ശ്രീഭഗവാനുവാച
ബദ്ധോ മുക്ത ഇതി വ്യാഖ്യാ ഗുണതോ മേ ന വസ്തുതഃ ।
ഗുണസ്യ മായാമൂലത്വാന്ന മേ മോക്ഷോ ന ബന്ധനമ് ॥ ൧ ॥
ബദ്ധോ മുക്ത ഇതി വ്യാഖ്യാ ഗുണതോ മേ ന വസ്തുതഃ ।
ഗുണസ്യ മായാമൂലത്വാന്ന മേ മോക്ഷോ ന ബന്ധനമ് ॥ ൧ ॥
ശോകമോഹൌ സുഖം ദുഃഖം ദേഹാപത്തിശ്ച മായയാ ।
സ്വപ്നോ യഥാത്മനഃ ഖ്യാതിഃ സംസൃതിര്ന തു വാസ്തവീ ॥ ൨ ॥
സ്വപ്നോ യഥാത്മനഃ ഖ്യാതിഃ സംസൃതിര്ന തു വാസ്തവീ ॥ ൨ ॥
വിദ്യാവിദ്യേ മമ തനൂ വിദ്ധ്യുദ്ധവ ശരീരിണാമ് ।
മോക്ഷബന്ധകരീ ആദ്യേ മായയാ മേ വിനിര്മിതേ ॥ ൩ ॥
മോക്ഷബന്ധകരീ ആദ്യേ മായയാ മേ വിനിര്മിതേ ॥ ൩ ॥
ഏകസ്യൈവ മമാംശസ്യ ജീവസ്യൈവ മഹാമതേ ।
ബന്ധോഽസ്യാവിദ്യയാനാദിര്വിദ്യയാ ച തഥേതരഃ ॥ ൪ ॥
ബന്ധോഽസ്യാവിദ്യയാനാദിര്വിദ്യയാ ച തഥേതരഃ ॥ ൪ ॥
അഥ ബദ്ധസ്യ മുക്തസ്യ വൈലക്ഷണ്യം വദാമി തേ ।
വിരുദ്ധധര്മിണോസ്താത സ്ഥിതയോരേകധര്മിണി ॥ ൫ ॥
വിരുദ്ധധര്മിണോസ്താത സ്ഥിതയോരേകധര്മിണി ॥ ൫ ॥
സുപര്ണാവേതൌ സദൃശൌ സഖായൌ
യദൃച്ഛയൈതൌ കൃതനീഡൌ ച വൃക്ഷേ ।
ഏകസ്തയോഃ ഖാദതി പിപ്പലാന്ന-
മന്യോ നിരന്നോഽപി ബലേന ഭൂയാന് ॥ ൬ ॥
യദൃച്ഛയൈതൌ കൃതനീഡൌ ച വൃക്ഷേ ।
ഏകസ്തയോഃ ഖാദതി പിപ്പലാന്ന-
മന്യോ നിരന്നോഽപി ബലേന ഭൂയാന് ॥ ൬ ॥
ആത്മാനമന്യം ച സ വേദ വിദ്വാ-
നപിപ്പലാദോ ന തു പിപ്പലാദഃ ।
യോഽവിദ്യയാ യുക് സ തു നിത്യബദ്ധോ
വിദ്യാമയോ യഃ സ തു നിത്യമുക്തഃ ॥ ൭ ॥
നപിപ്പലാദോ ന തു പിപ്പലാദഃ ।
യോഽവിദ്യയാ യുക് സ തു നിത്യബദ്ധോ
വിദ്യാമയോ യഃ സ തു നിത്യമുക്തഃ ॥ ൭ ॥
ദേഹസ്ഥോഽപി ന ദേഹസ്ഥോ വിദ്വാന് സ്വപ്നാദ് യഥോത്ഥിതഃ ।
അദേഹസ്ഥോഽപി ദേഹസ്ഥഃ കുമതിഃ സ്വപ്നദൃഗ് യഥാ ॥ ൮ ॥
അദേഹസ്ഥോഽപി ദേഹസ്ഥഃ കുമതിഃ സ്വപ്നദൃഗ് യഥാ ॥ ൮ ॥
ഇന്ദ്രിയൈരിന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ഗുണൈരപി ഗുണേഷു ച ।
ഗൃഹ്യമാണേഷ്വഹം കുര്യാന്ന വിദ്വാന് യസ്ത്വവിക്രിയഃ ॥ ൯ ॥
ഗൃഹ്യമാണേഷ്വഹം കുര്യാന്ന വിദ്വാന് യസ്ത്വവിക്രിയഃ ॥ ൯ ॥
ദൈവാധീനേ ശരീരേഽസ്മിന് ഗുണഭാവ്യേന കര്മണാ ।
വര്തമാനോഽബുധസ്തത്ര കര്താസ്മീതി നിബധ്യതേ ॥ ൧൦ ॥
വര്തമാനോഽബുധസ്തത്ര കര്താസ്മീതി നിബധ്യതേ ॥ ൧൦ ॥
ഏവം വിരക്തഃ ശയന ആസനാടനമജ്ജനേ ।
ദര്ശനസ്പര്ശനഘ്രാണഭോജനശ്രവണാദിഷു ।
ന തഥാ ബധ്യതേ വിദ്വാന് തത്ര തത്രാദയന് ഗുണാന് ॥ ൧൧ ॥
ദര്ശനസ്പര്ശനഘ്രാണഭോജനശ്രവണാദിഷു ।
ന തഥാ ബധ്യതേ വിദ്വാന് തത്ര തത്രാദയന് ഗുണാന് ॥ ൧൧ ॥
പ്രകൃതിസ്ഥോഽപ്യസംസക്തോ യഥാ ഖം സവിതാനിലഃ ।
വൈശാരദ്യേക്ഷയാസങ്ഗശിതയാ ഛിന്നസംശയഃ ॥ ൧൨ ॥
വൈശാരദ്യേക്ഷയാസങ്ഗശിതയാ ഛിന്നസംശയഃ ॥ ൧൨ ॥
പ്രതിബുദ്ധ ഇവ സ്വപ്നാന്നാനാത്വാദ് വിനിവര്തതേ ॥ ൧൩ ॥
യസ്യ സ്യുര്വീതസങ്കല്പാഃ പ്രാണേന്ദ്രിയമനോധിയാമ് ।
വൃത്തയഃ സ വിനിര്മുക്തോ ദേഹസ്ഥോഽപി ഹി തദ്ഗുണൈഃ ॥ ൧൪ ॥
വൃത്തയഃ സ വിനിര്മുക്തോ ദേഹസ്ഥോഽപി ഹി തദ്ഗുണൈഃ ॥ ൧൪ ॥
യസ്യാത്മാ ഹിംസ്യതേ ഹിംസ്രൈര്യേന കിഞ്ചിദ് യദൃച്ഛയാ ।
അര്ച്യതേ വാ ക്വചിത്തത്ര ന വ്യതിക്രിയതേ ബുധഃ ॥ ൧൫ ॥
അര്ച്യതേ വാ ക്വചിത്തത്ര ന വ്യതിക്രിയതേ ബുധഃ ॥ ൧൫ ॥
ന സ്തുവീത ന നിന്ദേത കുര്വതഃ സാധ്വസാധു വാ ।
വദതോ ഗുണദോഷാഭ്യാം വര്ജിതഃ സമദൃങ്മുനിഃ ॥ ൧൬ ॥
വദതോ ഗുണദോഷാഭ്യാം വര്ജിതഃ സമദൃങ്മുനിഃ ॥ ൧൬ ॥
ന കുര്യാന്ന വദേത് കിഞ്ചിന്ന ധ്യായേത് സാധ്വസാധു വാ ।
ആത്മാരാമോഽനയാ വൃത്ത്യാ വിചരേജ്ജഡവന്മുനിഃ ॥ ൧൭ ॥
ആത്മാരാമോഽനയാ വൃത്ത്യാ വിചരേജ്ജഡവന്മുനിഃ ॥ ൧൭ ॥
ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതോ ന നിഷ്ണായാത് പരേ യദി ।
ശ്രമസ്തസ്യ ശ്രമഫലോ ഹ്യധേനുമിവ രക്ഷതഃ ॥ ൧൮ ॥
ശ്രമസ്തസ്യ ശ്രമഫലോ ഹ്യധേനുമിവ രക്ഷതഃ ॥ ൧൮ ॥
ഗാം ദുഗ്ധദോഹാമസതീം ച ഭാര്യാം
ദേഹം പരാധീനമസത്പ്രജാം ച ।
വിത്തം ത്വതീര്ഥീകൃതമങ്ഗ വാചം
ഹീനാം മയാ രക്ഷതി ദുഃഖദുഃഖീ ॥ ൧൯ ॥
ദേഹം പരാധീനമസത്പ്രജാം ച ।
വിത്തം ത്വതീര്ഥീകൃതമങ്ഗ വാചം
ഹീനാം മയാ രക്ഷതി ദുഃഖദുഃഖീ ॥ ൧൯ ॥
യസ്യാം ന മേ പാവനമങ്ഗ കര്മ
സ്ഥിത്യുദ്ഭവപ്രാണനിരോധമസ്യ ।
ലീലാവതാരേപ്സിതജന്മ വാ സ്യാദ്
വന്ധ്യാം ഗിരം താം ബിഭൃയാന്ന ധീരഃ ॥ ൨൦ ॥
സ്ഥിത്യുദ്ഭവപ്രാണനിരോധമസ്യ ।
ലീലാവതാരേപ്സിതജന്മ വാ സ്യാദ്
വന്ധ്യാം ഗിരം താം ബിഭൃയാന്ന ധീരഃ ॥ ൨൦ ॥
ഏവം ജിജ്ഞാസയാപോഹ്യ നാനാത്വഭ്രമമാത്മനി ।
ഉപാരമേത വിരജം മനോ മയ്യര്പ്യ സര്വഗേ ॥ ൨൧ ॥
ഉപാരമേത വിരജം മനോ മയ്യര്പ്യ സര്വഗേ ॥ ൨൧ ॥
യദ്യനീശോ ധാരയിതും മനോ ബ്രഹ്മണി നിശ്ചലമ് ।
മയി സര്വാണി കര്മാണി നിരപേക്ഷഃ സമാചര ॥ ൨൨ ॥
മയി സര്വാണി കര്മാണി നിരപേക്ഷഃ സമാചര ॥ ൨൨ ॥
ശ്രദ്ധാലുര്മത്കഥാഃ ശൃണ്വന് സുഭദ്രാ ലോകപാവനീഃ ।
ഗായന്നനുസ്മരന് കര്മ ജന്മ ചാഭിനയന് മുഹുഃ ॥ ൨൩ ॥
ഗായന്നനുസ്മരന് കര്മ ജന്മ ചാഭിനയന് മുഹുഃ ॥ ൨൩ ॥
മദര്ഥേ ധര്മകാമാര്ഥാനാചരന് മദപാശ്രയഃ ।
ലഭതേ നിശ്ചലാം ഭക്തിം മയ്യുദ്ധവ സനാതനേ ॥ ൨൪ ॥
ലഭതേ നിശ്ചലാം ഭക്തിം മയ്യുദ്ധവ സനാതനേ ॥ ൨൪ ॥
സത്സങ്ഗലബ്ധയാ ഭക്ത്യാ മയി മാം സ ഉപാസിതാ ।
സ വൈ മേ ദര്ശിതം സദ്ഭിരഞ്ജസാ വിന്ദതേ പദമ് ॥ ൨൫ ॥
സ വൈ മേ ദര്ശിതം സദ്ഭിരഞ്ജസാ വിന്ദതേ പദമ് ॥ ൨൫ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
സാധുസ്തവോത്തമശ്ലോക മതഃ കീദൃഗ്വിധഃ പ്രഭോ ।
ഭക്തിസ്ത്വയ്യുപയുജ്യേത കീദൃശീ സദ്ഭിരാദൃതാ ॥ ൨൬ ॥
സാധുസ്തവോത്തമശ്ലോക മതഃ കീദൃഗ്വിധഃ പ്രഭോ ।
ഭക്തിസ്ത്വയ്യുപയുജ്യേത കീദൃശീ സദ്ഭിരാദൃതാ ॥ ൨൬ ॥
ഏതന്മേ പുരുഷാധ്യക്ഷ ലോകാധ്യക്ഷ ജഗത്പ്രഭോ ।
പ്രണതായാനുരക്തായ പ്രപന്നായ ച കഥ്യതാമ് ॥ ൨൭ ॥
പ്രണതായാനുരക്തായ പ്രപന്നായ ച കഥ്യതാമ് ॥ ൨൭ ॥
ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം വ്യോമ പുരുഷഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ ।
അവതീര്ണോഽസി ഭഗവന് സ്വേച്ഛോപാത്തപൃഥഗ്വപുഃ ॥ ൨൮ ॥
അവതീര്ണോഽസി ഭഗവന് സ്വേച്ഛോപാത്തപൃഥഗ്വപുഃ ॥ ൨൮ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
കൃപാലുരകൃതദ്രോഹസ്തിതിക്ഷുഃ സര്വദേഹിനാമ് ।
സത്യസാരോഽനവദ്യാത്മാ സമഃ സര്വോപകാരകഃ ॥ ൨൯ ॥
കൃപാലുരകൃതദ്രോഹസ്തിതിക്ഷുഃ സര്വദേഹിനാമ് ।
സത്യസാരോഽനവദ്യാത്മാ സമഃ സര്വോപകാരകഃ ॥ ൨൯ ॥
കാമൈരഹതധീര്ദാന്തോ മൃദുഃ ശുചിരകിഞ്ചനഃ ।
അനീഹോ മിതഭുക് ശാന്തഃ സ്ഥിരോ മച്ഛരണോ മുനിഃ ॥ ൩൦ ॥
അനീഹോ മിതഭുക് ശാന്തഃ സ്ഥിരോ മച്ഛരണോ മുനിഃ ॥ ൩൦ ॥
അപ്രമത്തോ ഗഭീരാത്മാ ധൃതിമാഞ്ജിതഷഡ്ഗുണഃ ।
അമാനീ മാനദഃ കല്യോ മൈത്രഃ കാരുണികഃ കവിഃ ॥ ൩൧ ॥
അമാനീ മാനദഃ കല്യോ മൈത്രഃ കാരുണികഃ കവിഃ ॥ ൩൧ ॥
ആജ്ഞായൈവം ഗുണാന് ദോഷാന് മയാദിഷ്ടാനപി സ്വകാന് ।
ധര്മാന് സന്ത്യജ്യ യഃ സര്വാന് മാം ഭജേത സ തു സത്തമഃ ॥ ൩൨ ॥
ധര്മാന് സന്ത്യജ്യ യഃ സര്വാന് മാം ഭജേത സ തു സത്തമഃ ॥ ൩൨ ॥
ജ്ഞാത്വാജ്ഞാത്വാഥ യേ വൈ മാം യാവാന് യശ്ചാസ്മി യാദൃശഃ ।
ഭജന്ത്യനന്യഭാവേന തേ മേ ഭക്തതമാ മതാഃ ॥ ൩൩ ॥
ഭജന്ത്യനന്യഭാവേന തേ മേ ഭക്തതമാ മതാഃ ॥ ൩൩ ॥
മല്ലിങ്ഗമദ്ഭക്തജനദര്ശനസ്പര്ശനാര്ചനമ് ।
പരിചര്യാ സ്തുതിഃ പ്രഹ്വഗുണകര്മാനുകീര്തനമ് ॥ ൩൪ ॥
പരിചര്യാ സ്തുതിഃ പ്രഹ്വഗുണകര്മാനുകീര്തനമ് ॥ ൩൪ ॥
മത്കഥാശ്രവണേ ശ്രദ്ധാ മദനുധ്യാനമുദ്ധവ ।
സര്വലാഭോപഹരണം ദാസ്യേനാത്മനിവേദനമ് ॥ ൩൫ ॥
സര്വലാഭോപഹരണം ദാസ്യേനാത്മനിവേദനമ് ॥ ൩൫ ॥
മജ്ജന്മകര്മകഥനം മമ പര്വാനുമോദനമ് ।
ഗീതതാണ്ഡവവാദിത്രഗോഷ്ഠീഭിര്മദ്ഗൃഹോത്സവഃ ॥ ൩൬ ॥
ഗീതതാണ്ഡവവാദിത്രഗോഷ്ഠീഭിര്മദ്ഗൃഹോത്സവഃ ॥ ൩൬ ॥
യാത്രാ ബലിവിധാനം ച സര്വവാര്ഷികപര്വസു ।
വൈദികീ താന്ത്രികീ ദീക്ഷാ മദീയവ്രതധാരണമ് ॥ ൩൭ ॥
വൈദികീ താന്ത്രികീ ദീക്ഷാ മദീയവ്രതധാരണമ് ॥ ൩൭ ॥
മമാര്ചാസ്ഥാപനേ ശ്രദ്ധാ സ്വതഃ സംഹത്യ ചോദ്യമഃ ।
ഉദ്യാനോപവനാക്രീഡപുരമന്ദിരകര്മണി ॥ ൩൮ ॥
ഉദ്യാനോപവനാക്രീഡപുരമന്ദിരകര്മണി ॥ ൩൮ ॥
സമ്മാര്ജനോപലേപാഭ്യാം സേകമണ്ഡലവര്തനൈഃ ।
ഗൃഹശുശ്രൂഷണം മഹ്യം ദാസവദ് യദമായയാ ॥ ൩൯ ॥
ഗൃഹശുശ്രൂഷണം മഹ്യം ദാസവദ് യദമായയാ ॥ ൩൯ ॥
അമാനിത്വമദമ്ഭിത്വം കൃതസ്യാപരികീര്തനമ് ।
അപി ദീപാവലോകം മേ നോപയുഞ്ജ്യാന്നിവേദിതമ് ॥ ൪൦ ॥
അപി ദീപാവലോകം മേ നോപയുഞ്ജ്യാന്നിവേദിതമ് ॥ ൪൦ ॥
യദ് യദിഷ്ടതമം ലോകേ യച്ചാതിപ്രിയമാത്മനഃ ।
തത്തന്നിവേദയേന്മഹ്യം തദാനന്ത്യായ കല്പതേ ॥ ൪൧ ॥
തത്തന്നിവേദയേന്മഹ്യം തദാനന്ത്യായ കല്പതേ ॥ ൪൧ ॥
സൂര്യോഽഗ്നിര്ബ്രാഹ്മണാ ഗാവോ വൈഷ്ണവഃ ഖം മരുജ്ജലമ് ।
ഭൂരാത്മാ സര്വഭൂതാനി ഭദ്ര പൂജാപദാനി മേ ॥ ൪൨ ॥
ഭൂരാത്മാ സര്വഭൂതാനി ഭദ്ര പൂജാപദാനി മേ ॥ ൪൨ ॥
സൂര്യേ തു വിദ്യയാ ത്രയ്യാ ഹവിഷാഗ്നൌ യജേത മാമ് ।
ആതിഥ്യേന തു വിപ്രാഗ്ര്യേ ഗോഷ്വങ്ഗ യവസാദിനാ ॥ ൪൩ ॥
ആതിഥ്യേന തു വിപ്രാഗ്ര്യേ ഗോഷ്വങ്ഗ യവസാദിനാ ॥ ൪൩ ॥
വൈഷ്ണവേ ബന്ധുസത്കൃത്യാ ഹൃദി ഖേ ധ്യാനനിഷ്ഠയാ ।
വായൌ മുഖ്യധിയാ തോയേ ദ്രവ്യൈസ്തോയപുരഃസരൈഃ ॥ ൪൪ ॥
വായൌ മുഖ്യധിയാ തോയേ ദ്രവ്യൈസ്തോയപുരഃസരൈഃ ॥ ൪൪ ॥
സ്ഥണ്ഡിലേ മന്ത്രഹൃദയൈര്ഭോഗൈരാത്മാനമാത്മനി ।
ക്ഷേത്രജ്ഞം സര്വഭൂതേഷു സമത്വേന യജേത മാമ് ॥ ൪൫ ॥
ക്ഷേത്രജ്ഞം സര്വഭൂതേഷു സമത്വേന യജേത മാമ് ॥ ൪൫ ॥
ധിഷ്ണ്യേഷ്വിത്യേഷു മദ്രൂപം ശങ്ഖചക്രഗദാമ്ബുജൈഃ ।
യുക്തം ചതുര്ഭുജം ശാന്തം ധ്യായന്നര്ചേത്സമാഹിതഃ ॥ ൪൬ ॥
യുക്തം ചതുര്ഭുജം ശാന്തം ധ്യായന്നര്ചേത്സമാഹിതഃ ॥ ൪൬ ॥
ഇഷ്ടാപൂര്തേന മാമേവം യോ യജേത സമാഹിതഃ ।
ലഭതേ മയി സദ്ഭക്തിം മത്സ്മൃതിഃ സാധുസേവയാ ॥ ൪൭ ॥
ലഭതേ മയി സദ്ഭക്തിം മത്സ്മൃതിഃ സാധുസേവയാ ॥ ൪൭ ॥
പ്രായേണ ഭക്തിയോഗേന സത്സങ്ഗേന വിനോദ്ധവ ।
നോപായോ വിദ്യതേ സമ്യക് പ്രായണം ഹി സതാമഹമ് ॥ ൪൮ ॥
നോപായോ വിദ്യതേ സമ്യക് പ്രായണം ഹി സതാമഹമ് ॥ ൪൮ ॥
അഥൈതത് പരമം ഗുഹ്യം ശൃണ്വതോ യദുനന്ദന ।
സുഗോപ്യമപി വക്ഷ്യാമി ത്വം മേ ഭൃത്യഃ സുഹൃത് സഖാ ॥ ൪൯ ॥
സുഗോപ്യമപി വക്ഷ്യാമി ത്വം മേ ഭൃത്യഃ സുഹൃത് സഖാ ॥ ൪൯ ॥