાર્ચિતઃ ।
કૃષ્ણરામોગ્રસેનાદ્યૈર્ન્યવાત્સીદ્ બન્ધુવત્સલઃ ॥ ૫૯ ॥

વસુદેવોઽઞ્જસોત્તીર્ય મનોરથમહાર્ણવમ્ ।
સુહૃદ્ વૃતઃ પ્રીતમના નન્દમાહ કરે સ્પૃશન્ ॥ ૬૦ ॥

શ્રીવસુદેવ ઉવાચ
ભ્રાતરીશકૃતઃ પાશો નૃણાં યઃ સ્નેહસંજ્ઞિતઃ ।
તં દુસ્ત્યજમહં મન્યે શૂરાણામપિ યોગિનામ્ ॥ ૬૧ ॥

અસ્માસ્વપ્રતિકલ્પેયં યત્ કૃતાજ્ઞેષુ સત્તમૈઃ ।
મૈત્ર્યર્પિતાફલા ચાપિ ન નિવર્તેત કર્હિચિત્ ॥ ૬૨ ॥

પ્રાગકલ્પાચ્ચ કુશલં ભ્રાતર્વો નાચરામ હિ ।
અધુના શ્રીમદાન્ધાક્ષા ન પશ્યામઃ પુરઃ સતઃ ॥ ૬૩ ॥

મા રાજ્યશ્રીરભૂત્ પુંસઃ શ્રેયસ્કામસ્ય માનદ ।
સ્વજનાનુત બન્ધૂન્ વા ન પશ્યતિ યયાન્ધદૃક્ ॥ ૬૪ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
એવં સૌહૃદશૈથિલ્યચિત્ત આનકદુન્દુભિઃ ।
રુરોદ તત્કૃતાં મૈત્રીં સ્મરન્નશ્રુવિલોચનઃ ॥ ૬૫ ॥

નન્દસ્તુ સખ્યુઃ પ્રિયકૃત્ પ્રેમ્ણા ગોવિન્દરામયોઃ ।
અદ્ય શ્વ ઇતિ માસાંસ્ત્રીન્ યદુભિર્માનિતોઽવસત્ ॥ ૬૬ ॥

તતઃ કામૈઃ પૂર્યમાણઃ સવ્રજઃ સહબાન્ધવઃ ।
પરાર્ધ્યાભરણક્ષૌમનાનાનર્ઘ્યપરિચ્છદૈઃ ॥ ૬૭ ॥

વસુદેવોગ્રસેનાભ્યાં કૃષ્ણોદ્ધવબલાદિભિઃ ।
દત્તમાદાય પારિબર્હં યાપિતો યદુભિર્યયૌ ॥ ૬૮ ॥

નન્દો ગોપાશ્ચ ગોપ્યશ્ચ ગોવિન્દચરણામ્બુજે ।
મનઃ ક્ષિપ્તં પુનર્હર્તુમનીશા મથુરાં યયુઃ ॥ ૬૯ ॥

બન્ધુષુ પ્રતિયાતેષુ વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણદેવતાઃ ।
વીક્ષ્ય પ્રાવૃષમાસન્નાદ્ યયુર્દ્વારવતીં પુનઃ ॥ ૭૦ ॥

જનેભ્યઃ કથયાં ચક્રુર્યદુદેવમહોત્સવમ્ ।
યદાસીત્તીર્થયાત્રાયાં સુહૃત્સન્દર્શનાદિકમ્ ॥ ૭૧ ॥