శ్రీభగవానువాచ
బద్ధో ముక్త ఇతి వ్యాఖ్యా గుణతో మే న వస్తుతః ।
గుణస్య మాయామూలత్వాన్న మే మోక్షో న బన్ధనమ్ ॥ ౧ ॥
బద్ధో ముక్త ఇతి వ్యాఖ్యా గుణతో మే న వస్తుతః ।
గుణస్య మాయామూలత్వాన్న మే మోక్షో న బన్ధనమ్ ॥ ౧ ॥
శోకమోహౌ సుఖం దుఃఖం దేహాపత్తిశ్చ మాయయా ।
స్వప్నో యథాత్మనః ఖ్యాతిః సంసృతిర్న తు వాస్తవీ ॥ ౨ ॥
స్వప్నో యథాత్మనః ఖ్యాతిః సంసృతిర్న తు వాస్తవీ ॥ ౨ ॥
విద్యావిద్యే మమ తనూ విద్ధ్యుద్ధవ శరీరిణామ్ ।
మోక్షబన్ధకరీ ఆద్యే మాయయా మే వినిర్మితే ॥ ౩ ॥
మోక్షబన్ధకరీ ఆద్యే మాయయా మే వినిర్మితే ॥ ౩ ॥
ఏకస్యైవ మమాంశస్య జీవస్యైవ మహామతే ।
బన్ధోఽస్యావిద్యయానాదిర్విద్యయా చ తథేతరః ॥ ౪ ॥
బన్ధోఽస్యావిద్యయానాదిర్విద్యయా చ తథేతరః ॥ ౪ ॥
అథ బద్ధస్య ముక్తస్య వైలక్షణ్యం వదామి తే ।
విరుద్ధధర్మిణోస్తాత స్థితయోరేకధర్మిణి ॥ ౫ ॥
విరుద్ధధర్మిణోస్తాత స్థితయోరేకధర్మిణి ॥ ౫ ॥
సుపర్ణావేతౌ సదృశౌ సఖాయౌ
యదృచ్ఛయైతౌ కృతనీడౌ చ వృక్షే ।
ఏకస్తయోః ఖాదతి పిప్పలాన్న-
మన్యో నిరన్నోఽపి బలేన భూయాన్ ॥ ౬ ॥
యదృచ్ఛయైతౌ కృతనీడౌ చ వృక్షే ।
ఏకస్తయోః ఖాదతి పిప్పలాన్న-
మన్యో నిరన్నోఽపి బలేన భూయాన్ ॥ ౬ ॥
ఆత్మానమన్యం చ స వేద విద్వా-
నపిప్పలాదో న తు పిప్పలాదః ।
యోఽవిద్యయా యుక్ స తు నిత్యబద్ధో
విద్యామయో యః స తు నిత్యముక్తః ॥ ౭ ॥
నపిప్పలాదో న తు పిప్పలాదః ।
యోఽవిద్యయా యుక్ స తు నిత్యబద్ధో
విద్యామయో యః స తు నిత్యముక్తః ॥ ౭ ॥
దేహస్థోఽపి న దేహస్థో విద్వాన్ స్వప్నాద్ యథోత్థితః ।
అదేహస్థోఽపి దేహస్థః కుమతిః స్వప్నదృగ్ యథా ॥ ౮ ॥
అదేహస్థోఽపి దేహస్థః కుమతిః స్వప్నదృగ్ యథా ॥ ౮ ॥
ఇన్ద్రియైరిన్ద్రియార్థేషు గుణైరపి గుణేషు చ ।
గృహ్యమాణేష్వహం కుర్యాన్న విద్వాన్ యస్త్వవిక్రియః ॥ ౯ ॥
గృహ్యమాణేష్వహం కుర్యాన్న విద్వాన్ యస్త్వవిక్రియః ॥ ౯ ॥
దైవాధీనే శరీరేఽస్మిన్ గుణభావ్యేన కర్మణా ।
వర్తమానోఽబుధస్తత్ర కర్తాస్మీతి నిబధ్యతే ॥ ౧౦ ॥
వర్తమానోఽబుధస్తత్ర కర్తాస్మీతి నిబధ్యతే ॥ ౧౦ ॥
ఏవం విరక్తః శయన ఆసనాటనమజ్జనే ।
దర్శనస్పర్శనఘ్రాణభోజనశ్రవణాదిషు ।
న తథా బధ్యతే విద్వాన్ తత్ర తత్రాదయన్ గుణాన్ ॥ ౧౧ ॥
దర్శనస్పర్శనఘ్రాణభోజనశ్రవణాదిషు ।
న తథా బధ్యతే విద్వాన్ తత్ర తత్రాదయన్ గుణాన్ ॥ ౧౧ ॥
ప్రకృతిస్థోఽప్యసంసక్తో యథా ఖం సవితానిలః ।
వైశారద్యేక్షయాసఙ్గశితయా ఛిన్నసంశయః ॥ ౧౨ ॥
వైశారద్యేక్షయాసఙ్గశితయా ఛిన్నసంశయః ॥ ౧౨ ॥
ప్రతిబుద్ధ ఇవ స్వప్నాన్నానాత్వాద్ వినివర్తతే ॥ ౧౩ ॥
యస్య స్యుర్వీతసఙ్కల్పాః ప్రాణేన్ద్రియమనోధియామ్ ।
వృత్తయః స వినిర్ముక్తో దేహస్థోఽపి హి తద్గుణైః ॥ ౧౪ ॥
వృత్తయః స వినిర్ముక్తో దేహస్థోఽపి హి తద్గుణైః ॥ ౧౪ ॥
యస్యాత్మా హింస్యతే హింస్రైర్యేన కిఞ్చిద్ యదృచ్ఛయా ।
అర్చ్యతే వా క్వచిత్తత్ర న వ్యతిక్రియతే బుధః ॥ ౧౫ ॥
అర్చ్యతే వా క్వచిత్తత్ర న వ్యతిక్రియతే బుధః ॥ ౧౫ ॥
న స్తువీత న నిన్దేత కుర్వతః సాధ్వసాధు వా ।
వదతో గుణదోషాభ్యాం వర్జితః సమదృఙ్మునిః ॥ ౧౬ ॥
వదతో గుణదోషాభ్యాం వర్జితః సమదృఙ్మునిః ॥ ౧౬ ॥
న కుర్యాన్న వదేత్ కిఞ్చిన్న ధ్యాయేత్ సాధ్వసాధు వా ।
ఆత్మారామోఽనయా వృత్త్యా విచరేజ్జడవన్మునిః ॥ ౧౭ ॥
ఆత్మారామోఽనయా వృత్త్యా విచరేజ్జడవన్మునిః ॥ ౧౭ ॥
శబ్దబ్రహ్మణి నిష్ణాతో న నిష్ణాయాత్ పరే యది ।
శ్రమస్తస్య శ్రమఫలో హ్యధేనుమివ రక్షతః ॥ ౧౮ ॥
శ్రమస్తస్య శ్రమఫలో హ్యధేనుమివ రక్షతః ॥ ౧౮ ॥
గాం దుగ్ధదోహామసతీం చ భార్యాం
దేహం పరాధీనమసత్ప్రజాం చ ।
విత్తం త్వతీర్థీకృతమఙ్గ వాచం
హీనాం మయా రక్షతి దుఃఖదుఃఖీ ॥ ౧౯ ॥
దేహం పరాధీనమసత్ప్రజాం చ ।
విత్తం త్వతీర్థీకృతమఙ్గ వాచం
హీనాం మయా రక్షతి దుఃఖదుఃఖీ ॥ ౧౯ ॥
యస్యాం న మే పావనమఙ్గ కర్మ
స్థిత్యుద్భవప్రాణనిరోధమస్య ।
లీలావతారేప్సితజన్మ వా స్యాద్
వన్ధ్యాం గిరం తాం బిభృయాన్న ధీరః ॥ ౨౦ ॥
స్థిత్యుద్భవప్రాణనిరోధమస్య ।
లీలావతారేప్సితజన్మ వా స్యాద్
వన్ధ్యాం గిరం తాం బిభృయాన్న ధీరః ॥ ౨౦ ॥
ఏవం జిజ్ఞాసయాపోహ్య నానాత్వభ్రమమాత్మని ।
ఉపారమేత విరజం మనో మయ్యర్ప్య సర్వగే ॥ ౨౧ ॥
ఉపారమేత విరజం మనో మయ్యర్ప్య సర్వగే ॥ ౨౧ ॥
యద్యనీశో ధారయితుం మనో బ్రహ్మణి నిశ్చలమ్ ।
మయి సర్వాణి కర్మాణి నిరపేక్షః సమాచర ॥ ౨౨ ॥
మయి సర్వాణి కర్మాణి నిరపేక్షః సమాచర ॥ ౨౨ ॥
శ్రద్ధాలుర్మత్కథాః శృణ్వన్ సుభద్రా లోకపావనీః ।
గాయన్ననుస్మరన్ కర్మ జన్మ చాభినయన్ ముహుః ॥ ౨౩ ॥
గాయన్ననుస్మరన్ కర్మ జన్మ చాభినయన్ ముహుః ॥ ౨౩ ॥
మదర్థే ధర్మకామార్థానాచరన్ మదపాశ్రయః ।
లభతే నిశ్చలాం భక్తిం మయ్యుద్ధవ సనాతనే ॥ ౨౪ ॥
లభతే నిశ్చలాం భక్తిం మయ్యుద్ధవ సనాతనే ॥ ౨౪ ॥
సత్సఙ్గలబ్ధయా భక్త్యా మయి మాం స ఉపాసితా ।
స వై మే దర్శితం సద్భిరఞ్జసా విన్దతే పదమ్ ॥ ౨౫ ॥
స వై మే దర్శితం సద్భిరఞ్జసా విన్దతే పదమ్ ॥ ౨౫ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
సాధుస్తవోత్తమశ్లోక మతః కీదృగ్విధః ప్రభో ।
భక్తిస్త్వయ్యుపయుజ్యేత కీదృశీ సద్భిరాదృతా ॥ ౨౬ ॥
సాధుస్తవోత్తమశ్లోక మతః కీదృగ్విధః ప్రభో ।
భక్తిస్త్వయ్యుపయుజ్యేత కీదృశీ సద్భిరాదృతా ॥ ౨౬ ॥
ఏతన్మే పురుషాధ్యక్ష లోకాధ్యక్ష జగత్ప్రభో ।
ప్రణతాయానురక్తాయ ప్రపన్నాయ చ కథ్యతామ్ ॥ ౨౭ ॥
ప్రణతాయానురక్తాయ ప్రపన్నాయ చ కథ్యతామ్ ॥ ౨౭ ॥
త్వం బ్రహ్మ పరమం వ్యోమ పురుషః ప్రకృతేః పరః ।
అవతీర్ణోఽసి భగవన్ స్వేచ్ఛోపాత్తపృథగ్వపుః ॥ ౨౮ ॥
అవతీర్ణోఽసి భగవన్ స్వేచ్ఛోపాత్తపృథగ్వపుః ॥ ౨౮ ॥
శ్రీభగవానువాచ
కృపాలురకృతద్రోహస్తితిక్షుః సర్వదేహినామ్ ।
సత్యసారోఽనవద్యాత్మా సమః సర్వోపకారకః ॥ ౨౯ ॥
కృపాలురకృతద్రోహస్తితిక్షుః సర్వదేహినామ్ ।
సత్యసారోఽనవద్యాత్మా సమః సర్వోపకారకః ॥ ౨౯ ॥
కామైరహతధీర్దాన్తో మృదుః శుచిరకిఞ్చనః ।
అనీహో మితభుక్ శాన్తః స్థిరో మచ్ఛరణో మునిః ॥ ౩౦ ॥
అనీహో మితభుక్ శాన్తః స్థిరో మచ్ఛరణో మునిః ॥ ౩౦ ॥
అప్రమత్తో గభీరాత్మా ధృతిమాఞ్జితషడ్గుణః ।
అమానీ మానదః కల్యో మైత్రః కారుణికః కవిః ॥ ౩౧ ॥
అమానీ మానదః కల్యో మైత్రః కారుణికః కవిః ॥ ౩౧ ॥
ఆజ్ఞాయైవం గుణాన్ దోషాన్ మయాదిష్టానపి స్వకాన్ ।
ధర్మాన్ సన్త్యజ్య యః సర్వాన్ మాం భజేత స తు సత్తమః ॥ ౩౨ ॥
ధర్మాన్ సన్త్యజ్య యః సర్వాన్ మాం భజేత స తు సత్తమః ॥ ౩౨ ॥
జ్ఞాత్వాజ్ఞాత్వాథ యే వై మాం యావాన్ యశ్చాస్మి యాదృశః ।
భజన్త్యనన్యభావేన తే మే భక్తతమా మతాః ॥ ౩౩ ॥
భజన్త్యనన్యభావేన తే మే భక్తతమా మతాః ॥ ౩౩ ॥
మల్లిఙ్గమద్భక్తజనదర్శనస్పర్శనార్చనమ్ ।
పరిచర్యా స్తుతిః ప్రహ్వగుణకర్మానుకీర్తనమ్ ॥ ౩౪ ॥
పరిచర్యా స్తుతిః ప్రహ్వగుణకర్మానుకీర్తనమ్ ॥ ౩౪ ॥
మత్కథాశ్రవణే శ్రద్ధా మదనుధ్యానముద్ధవ ।
సర్వలాభోపహరణం దాస్యేనాత్మనివేదనమ్ ॥ ౩౫ ॥
సర్వలాభోపహరణం దాస్యేనాత్మనివేదనమ్ ॥ ౩౫ ॥
మజ్జన్మకర్మకథనం మమ పర్వానుమోదనమ్ ।
గీతతాణ్డవవాదిత్రగోష్ఠీభిర్మద్గృహోత్సవః ॥ ౩౬ ॥
గీతతాణ్డవవాదిత్రగోష్ఠీభిర్మద్గృహోత్సవః ॥ ౩౬ ॥
యాత్రా బలివిధానం చ సర్వవార్షికపర్వసు ।
వైదికీ తాన్త్రికీ దీక్షా మదీయవ్రతధారణమ్ ॥ ౩౭ ॥
వైదికీ తాన్త్రికీ దీక్షా మదీయవ్రతధారణమ్ ॥ ౩౭ ॥
మమార్చాస్థాపనే శ్రద్ధా స్వతః సంహత్య చోద్యమః ।
ఉద్యానోపవనాక్రీడపురమన్దిరకర్మణి ॥ ౩౮ ॥
ఉద్యానోపవనాక్రీడపురమన్దిరకర్మణి ॥ ౩౮ ॥
సమ్మార్జనోపలేపాభ్యాం సేకమణ్డలవర్తనైః ।
గృహశుశ్రూషణం మహ్యం దాసవద్ యదమాయయా ॥ ౩౯ ॥
గృహశుశ్రూషణం మహ్యం దాసవద్ యదమాయయా ॥ ౩౯ ॥
అమానిత్వమదమ్భిత్వం కృతస్యాపరికీర్తనమ్ ।
అపి దీపావలోకం మే నోపయుఞ్జ్యాన్నివేదితమ్ ॥ ౪౦ ॥
అపి దీపావలోకం మే నోపయుఞ్జ్యాన్నివేదితమ్ ॥ ౪౦ ॥
యద్ యదిష్టతమం లోకే యచ్చాతిప్రియమాత్మనః ।
తత్తన్నివేదయేన్మహ్యం తదానన్త్యాయ కల్పతే ॥ ౪౧ ॥
తత్తన్నివేదయేన్మహ్యం తదానన్త్యాయ కల్పతే ॥ ౪౧ ॥
సూర్యోఽగ్నిర్బ్రాహ్మణా గావో వైష్ణవః ఖం మరుజ్జలమ్ ।
భూరాత్మా సర్వభూతాని భద్ర పూజాపదాని మే ॥ ౪౨ ॥
భూరాత్మా సర్వభూతాని భద్ర పూజాపదాని మే ॥ ౪౨ ॥
సూర్యే తు విద్యయా త్రయ్యా హవిషాగ్నౌ యజేత మామ్ ।
ఆతిథ్యేన తు విప్రాగ్ర్యే గోష్వఙ్గ యవసాదినా ॥ ౪౩ ॥
ఆతిథ్యేన తు విప్రాగ్ర్యే గోష్వఙ్గ యవసాదినా ॥ ౪౩ ॥
వైష్ణవే బన్ధుసత్కృత్యా హృది ఖే ధ్యాననిష్ఠయా ।
వాయౌ ముఖ్యధియా తోయే ద్రవ్యైస్తోయపురఃసరైః ॥ ౪౪ ॥
వాయౌ ముఖ్యధియా తోయే ద్రవ్యైస్తోయపురఃసరైః ॥ ౪౪ ॥
స్థణ్డిలే మన్త్రహృదయైర్భోగైరాత్మానమాత్మని ।
క్షేత్రజ్ఞం సర్వభూతేషు సమత్వేన యజేత మామ్ ॥ ౪౫ ॥
క్షేత్రజ్ఞం సర్వభూతేషు సమత్వేన యజేత మామ్ ॥ ౪౫ ॥
ధిష్ణ్యేష్విత్యేషు మద్రూపం శఙ్ఖచక్రగదామ్బుజైః ।
యుక్తం చతుర్భుజం శాన్తం ధ్యాయన్నర్చేత్సమాహితః ॥ ౪౬ ॥
యుక్తం చతుర్భుజం శాన్తం ధ్యాయన్నర్చేత్సమాహితః ॥ ౪౬ ॥
ఇష్టాపూర్తేన మామేవం యో యజేత సమాహితః ।
లభతే మయి సద్భక్తిం మత్స్మృతిః సాధుసేవయా ॥ ౪౭ ॥
లభతే మయి సద్భక్తిం మత్స్మృతిః సాధుసేవయా ॥ ౪౭ ॥
ప్రాయేణ భక్తియోగేన సత్సఙ్గేన వినోద్ధవ ।
నోపాయో విద్యతే సమ్యక్ ప్రాయణం హి సతామహమ్ ॥ ౪౮ ॥
నోపాయో విద్యతే సమ్యక్ ప్రాయణం హి సతామహమ్ ॥ ౪౮ ॥
అథైతత్ పరమం గుహ్యం శృణ్వతో యదునన్దన ।
సుగోప్యమపి వక్ష్యామి త్వం మే భృత్యః సుహృత్ సఖా ॥ ౪౯ ॥
సుగోప్యమపి వక్ష్యామి త్వం మే భృత్యః సుహృత్ సఖా ॥ ౪౯ ॥