શ્રીભગવાનુવાચ
બદ્ધો મુક્ત ઇતિ વ્યાખ્યા ગુણતો મે ન વસ્તુતઃ ।
ગુણસ્ય માયામૂલત્વાન્ન મે મોક્ષો ન બન્ધનમ્ ॥ ૧ ॥
બદ્ધો મુક્ત ઇતિ વ્યાખ્યા ગુણતો મે ન વસ્તુતઃ ।
ગુણસ્ય માયામૂલત્વાન્ન મે મોક્ષો ન બન્ધનમ્ ॥ ૧ ॥
શોકમોહૌ સુખં દુઃખં દેહાપત્તિશ્ચ માયયા ।
સ્વપ્નો યથાત્મનઃ ખ્યાતિઃ સંસૃતિર્ન તુ વાસ્તવી ॥ ૨ ॥
સ્વપ્નો યથાત્મનઃ ખ્યાતિઃ સંસૃતિર્ન તુ વાસ્તવી ॥ ૨ ॥
વિદ્યાવિદ્યે મમ તનૂ વિદ્ધ્યુદ્ધવ શરીરિણામ્ ।
મોક્ષબન્ધકરી આદ્યે માયયા મે વિનિર્મિતે ॥ ૩ ॥
મોક્ષબન્ધકરી આદ્યે માયયા મે વિનિર્મિતે ॥ ૩ ॥
એકસ્યૈવ મમાંશસ્ય જીવસ્યૈવ મહામતે ।
બન્ધોઽસ્યાવિદ્યયાનાદિર્વિદ્યયા ચ તથેતરઃ ॥ ૪ ॥
બન્ધોઽસ્યાવિદ્યયાનાદિર્વિદ્યયા ચ તથેતરઃ ॥ ૪ ॥
અથ બદ્ધસ્ય મુક્તસ્ય વૈલક્ષણ્યં વદામિ તે ।
વિરુદ્ધધર્મિણોસ્તાત સ્થિતયોરેકધર્મિણિ ॥ ૫ ॥
વિરુદ્ધધર્મિણોસ્તાત સ્થિતયોરેકધર્મિણિ ॥ ૫ ॥
સુપર્ણાવેતૌ સદૃશૌ સખાયૌ
યદૃચ્છયૈતૌ કૃતનીડૌ ચ વૃક્ષે ।
એકસ્તયોઃ ખાદતિ પિપ્પલાન્ન-
મન્યો નિરન્નોઽપિ બલેન ભૂયાન્ ॥ ૬ ॥
યદૃચ્છયૈતૌ કૃતનીડૌ ચ વૃક્ષે ।
એકસ્તયોઃ ખાદતિ પિપ્પલાન્ન-
મન્યો નિરન્નોઽપિ બલેન ભૂયાન્ ॥ ૬ ॥
આત્માનમન્યં ચ સ વેદ વિદ્વા-
નપિપ્પલાદો ન તુ પિપ્પલાદઃ ।
યોઽવિદ્યયા યુક્ સ તુ નિત્યબદ્ધો
વિદ્યામયો યઃ સ તુ નિત્યમુક્તઃ ॥ ૭ ॥
નપિપ્પલાદો ન તુ પિપ્પલાદઃ ।
યોઽવિદ્યયા યુક્ સ તુ નિત્યબદ્ધો
વિદ્યામયો યઃ સ તુ નિત્યમુક્તઃ ॥ ૭ ॥
દેહસ્થોઽપિ ન દેહસ્થો વિદ્વાન્ સ્વપ્નાદ્ યથોત્થિતઃ ।
અદેહસ્થોઽપિ દેહસ્થઃ કુમતિઃ સ્વપ્નદૃગ્ યથા ॥ ૮ ॥
અદેહસ્થોઽપિ દેહસ્થઃ કુમતિઃ સ્વપ્નદૃગ્ યથા ॥ ૮ ॥
ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થેષુ ગુણૈરપિ ગુણેષુ ચ ।
ગૃહ્યમાણેષ્વહં કુર્યાન્ન વિદ્વાન્ યસ્ત્વવિક્રિયઃ ॥ ૯ ॥
ગૃહ્યમાણેષ્વહં કુર્યાન્ન વિદ્વાન્ યસ્ત્વવિક્રિયઃ ॥ ૯ ॥
દૈવાધીને શરીરેઽસ્મિન્ ગુણભાવ્યેન કર્મણા ।
વર્તમાનોઽબુધસ્તત્ર કર્તાસ્મીતિ નિબધ્યતે ॥ ૧૦ ॥
વર્તમાનોઽબુધસ્તત્ર કર્તાસ્મીતિ નિબધ્યતે ॥ ૧૦ ॥
એવં વિરક્તઃ શયન આસનાટનમજ્જને ।
દર્શનસ્પર્શનઘ્રાણભોજનશ્રવણાદિષુ ।
ન તથા બધ્યતે વિદ્વાન્ તત્ર તત્રાદયન્ ગુણાન્ ॥ ૧૧ ॥
દર્શનસ્પર્શનઘ્રાણભોજનશ્રવણાદિષુ ।
ન તથા બધ્યતે વિદ્વાન્ તત્ર તત્રાદયન્ ગુણાન્ ॥ ૧૧ ॥
પ્રકૃતિસ્થોઽપ્યસંસક્તો યથા ખં સવિતાનિલઃ ।
વૈશારદ્યેક્ષયાસઙ્ગશિતયા છિન્નસંશયઃ ॥ ૧૨ ॥
વૈશારદ્યેક્ષયાસઙ્ગશિતયા છિન્નસંશયઃ ॥ ૧૨ ॥
પ્રતિબુદ્ધ ઇવ સ્વપ્નાન્નાનાત્વાદ્ વિનિવર્તતે ॥ ૧૩ ॥
યસ્ય સ્યુર્વીતસઙ્કલ્પાઃ પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયામ્ ।
વૃત્તયઃ સ વિનિર્મુક્તો દેહસ્થોઽપિ હિ તદ્ગુણૈઃ ॥ ૧૪ ॥
વૃત્તયઃ સ વિનિર્મુક્તો દેહસ્થોઽપિ હિ તદ્ગુણૈઃ ॥ ૧૪ ॥
યસ્યાત્મા હિંસ્યતે હિંસ્રૈર્યેન કિઞ્ચિદ્ યદૃચ્છયા ।
અર્ચ્યતે વા ક્વચિત્તત્ર ન વ્યતિક્રિયતે બુધઃ ॥ ૧૫ ॥
અર્ચ્યતે વા ક્વચિત્તત્ર ન વ્યતિક્રિયતે બુધઃ ॥ ૧૫ ॥
ન સ્તુવીત ન નિન્દેત કુર્વતઃ સાધ્વસાધુ વા ।
વદતો ગુણદોષાભ્યાં વર્જિતઃ સમદૃઙ્મુનિઃ ॥ ૧૬ ॥
વદતો ગુણદોષાભ્યાં વર્જિતઃ સમદૃઙ્મુનિઃ ॥ ૧૬ ॥
ન કુર્યાન્ન વદેત્ કિઞ્ચિન્ન ધ્યાયેત્ સાધ્વસાધુ વા ।
આત્મારામોઽનયા વૃત્ત્યા વિચરેજ્જડવન્મુનિઃ ॥ ૧૭ ॥
આત્મારામોઽનયા વૃત્ત્યા વિચરેજ્જડવન્મુનિઃ ॥ ૧૭ ॥
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો ન નિષ્ણાયાત્ પરે યદિ ।
શ્રમસ્તસ્ય શ્રમફલો હ્યધેનુમિવ રક્ષતઃ ॥ ૧૮ ॥
શ્રમસ્તસ્ય શ્રમફલો હ્યધેનુમિવ રક્ષતઃ ॥ ૧૮ ॥
ગાં દુગ્ધદોહામસતીં ચ ભાર્યાં
દેહં પરાધીનમસત્પ્રજાં ચ ।
વિત્તં ત્વતીર્થીકૃતમઙ્ગ વાચં
હીનાં મયા રક્ષતિ દુઃખદુઃખી ॥ ૧૯ ॥
દેહં પરાધીનમસત્પ્રજાં ચ ।
વિત્તં ત્વતીર્થીકૃતમઙ્ગ વાચં
હીનાં મયા રક્ષતિ દુઃખદુઃખી ॥ ૧૯ ॥
યસ્યાં ન મે પાવનમઙ્ગ કર્મ
સ્થિત્યુદ્ભવપ્રાણનિરોધમસ્ય ।
લીલાવતારેપ્સિતજન્મ વા સ્યાદ્
વન્ધ્યાં ગિરં તાં બિભૃયાન્ન ધીરઃ ॥ ૨૦ ॥
સ્થિત્યુદ્ભવપ્રાણનિરોધમસ્ય ।
લીલાવતારેપ્સિતજન્મ વા સ્યાદ્
વન્ધ્યાં ગિરં તાં બિભૃયાન્ન ધીરઃ ॥ ૨૦ ॥
એવં જિજ્ઞાસયાપોહ્ય નાનાત્વભ્રમમાત્મનિ ।
ઉપારમેત વિરજં મનો મય્યર્પ્ય સર્વગે ॥ ૨૧ ॥
ઉપારમેત વિરજં મનો મય્યર્પ્ય સર્વગે ॥ ૨૧ ॥
યદ્યનીશો ધારયિતું મનો બ્રહ્મણિ નિશ્ચલમ્ ।
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ નિરપેક્ષઃ સમાચર ॥ ૨૨ ॥
મયિ સર્વાણિ કર્માણિ નિરપેક્ષઃ સમાચર ॥ ૨૨ ॥
શ્રદ્ધાલુર્મત્કથાઃ શૃણ્વન્ સુભદ્રા લોકપાવનીઃ ।
ગાયન્નનુસ્મરન્ કર્મ જન્મ ચાભિનયન્ મુહુઃ ॥ ૨૩ ॥
ગાયન્નનુસ્મરન્ કર્મ જન્મ ચાભિનયન્ મુહુઃ ॥ ૨૩ ॥
મદર્થે ધર્મકામાર્થાનાચરન્ મદપાશ્રયઃ ।
લભતે નિશ્ચલાં ભક્તિં મય્યુદ્ધવ સનાતને ॥ ૨૪ ॥
લભતે નિશ્ચલાં ભક્તિં મય્યુદ્ધવ સનાતને ॥ ૨૪ ॥
સત્સઙ્ગલબ્ધયા ભક્ત્યા મયિ માં સ ઉપાસિતા ।
સ વૈ મે દર્શિતં સદ્ભિરઞ્જસા વિન્દતે પદમ્ ॥ ૨૫ ॥
સ વૈ મે દર્શિતં સદ્ભિરઞ્જસા વિન્દતે પદમ્ ॥ ૨૫ ॥
શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
સાધુસ્તવોત્તમશ્લોક મતઃ કીદૃગ્વિધઃ પ્રભો ।
ભક્તિસ્ત્વય્યુપયુજ્યેત કીદૃશી સદ્ભિરાદૃતા ॥ ૨૬ ॥
સાધુસ્તવોત્તમશ્લોક મતઃ કીદૃગ્વિધઃ પ્રભો ।
ભક્તિસ્ત્વય્યુપયુજ્યેત કીદૃશી સદ્ભિરાદૃતા ॥ ૨૬ ॥
એતન્મે પુરુષાધ્યક્ષ લોકાધ્યક્ષ જગત્પ્રભો ।
પ્રણતાયાનુરક્તાય પ્રપન્નાય ચ કથ્યતામ્ ॥ ૨૭ ॥
પ્રણતાયાનુરક્તાય પ્રપન્નાય ચ કથ્યતામ્ ॥ ૨૭ ॥
ત્વં બ્રહ્મ પરમં વ્યોમ પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
અવતીર્ણોઽસિ ભગવન્ સ્વેચ્છોપાત્તપૃથગ્વપુઃ ॥ ૨૮ ॥
અવતીર્ણોઽસિ ભગવન્ સ્વેચ્છોપાત્તપૃથગ્વપુઃ ॥ ૨૮ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
કૃપાલુરકૃતદ્રોહસ્તિતિક્ષુઃ સર્વદેહિનામ્ ।
સત્યસારોઽનવદ્યાત્મા સમઃ સર્વોપકારકઃ ॥ ૨૯ ॥
કૃપાલુરકૃતદ્રોહસ્તિતિક્ષુઃ સર્વદેહિનામ્ ।
સત્યસારોઽનવદ્યાત્મા સમઃ સર્વોપકારકઃ ॥ ૨૯ ॥
કામૈરહતધીર્દાન્તો મૃદુઃ શુચિરકિઞ્ચનઃ ।
અનીહો મિતભુક્ શાન્તઃ સ્થિરો મચ્છરણો મુનિઃ ॥ ૩૦ ॥
અનીહો મિતભુક્ શાન્તઃ સ્થિરો મચ્છરણો મુનિઃ ॥ ૩૦ ॥
અપ્રમત્તો ગભીરાત્મા ધૃતિમાઞ્જિતષડ્ગુણઃ ।
અમાની માનદઃ કલ્યો મૈત્રઃ કારુણિકઃ કવિઃ ॥ ૩૧ ॥
અમાની માનદઃ કલ્યો મૈત્રઃ કારુણિકઃ કવિઃ ॥ ૩૧ ॥
આજ્ઞાયૈવં ગુણાન્ દોષાન્ મયાદિષ્ટાનપિ સ્વકાન્ ।
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ તુ સત્તમઃ ॥ ૩૨ ॥
ધર્માન્ સન્ત્યજ્ય યઃ સર્વાન્ માં ભજેત સ તુ સત્તમઃ ॥ ૩૨ ॥
જ્ઞાત્વાજ્ઞાત્વાથ યે વૈ માં યાવાન્ યશ્ચાસ્મિ યાદૃશઃ ।
ભજન્ત્યનન્યભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ ॥ ૩૩ ॥
ભજન્ત્યનન્યભાવેન તે મે ભક્તતમા મતાઃ ॥ ૩૩ ॥
મલ્લિઙ્ગમદ્ભક્તજનદર્શનસ્પર્શનાર્ચનમ્ ।
પરિચર્યા સ્તુતિઃ પ્રહ્વગુણકર્માનુકીર્તનમ્ ॥ ૩૪ ॥
પરિચર્યા સ્તુતિઃ પ્રહ્વગુણકર્માનુકીર્તનમ્ ॥ ૩૪ ॥
મત્કથાશ્રવણે શ્રદ્ધા મદનુધ્યાનમુદ્ધવ ।
સર્વલાભોપહરણં દાસ્યેનાત્મનિવેદનમ્ ॥ ૩૫ ॥
સર્વલાભોપહરણં દાસ્યેનાત્મનિવેદનમ્ ॥ ૩૫ ॥
મજ્જન્મકર્મકથનં મમ પર્વાનુમોદનમ્ ।
ગીતતાણ્ડવવાદિત્રગોષ્ઠીભિર્મદ્ગૃહોત્સવઃ ॥ ૩૬ ॥
ગીતતાણ્ડવવાદિત્રગોષ્ઠીભિર્મદ્ગૃહોત્સવઃ ॥ ૩૬ ॥
યાત્રા બલિવિધાનં ચ સર્વવાર્ષિકપર્વસુ ।
વૈદિકી તાન્ત્રિકી દીક્ષા મદીયવ્રતધારણમ્ ॥ ૩૭ ॥
વૈદિકી તાન્ત્રિકી દીક્ષા મદીયવ્રતધારણમ્ ॥ ૩૭ ॥
મમાર્ચાસ્થાપને શ્રદ્ધા સ્વતઃ સંહત્ય ચોદ્યમઃ ।
ઉદ્યાનોપવનાક્રીડપુરમન્દિરકર્મણિ ॥ ૩૮ ॥
ઉદ્યાનોપવનાક્રીડપુરમન્દિરકર્મણિ ॥ ૩૮ ॥
સમ્માર્જનોપલેપાભ્યાં સેકમણ્ડલવર્તનૈઃ ।
ગૃહશુશ્રૂષણં મહ્યં દાસવદ્ યદમાયયા ॥ ૩૯ ॥
ગૃહશુશ્રૂષણં મહ્યં દાસવદ્ યદમાયયા ॥ ૩૯ ॥
અમાનિત્વમદમ્ભિત્વં કૃતસ્યાપરિકીર્તનમ્ ।
અપિ દીપાવલોકં મે નોપયુઞ્જ્યાન્નિવેદિતમ્ ॥ ૪૦ ॥
અપિ દીપાવલોકં મે નોપયુઞ્જ્યાન્નિવેદિતમ્ ॥ ૪૦ ॥
યદ્ યદિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાતિપ્રિયમાત્મનઃ ।
તત્તન્નિવેદયેન્મહ્યં તદાનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ ૪૧ ॥
તત્તન્નિવેદયેન્મહ્યં તદાનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ ૪૧ ॥
સૂર્યોઽગ્નિર્બ્રાહ્મણા ગાવો વૈષ્ણવઃ ખં મરુજ્જલમ્ ।
ભૂરાત્મા સર્વભૂતાનિ ભદ્ર પૂજાપદાનિ મે ॥ ૪૨ ॥
ભૂરાત્મા સર્વભૂતાનિ ભદ્ર પૂજાપદાનિ મે ॥ ૪૨ ॥
સૂર્યે તુ વિદ્યયા ત્રય્યા હવિષાગ્નૌ યજેત મામ્ ।
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષ્વઙ્ગ યવસાદિના ॥ ૪૩ ॥
આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષ્વઙ્ગ યવસાદિના ॥ ૪૩ ॥
વૈષ્ણવે બન્ધુસત્કૃત્યા હૃદિ ખે ધ્યાનનિષ્ઠયા ।
વાયૌ મુખ્યધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્તોયપુરઃસરૈઃ ॥ ૪૪ ॥
વાયૌ મુખ્યધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્તોયપુરઃસરૈઃ ॥ ૪૪ ॥
સ્થણ્ડિલે મન્ત્રહૃદયૈર્ભોગૈરાત્માનમાત્મનિ ।
ક્ષેત્રજ્ઞં સર્વભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્ ॥ ૪૫ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞં સર્વભૂતેષુ સમત્વેન યજેત મામ્ ॥ ૪૫ ॥
ધિષ્ણ્યેષ્વિત્યેષુ મદ્રૂપં શઙ્ખચક્રગદામ્બુજૈઃ ।
યુક્તં ચતુર્ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્નર્ચેત્સમાહિતઃ ॥ ૪૬ ॥
યુક્તં ચતુર્ભુજં શાન્તં ધ્યાયન્નર્ચેત્સમાહિતઃ ॥ ૪૬ ॥
ઇષ્ટાપૂર્તેન મામેવં યો યજેત સમાહિતઃ ।
લભતે મયિ સદ્ભક્તિં મત્સ્મૃતિઃ સાધુસેવયા ॥ ૪૭ ॥
લભતે મયિ સદ્ભક્તિં મત્સ્મૃતિઃ સાધુસેવયા ॥ ૪૭ ॥
પ્રાયેણ ભક્તિયોગેન સત્સઙ્ગેન વિનોદ્ધવ ।
નોપાયો વિદ્યતે સમ્યક્ પ્રાયણં હિ સતામહમ્ ॥ ૪૮ ॥
નોપાયો વિદ્યતે સમ્યક્ પ્રાયણં હિ સતામહમ્ ॥ ૪૮ ॥
અથૈતત્ પરમં ગુહ્યં શૃણ્વતો યદુનન્દન ।
સુગોપ્યમપિ વક્ષ્યામિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા ॥ ૪૯ ॥
સુગોપ્યમપિ વક્ષ્યામિ ત્વં મે ભૃત્યઃ સુહૃત્ સખા ॥ ૪૯ ॥