শ্ৰীভগৱানুৱাচ
বদ্ধো মুক্ত ইতি ৱ্যাখ্যা গুণতো মে ন ৱস্তুতঃ ।
গুণস্য মাযামূলত্ৱান্ন মে মোক্ষো ন বন্ধনম্ ॥ ১ ॥
বদ্ধো মুক্ত ইতি ৱ্যাখ্যা গুণতো মে ন ৱস্তুতঃ ।
গুণস্য মাযামূলত্ৱান্ন মে মোক্ষো ন বন্ধনম্ ॥ ১ ॥
শোকমোহৌ সুখং দুঃখং দেহাপত্তিশ্চ মাযযা ।
স্ৱপ্নো যথাত্মনঃ খ্যাতিঃ সংসৃতিৰ্ন তু ৱাস্তৱী ॥ ২ ॥
স্ৱপ্নো যথাত্মনঃ খ্যাতিঃ সংসৃতিৰ্ন তু ৱাস্তৱী ॥ ২ ॥
ৱিদ্যাৱিদ্যে মম তনূ ৱিদ্ধ্যুদ্ধৱ শৰীৰিণাম্ ।
মোক্ষবন্ধকৰী আদ্যে মাযযা মে ৱিনিৰ্মিতে ॥ ৩ ॥
মোক্ষবন্ধকৰী আদ্যে মাযযা মে ৱিনিৰ্মিতে ॥ ৩ ॥
একস্যৈৱ মমাংশস্য জীৱস্যৈৱ মহামতে ।
বন্ধোঽস্যাৱিদ্যযানাদিৰ্ৱিদ্যযা চ তথেতৰঃ ॥ ৪ ॥
বন্ধোঽস্যাৱিদ্যযানাদিৰ্ৱিদ্যযা চ তথেতৰঃ ॥ ৪ ॥
অথ বদ্ধস্য মুক্তস্য ৱৈলক্ষণ্যং ৱদামি তে ।
ৱিৰুদ্ধধৰ্মিণোস্তাত স্থিতযোৰেকধৰ্মিণি ॥ ৫ ॥
ৱিৰুদ্ধধৰ্মিণোস্তাত স্থিতযোৰেকধৰ্মিণি ॥ ৫ ॥
সুপৰ্ণাৱেতৌ সদৃশৌ সখাযৌ
যদৃচ্ছযৈতৌ কৃতনীডৌ চ ৱৃক্ষে ।
একস্তযোঃ খাদতি পিপ্পলান্ন-
মন্যো নিৰন্নোঽপি বলেন ভূযান্ ॥ ৬ ॥
যদৃচ্ছযৈতৌ কৃতনীডৌ চ ৱৃক্ষে ।
একস্তযোঃ খাদতি পিপ্পলান্ন-
মন্যো নিৰন্নোঽপি বলেন ভূযান্ ॥ ৬ ॥
আত্মানমন্যং চ স ৱেদ ৱিদ্ৱা-
নপিপ্পলাদো ন তু পিপ্পলাদঃ ।
যোঽৱিদ্যযা যুক্ স তু নিত্যবদ্ধো
ৱিদ্যামযো যঃ স তু নিত্যমুক্তঃ ॥ ৭ ॥
নপিপ্পলাদো ন তু পিপ্পলাদঃ ।
যোঽৱিদ্যযা যুক্ স তু নিত্যবদ্ধো
ৱিদ্যামযো যঃ স তু নিত্যমুক্তঃ ॥ ৭ ॥
দেহস্থোঽপি ন দেহস্থো ৱিদ্ৱান্ স্ৱপ্নাদ্ যথোত্থিতঃ ।
অদেহস্থোঽপি দেহস্থঃ কুমতিঃ স্ৱপ্নদৃগ্ যথা ॥ ৮ ॥
অদেহস্থোঽপি দেহস্থঃ কুমতিঃ স্ৱপ্নদৃগ্ যথা ॥ ৮ ॥
ইন্দ্ৰিযৈৰিন্দ্ৰিযাৰ্থেষু গুণৈৰপি গুণেষু চ ।
গৃহ্যমাণেষ্ৱহং কুৰ্যান্ন ৱিদ্ৱান্ যস্ত্ৱৱিক্ৰিযঃ ॥ ৯ ॥
গৃহ্যমাণেষ্ৱহং কুৰ্যান্ন ৱিদ্ৱান্ যস্ত্ৱৱিক্ৰিযঃ ॥ ৯ ॥
দৈৱাধীনে শৰীৰেঽস্মিন্ গুণভাৱ্যেন কৰ্মণা ।
ৱৰ্তমানোঽবুধস্তত্ৰ কৰ্তাস্মীতি নিবধ্যতে ॥ ১০ ॥
ৱৰ্তমানোঽবুধস্তত্ৰ কৰ্তাস্মীতি নিবধ্যতে ॥ ১০ ॥
এৱং ৱিৰক্তঃ শযন আসনাটনমজ্জনে ।
দৰ্শনস্পৰ্শনঘ্ৰাণভোজনশ্ৰৱণাদিষু ।
ন তথা বধ্যতে ৱিদ্ৱান্ তত্ৰ তত্ৰাদযন্ গুণান্ ॥ ১১ ॥
দৰ্শনস্পৰ্শনঘ্ৰাণভোজনশ্ৰৱণাদিষু ।
ন তথা বধ্যতে ৱিদ্ৱান্ তত্ৰ তত্ৰাদযন্ গুণান্ ॥ ১১ ॥
প্ৰকৃতিস্থোঽপ্যসংসক্তো যথা খং সৱিতানিলঃ ।
ৱৈশাৰদ্যেক্ষযাসঙ্গশিতযা ছিন্নসংশযঃ ॥ ১২ ॥
ৱৈশাৰদ্যেক্ষযাসঙ্গশিতযা ছিন্নসংশযঃ ॥ ১২ ॥
প্ৰতিবুদ্ধ ইৱ স্ৱপ্নান্নানাত্ৱাদ্ ৱিনিৱৰ্ততে ॥ ১৩ ॥
যস্য স্যুৰ্ৱীতসঙ্কল্পাঃ প্ৰাণেন্দ্ৰিযমনোধিযাম্ ।
ৱৃত্তযঃ স ৱিনিৰ্মুক্তো দেহস্থোঽপি হি তদ্গুণৈঃ ॥ ১৪ ॥
ৱৃত্তযঃ স ৱিনিৰ্মুক্তো দেহস্থোঽপি হি তদ্গুণৈঃ ॥ ১৪ ॥
যস্যাত্মা হিংস্যতে হিংস্ৰৈৰ্যেন কিঞ্চিদ্ যদৃচ্ছযা ।
অৰ্চ্যতে ৱা ক্ৱচিত্তত্ৰ ন ৱ্যতিক্ৰিযতে বুধঃ ॥ ১৫ ॥
অৰ্চ্যতে ৱা ক্ৱচিত্তত্ৰ ন ৱ্যতিক্ৰিযতে বুধঃ ॥ ১৫ ॥
ন স্তুৱীত ন নিন্দেত কুৰ্ৱতঃ সাধ্ৱসাধু ৱা ।
ৱদতো গুণদোষাভ্যাং ৱৰ্জিতঃ সমদৃঙ্মুনিঃ ॥ ১৬ ॥
ৱদতো গুণদোষাভ্যাং ৱৰ্জিতঃ সমদৃঙ্মুনিঃ ॥ ১৬ ॥
ন কুৰ্যান্ন ৱদেত্ কিঞ্চিন্ন ধ্যাযেত্ সাধ্ৱসাধু ৱা ।
আত্মাৰামোঽনযা ৱৃত্ত্যা ৱিচৰেজ্জডৱন্মুনিঃ ॥ ১৭ ॥
আত্মাৰামোঽনযা ৱৃত্ত্যা ৱিচৰেজ্জডৱন্মুনিঃ ॥ ১৭ ॥
শব্দব্ৰহ্মণি নিষ্ণাতো ন নিষ্ণাযাত্ পৰে যদি ।
শ্ৰমস্তস্য শ্ৰমফলো হ্যধেনুমিৱ ৰক্ষতঃ ॥ ১৮ ॥
শ্ৰমস্তস্য শ্ৰমফলো হ্যধেনুমিৱ ৰক্ষতঃ ॥ ১৮ ॥
গাং দুগ্ধদোহামসতীং চ ভাৰ্যাং
দেহং পৰাধীনমসত্প্ৰজাং চ ।
ৱিত্তং ত্ৱতীৰ্থীকৃতমঙ্গ ৱাচং
হীনাং মযা ৰক্ষতি দুঃখদুঃখী ॥ ১৯ ॥
দেহং পৰাধীনমসত্প্ৰজাং চ ।
ৱিত্তং ত্ৱতীৰ্থীকৃতমঙ্গ ৱাচং
হীনাং মযা ৰক্ষতি দুঃখদুঃখী ॥ ১৯ ॥
যস্যাং ন মে পাৱনমঙ্গ কৰ্ম
স্থিত্যুদ্ভৱপ্ৰাণনিৰোধমস্য ।
লীলাৱতাৰেপ্সিতজন্ম ৱা স্যাদ্
ৱন্ধ্যাং গিৰং তাং বিভৃযান্ন ধীৰঃ ॥ ২০ ॥
স্থিত্যুদ্ভৱপ্ৰাণনিৰোধমস্য ।
লীলাৱতাৰেপ্সিতজন্ম ৱা স্যাদ্
ৱন্ধ্যাং গিৰং তাং বিভৃযান্ন ধীৰঃ ॥ ২০ ॥
এৱং জিজ্ঞাসযাপোহ্য নানাত্ৱভ্ৰমমাত্মনি ।
উপাৰমেত ৱিৰজং মনো ময্যৰ্প্য সৰ্ৱগে ॥ ২১ ॥
উপাৰমেত ৱিৰজং মনো ময্যৰ্প্য সৰ্ৱগে ॥ ২১ ॥
যদ্যনীশো ধাৰযিতুং মনো ব্ৰহ্মণি নিশ্চলম্ ।
মযি সৰ্ৱাণি কৰ্মাণি নিৰপেক্ষঃ সমাচৰ ॥ ২২ ॥
মযি সৰ্ৱাণি কৰ্মাণি নিৰপেক্ষঃ সমাচৰ ॥ ২২ ॥
শ্ৰদ্ধালুৰ্মত্কথাঃ শৃণ্ৱন্ সুভদ্ৰা লোকপাৱনীঃ ।
গাযন্ননুস্মৰন্ কৰ্ম জন্ম চাভিনযন্ মুহুঃ ॥ ২৩ ॥
গাযন্ননুস্মৰন্ কৰ্ম জন্ম চাভিনযন্ মুহুঃ ॥ ২৩ ॥
মদৰ্থে ধৰ্মকামাৰ্থানাচৰন্ মদপাশ্ৰযঃ ।
লভতে নিশ্চলাং ভক্তিং ময্যুদ্ধৱ সনাতনে ॥ ২৪ ॥
লভতে নিশ্চলাং ভক্তিং ময্যুদ্ধৱ সনাতনে ॥ ২৪ ॥
সত্সঙ্গলব্ধযা ভক্ত্যা মযি মাং স উপাসিতা ।
স ৱৈ মে দৰ্শিতং সদ্ভিৰঞ্জসা ৱিন্দতে পদম্ ॥ ২৫ ॥
স ৱৈ মে দৰ্শিতং সদ্ভিৰঞ্জসা ৱিন্দতে পদম্ ॥ ২৫ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ উৱাচ
সাধুস্তৱোত্তমশ্লোক মতঃ কীদৃগ্ৱিধঃ প্ৰভো ।
ভক্তিস্ত্ৱয্যুপযুজ্যেত কীদৃশী সদ্ভিৰাদৃতা ॥ ২৬ ॥
সাধুস্তৱোত্তমশ্লোক মতঃ কীদৃগ্ৱিধঃ প্ৰভো ।
ভক্তিস্ত্ৱয্যুপযুজ্যেত কীদৃশী সদ্ভিৰাদৃতা ॥ ২৬ ॥
এতন্মে পুৰুষাধ্যক্ষ লোকাধ্যক্ষ জগত্প্ৰভো ।
প্ৰণতাযানুৰক্তায প্ৰপন্নায চ কথ্যতাম্ ॥ ২৭ ॥
প্ৰণতাযানুৰক্তায প্ৰপন্নায চ কথ্যতাম্ ॥ ২৭ ॥
ত্ৱং ব্ৰহ্ম পৰমং ৱ্যোম পুৰুষঃ প্ৰকৃতেঃ পৰঃ ।
অৱতীৰ্ণোঽসি ভগৱন্ স্ৱেচ্ছোপাত্তপৃথগ্ৱপুঃ ॥ ২৮ ॥
অৱতীৰ্ণোঽসি ভগৱন্ স্ৱেচ্ছোপাত্তপৃথগ্ৱপুঃ ॥ ২৮ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
কৃপালুৰকৃতদ্ৰোহস্তিতিক্ষুঃ সৰ্ৱদেহিনাম্ ।
সত্যসাৰোঽনৱদ্যাত্মা সমঃ সৰ্ৱোপকাৰকঃ ॥ ২৯ ॥
কৃপালুৰকৃতদ্ৰোহস্তিতিক্ষুঃ সৰ্ৱদেহিনাম্ ।
সত্যসাৰোঽনৱদ্যাত্মা সমঃ সৰ্ৱোপকাৰকঃ ॥ ২৯ ॥
কামৈৰহতধীৰ্দান্তো মৃদুঃ শুচিৰকিঞ্চনঃ ।
অনীহো মিতভুক্ শান্তঃ স্থিৰো মচ্ছৰণো মুনিঃ ॥ ৩০ ॥
অনীহো মিতভুক্ শান্তঃ স্থিৰো মচ্ছৰণো মুনিঃ ॥ ৩০ ॥
অপ্ৰমত্তো গভীৰাত্মা ধৃতিমাঞ্জিতষড্গুণঃ ।
অমানী মানদঃ কল্যো মৈত্ৰঃ কাৰুণিকঃ কৱিঃ ॥ ৩১ ॥
অমানী মানদঃ কল্যো মৈত্ৰঃ কাৰুণিকঃ কৱিঃ ॥ ৩১ ॥
আজ্ঞাযৈৱং গুণান্ দোষান্ মযাদিষ্টানপি স্ৱকান্ ।
ধৰ্মান্ সন্ত্যজ্য যঃ সৰ্ৱান্ মাং ভজেত স তু সত্তমঃ ॥ ৩২ ॥
ধৰ্মান্ সন্ত্যজ্য যঃ সৰ্ৱান্ মাং ভজেত স তু সত্তমঃ ॥ ৩২ ॥
জ্ঞাত্ৱাজ্ঞাত্ৱাথ যে ৱৈ মাং যাৱান্ যশ্চাস্মি যাদৃশঃ ।
ভজন্ত্যনন্যভাৱেন তে মে ভক্ততমা মতাঃ ॥ ৩৩ ॥
ভজন্ত্যনন্যভাৱেন তে মে ভক্ততমা মতাঃ ॥ ৩৩ ॥
মল্লিঙ্গমদ্ভক্তজনদৰ্শনস্পৰ্শনাৰ্চনম্ ।
পৰিচৰ্যা স্তুতিঃ প্ৰহ্ৱগুণকৰ্মানুকীৰ্তনম্ ॥ ৩৪ ॥
পৰিচৰ্যা স্তুতিঃ প্ৰহ্ৱগুণকৰ্মানুকীৰ্তনম্ ॥ ৩৪ ॥
মত্কথাশ্ৰৱণে শ্ৰদ্ধা মদনুধ্যানমুদ্ধৱ ।
সৰ্ৱলাভোপহৰণং দাস্যেনাত্মনিৱেদনম্ ॥ ৩৫ ॥
সৰ্ৱলাভোপহৰণং দাস্যেনাত্মনিৱেদনম্ ॥ ৩৫ ॥
মজ্জন্মকৰ্মকথনং মম পৰ্ৱানুমোদনম্ ।
গীততাণ্ডৱৱাদিত্ৰগোষ্ঠীভিৰ্মদ্গৃহোত্সৱঃ ॥ ৩৬ ॥
গীততাণ্ডৱৱাদিত্ৰগোষ্ঠীভিৰ্মদ্গৃহোত্সৱঃ ॥ ৩৬ ॥
যাত্ৰা বলিৱিধানং চ সৰ্ৱৱাৰ্ষিকপৰ্ৱসু ।
ৱৈদিকী তান্ত্ৰিকী দীক্ষা মদীযৱ্ৰতধাৰণম্ ॥ ৩৭ ॥
ৱৈদিকী তান্ত্ৰিকী দীক্ষা মদীযৱ্ৰতধাৰণম্ ॥ ৩৭ ॥
মমাৰ্চাস্থাপনে শ্ৰদ্ধা স্ৱতঃ সংহত্য চোদ্যমঃ ।
উদ্যানোপৱনাক্ৰীডপুৰমন্দিৰকৰ্মণি ॥ ৩৮ ॥
উদ্যানোপৱনাক্ৰীডপুৰমন্দিৰকৰ্মণি ॥ ৩৮ ॥
সম্মাৰ্জনোপলেপাভ্যাং সেকমণ্ডলৱৰ্তনৈঃ ।
গৃহশুশ্ৰূষণং মহ্যং দাসৱদ্ যদমাযযা ॥ ৩৯ ॥
গৃহশুশ্ৰূষণং মহ্যং দাসৱদ্ যদমাযযা ॥ ৩৯ ॥
অমানিত্ৱমদম্ভিত্ৱং কৃতস্যাপৰিকীৰ্তনম্ ।
অপি দীপাৱলোকং মে নোপযুঞ্জ্যান্নিৱেদিতম্ ॥ ৪০ ॥
অপি দীপাৱলোকং মে নোপযুঞ্জ্যান্নিৱেদিতম্ ॥ ৪০ ॥
যদ্ যদিষ্টতমং লোকে যচ্চাতিপ্ৰিযমাত্মনঃ ।
তত্তন্নিৱেদযেন্মহ্যং তদানন্ত্যায কল্পতে ॥ ৪১ ॥
তত্তন্নিৱেদযেন্মহ্যং তদানন্ত্যায কল্পতে ॥ ৪১ ॥
সূৰ্যোঽগ্নিৰ্ব্ৰাহ্মণা গাৱো ৱৈষ্ণৱঃ খং মৰুজ্জলম্ ।
ভূৰাত্মা সৰ্ৱভূতানি ভদ্ৰ পূজাপদানি মে ॥ ৪২ ॥
ভূৰাত্মা সৰ্ৱভূতানি ভদ্ৰ পূজাপদানি মে ॥ ৪২ ॥
সূৰ্যে তু ৱিদ্যযা ত্ৰয্যা হৱিষাগ্নৌ যজেত মাম্ ।
আতিথ্যেন তু ৱিপ্ৰাগ্ৰ্যে গোষ্ৱঙ্গ যৱসাদিনা ॥ ৪৩ ॥
আতিথ্যেন তু ৱিপ্ৰাগ্ৰ্যে গোষ্ৱঙ্গ যৱসাদিনা ॥ ৪৩ ॥
ৱৈষ্ণৱে বন্ধুসত্কৃত্যা হৃদি খে ধ্যাননিষ্ঠযা ।
ৱাযৌ মুখ্যধিযা তোযে দ্ৰৱ্যৈস্তোযপুৰঃসৰৈঃ ॥ ৪৪ ॥
ৱাযৌ মুখ্যধিযা তোযে দ্ৰৱ্যৈস্তোযপুৰঃসৰৈঃ ॥ ৪৪ ॥
স্থণ্ডিলে মন্ত্ৰহৃদযৈৰ্ভোগৈৰাত্মানমাত্মনি ।
ক্ষেত্ৰজ্ঞং সৰ্ৱভূতেষু সমত্ৱেন যজেত মাম্ ॥ ৪৫ ॥
ক্ষেত্ৰজ্ঞং সৰ্ৱভূতেষু সমত্ৱেন যজেত মাম্ ॥ ৪৫ ॥
ধিষ্ণ্যেষ্ৱিত্যেষু মদ্ৰূপং শঙ্খচক্ৰগদাম্বুজৈঃ ।
যুক্তং চতুৰ্ভুজং শান্তং ধ্যাযন্নৰ্চেত্সমাহিতঃ ॥ ৪৬ ॥
যুক্তং চতুৰ্ভুজং শান্তং ধ্যাযন্নৰ্চেত্সমাহিতঃ ॥ ৪৬ ॥
ইষ্টাপূৰ্তেন মামেৱং যো যজেত সমাহিতঃ ।
লভতে মযি সদ্ভক্তিং মত্স্মৃতিঃ সাধুসেৱযা ॥ ৪৭ ॥
লভতে মযি সদ্ভক্তিং মত্স্মৃতিঃ সাধুসেৱযা ॥ ৪৭ ॥
প্ৰাযেণ ভক্তিযোগেন সত্সঙ্গেন ৱিনোদ্ধৱ ।
নোপাযো ৱিদ্যতে সম্যক্ প্ৰাযণং হি সতামহম্ ॥ ৪৮ ॥
নোপাযো ৱিদ্যতে সম্যক্ প্ৰাযণং হি সতামহম্ ॥ ৪৮ ॥
অথৈতত্ পৰমং গুহ্যং শৃণ্ৱতো যদুনন্দন ।
সুগোপ্যমপি ৱক্ষ্যামি ত্ৱং মে ভৃত্যঃ সুহৃত্ সখা ॥ ৪৯ ॥
সুগোপ্যমপি ৱক্ষ্যামি ত্ৱং মে ভৃত্যঃ সুহৃত্ সখা ॥ ৪৯ ॥