শ্ৰীভগৱানুৱাচ
য এতান্ মত্পথো হিত্ৱা ভক্তিজ্ঞানক্ৰিযাত্মকান্ ।
ক্ষুদ্ৰান্ কামাংশ্চলৈঃ প্ৰাণৈৰ্জুষন্তঃ সংসৰন্তি তে ॥ ১ ॥
য এতান্ মত্পথো হিত্ৱা ভক্তিজ্ঞানক্ৰিযাত্মকান্ ।
ক্ষুদ্ৰান্ কামাংশ্চলৈঃ প্ৰাণৈৰ্জুষন্তঃ সংসৰন্তি তে ॥ ১ ॥
স্ৱে স্ৱেঽধিকাৰে যা নিষ্ঠা স গুণঃ পৰিকীৰ্তিতঃ ।
ৱিপৰ্যযস্তু দোষঃ স্যাদুভযোৰেষ নিশ্চযঃ ॥ ২ ॥
ৱিপৰ্যযস্তু দোষঃ স্যাদুভযোৰেষ নিশ্চযঃ ॥ ২ ॥
শুদ্ধ্যশুদ্ধী ৱিধীযেতে সমানেষ্ৱপি ৱস্তুষু ।
দ্ৰৱ্যস্য ৱিচিকিত্সাৰ্থং গুণদোষৌ শুভাশুভৌ ।
ধৰ্মাৰ্থং ৱ্যৱহাৰাৰ্থং যাত্ৰাৰ্থমিতি চানঘ ॥ ৩ ॥
দ্ৰৱ্যস্য ৱিচিকিত্সাৰ্থং গুণদোষৌ শুভাশুভৌ ।
ধৰ্মাৰ্থং ৱ্যৱহাৰাৰ্থং যাত্ৰাৰ্থমিতি চানঘ ॥ ৩ ॥
দৰ্শিতোঽযং মযাচাৰো ধৰ্মমুদ্ৱহতাং ধুৰম্ ॥ ৪ ॥
ভূম্যম্ব্ৱগ্ন্যনিলাকাশা ভূতানাং পঞ্চধাতৱঃ ।
আব্ৰহ্মস্থাৱৰাদীনাং শাৰীৰা আত্মসংযুতাঃ ॥ ৫ ॥
আব্ৰহ্মস্থাৱৰাদীনাং শাৰীৰা আত্মসংযুতাঃ ॥ ৫ ॥
ৱেদেন নামৰূপাণি ৱিষমাণি সমেষ্ৱপি ।
ধাতুষূদ্ধৱ কল্প্যন্ত এতেষাং স্ৱাৰ্থসিদ্ধযে ॥ ৬ ॥
ধাতুষূদ্ধৱ কল্প্যন্ত এতেষাং স্ৱাৰ্থসিদ্ধযে ॥ ৬ ॥
দেশকালাদিভাৱানাং ৱস্তূনাং মম সত্তম ।
গুণদোষৌ ৱিধীযেতে নিযমাৰ্থং হি কৰ্মণাম্ ॥ ৭ ॥
গুণদোষৌ ৱিধীযেতে নিযমাৰ্থং হি কৰ্মণাম্ ॥ ৭ ॥
অকৃষ্ণসাৰো দেশানামব্ৰহ্মণ্যোঽশুচিৰ্ভৱেত্ ।
কৃষ্ণসাৰোঽপ্যসৌৱীৰকীকটাসংস্কৃতেৰিণম্ ॥ ৮ ॥
কৃষ্ণসাৰোঽপ্যসৌৱীৰকীকটাসংস্কৃতেৰিণম্ ॥ ৮ ॥
কৰ্মণ্যো গুণৱান্ কালো দ্ৰৱ্যতঃ স্ৱত এৱ ৱা ।
যতো নিৱৰ্ততে কৰ্ম স দোষোঽকৰ্মকঃ স্মৃতঃ ॥ ৯ ॥
যতো নিৱৰ্ততে কৰ্ম স দোষোঽকৰ্মকঃ স্মৃতঃ ॥ ৯ ॥
দ্ৰৱ্যস্য শুদ্ধ্যশুদ্ধী চ দ্ৰৱ্যেণ ৱচনেন চ ।
সংস্কাৰেণাথ কালেন মহত্ৱাল্পতযাথৱা ॥ ১০ ॥
সংস্কাৰেণাথ কালেন মহত্ৱাল্পতযাথৱা ॥ ১০ ॥
শক্ত্যাশক্ত্যাথ ৱা বুদ্ধ্যা সমৃদ্ধ্যা চ যদাত্মনে ।
অঘং কুৰ্ৱন্তি হি যথা দেশাৱস্থানুসাৰতঃ ॥ ১১ ॥
অঘং কুৰ্ৱন্তি হি যথা দেশাৱস্থানুসাৰতঃ ॥ ১১ ॥
ধান্যদাৰ্ৱস্থিতন্তূনাং ৰসতৈজসচৰ্মণাম্ ।
কালৱায্ৱগ্নিমৃত্তোযৈঃ পাৰ্থিৱানাং যুতাযুতৈঃ ॥ ১২ ॥
কালৱায্ৱগ্নিমৃত্তোযৈঃ পাৰ্থিৱানাং যুতাযুতৈঃ ॥ ১২ ॥
অমেধ্যলিপ্তং যদ্ যেন গন্ধলেপং ৱ্যপোহতি ।
ভজতে প্ৰকৃতিং তস্য তচ্ছৌচং তাৱদিষ্যতে ॥ ১৩ ॥
ভজতে প্ৰকৃতিং তস্য তচ্ছৌচং তাৱদিষ্যতে ॥ ১৩ ॥
স্নানদানতপোঽৱস্থাৱীৰ্যসংস্কাৰকৰ্মভিঃ ।
মত্স্মৃত্যা চাত্মনঃ শৌচং শুদ্ধঃ কৰ্মাচৰেদ্দ্ৱিজঃ ॥ ১৪ ॥
মত্স্মৃত্যা চাত্মনঃ শৌচং শুদ্ধঃ কৰ্মাচৰেদ্দ্ৱিজঃ ॥ ১৪ ॥
মন্ত্ৰস্য চ পৰিজ্ঞানং কৰ্মশুদ্ধিৰ্মদৰ্পণম্ ।
ধৰ্মঃ সম্পদ্যতে ষড্ভিৰধৰ্মস্তু ৱিপৰ্যযঃ ॥ ১৫ ॥
ধৰ্মঃ সম্পদ্যতে ষড্ভিৰধৰ্মস্তু ৱিপৰ্যযঃ ॥ ১৫ ॥
ক্ৱচিদ্ গুণোঽপি দোষঃ স্যাদ্ দোষোঽপি ৱিধিনা গুণঃ ।
গুণদোষাৰ্থনিযমস্তদ্ভিদামেৱ বাধতে ॥ ১৬ ॥
গুণদোষাৰ্থনিযমস্তদ্ভিদামেৱ বাধতে ॥ ১৬ ॥
সমানকৰ্মাচৰণং পতিতানাং ন পাতকম্ ।
ঔত্পত্তিকো গুণঃ সঙ্গো ন শযানঃ পতত্যধঃ ॥ ১৭ ॥
ঔত্পত্তিকো গুণঃ সঙ্গো ন শযানঃ পতত্যধঃ ॥ ১৭ ॥
যতো যতো নিৱৰ্তেত ৱিমুচ্যেত ততস্ততঃ ।
এষ ধৰ্মো নৃণাং ক্ষেমঃ শোকমোহভযাপহঃ ॥ ১৮ ॥
এষ ধৰ্মো নৃণাং ক্ষেমঃ শোকমোহভযাপহঃ ॥ ১৮ ॥
ৱিষযেষু গুণাধ্যাসাত্ পুংসঃ সঙ্গস্ততো ভৱেত্ ।
সঙ্গাত্তত্ৰ ভৱেত্ কামঃ কামাদেৱ কলিৰ্নৃণাম্ ॥ ১৯ ॥
সঙ্গাত্তত্ৰ ভৱেত্ কামঃ কামাদেৱ কলিৰ্নৃণাম্ ॥ ১৯ ॥
কলেৰ্দুৰ্ৱিষহঃ ক্ৰোধস্তমস্তমনুৱৰ্ততে ।
তমসা গ্ৰস্যতে পুংসশ্চেতনা ৱ্যাপিনী দ্ৰুতম্ ॥ ২০ ॥
তমসা গ্ৰস্যতে পুংসশ্চেতনা ৱ্যাপিনী দ্ৰুতম্ ॥ ২০ ॥
তযা ৱিৰহিতঃ সাধো জন্তুঃ শূন্যায কল্পতে ।
ততোঽস্য স্ৱাৰ্থৱিভ্ৰংশো মূৰ্চ্ছিতস্য মৃতস্য চ ॥ ২১ ॥
ততোঽস্য স্ৱাৰ্থৱিভ্ৰংশো মূৰ্চ্ছিতস্য মৃতস্য চ ॥ ২১ ॥
ৱিষযাভিনিৱেশেন নাত্মানং ৱেদ নাপৰম্ ।
ৱৃক্ষজীৱিকযা জীৱন্ ৱ্যৰ্থং ভস্ত্ৰোৱ যঃ শ্ৱসন্ ॥ ২২ ॥
ৱৃক্ষজীৱিকযা জীৱন্ ৱ্যৰ্থং ভস্ত্ৰোৱ যঃ শ্ৱসন্ ॥ ২২ ॥
ফলশ্ৰুতিৰিযং নৃণাং ন শ্ৰেযো ৰোচনং পৰম্ ।
শ্ৰেযোৱিৱক্ষযা প্ৰোক্তং যথা ভৈষজ্যৰোচনম্ ॥ ২৩ ॥
শ্ৰেযোৱিৱক্ষযা প্ৰোক্তং যথা ভৈষজ্যৰোচনম্ ॥ ২৩ ॥
উত্পত্ত্যৈৱ হি কামেষু প্ৰাণেষু স্ৱজনেষু চ ।
আসক্তমনসো মৰ্ত্যা আত্মনোঽনৰ্থহেতুষু ॥ ২৪ ॥
আসক্তমনসো মৰ্ত্যা আত্মনোঽনৰ্থহেতুষু ॥ ২৪ ॥
ন তানৱিদুষঃ স্ৱাৰ্থং ভ্ৰাম্যতো ৱৃজিনাধ্ৱনি ।
কথং যুঞ্জ্যাত্ পুনস্তেষু তাংস্তমো ৱিশতো বুধঃ ॥ ২৫ ॥
কথং যুঞ্জ্যাত্ পুনস্তেষু তাংস্তমো ৱিশতো বুধঃ ॥ ২৫ ॥
এৱং ৱ্যৱসিতং কেচিদৱিজ্ঞায কুবুদ্ধযঃ ।
ফলশ্ৰুতিং কুসুমিতাং ন ৱেদজ্ঞা ৱদন্তি হি ॥ ২৬ ॥
ফলশ্ৰুতিং কুসুমিতাং ন ৱেদজ্ঞা ৱদন্তি হি ॥ ২৬ ॥
কামিনঃ কৃপণা লুব্ধাঃ পুষ্পেষু ফলবুদ্ধযঃ ।
অগ্নিমুগ্ধা ধূমতান্তাঃ স্ৱং লোকং ন ৱিদন্তি তে ॥ ২৭ ॥
অগ্নিমুগ্ধা ধূমতান্তাঃ স্ৱং লোকং ন ৱিদন্তি তে ॥ ২৭ ॥
ন তে মামঙ্গ জানন্তি হৃদিস্থং য ইদং যতঃ ।
উক্থশস্ত্ৰা হ্যসুতৃপো যথা নীহাৰচক্ষুষঃ ॥ ২৮ ॥
উক্থশস্ত্ৰা হ্যসুতৃপো যথা নীহাৰচক্ষুষঃ ॥ ২৮ ॥
তে মে মতমৱিজ্ঞায পৰোক্ষং ৱিষযাত্মকাঃ ।
হিংসাযাং যদি ৰাগঃ স্যাদ্ যজ্ঞ এৱ ন চোদনা ॥ ২৯ ॥
হিংসাযাং যদি ৰাগঃ স্যাদ্ যজ্ঞ এৱ ন চোদনা ॥ ২৯ ॥
হিংসাৱিহাৰা হ্যালব্ধৈঃ পশুভিঃ স্ৱসুখেচ্ছযা ।
যজন্তে দেৱতা যজ্ঞৈঃ পিতৃভূতপতীন্ খলাঃ ॥ ৩০ ॥
যজন্তে দেৱতা যজ্ঞৈঃ পিতৃভূতপতীন্ খলাঃ ॥ ৩০ ॥
স্ৱপ্নোপমমমুং লোকমসন্তং শ্ৰৱণপ্ৰিযম্ ।
আশিষো হৃদি সঙ্কল্প্য ত্যজন্ত্যৰ্থান্ যথা ৱণিক্ ॥ ৩১ ॥
আশিষো হৃদি সঙ্কল্প্য ত্যজন্ত্যৰ্থান্ যথা ৱণিক্ ॥ ৩১ ॥
ৰজঃসত্ত্ৱতমোনিষ্ঠা ৰজঃসত্ত্ৱতমোজুষঃ ।
উপাসত ইন্দ্ৰমুখ্যান্ দেৱাদীন্ ন যথৈৱ মাম্ ॥ ৩২ ॥
উপাসত ইন্দ্ৰমুখ্যান্ দেৱাদীন্ ন যথৈৱ মাম্ ॥ ৩২ ॥
ইষ্ট্ৱেহ দেৱতা যজ্ঞৈৰ্গত্ৱা ৰংস্যামহে দিৱি ।
তস্যান্ত ইহ ভূযাস্ম মহাশালা মহাকুলাঃ ॥ ৩৩ ॥
তস্যান্ত ইহ ভূযাস্ম মহাশালা মহাকুলাঃ ॥ ৩৩ ॥
এৱং পুষ্পিতযা ৱাচা ৱ্যাক্ষিপ্তমনসাং নৃণাম্ ।
মানিনাং চাতিলুব্ধানাং মদ্ৱাৰ্তাপি ন ৰোচতে ॥ ৩৪ ॥
মানিনাং চাতিলুব্ধানাং মদ্ৱাৰ্তাপি ন ৰোচতে ॥ ৩৪ ॥
ৱেদা ব্ৰহ্মাত্মৱিষযাস্ত্ৰিকাণ্ডৱিষযা ইমে ।
পৰোক্ষৱাদা ঋষযঃ পৰোক্ষং মম চ প্ৰিযম্ ॥ ৩৫ ॥
পৰোক্ষৱাদা ঋষযঃ পৰোক্ষং মম চ প্ৰিযম্ ॥ ৩৫ ॥
শব্দব্ৰহ্ম সুদুৰ্বোধং প্ৰাণেন্দ্ৰিযমনোমযম্ ।
অনন্তপাৰং গম্ভীৰং দুৰ্ৱিগাহ্যং সমুদ্ৰৱত্ ॥ ৩৬ ॥
অনন্তপাৰং গম্ভীৰং দুৰ্ৱিগাহ্যং সমুদ্ৰৱত্ ॥ ৩৬ ॥
মযোপবৃংহিতং ভূম্না ব্ৰহ্মণানন্তশক্তিনা ।
ভূতেষু ঘোষৰূপেণ বিসেষূৰ্ণেৱ লক্ষ্যতে ॥ ৩৭ ॥
ভূতেষু ঘোষৰূপেণ বিসেষূৰ্ণেৱ লক্ষ্যতে ॥ ৩৭ ॥
যথোৰ্ণনাভিৰ্হৃদযাদূৰ্ণামুদ্ৱমতে মুখাত্ ।
আকাশাদ্ ঘোষৱান্ প্ৰাণো মনসা স্পৰ্শৰূপিণা ॥ ৩৮ ॥
আকাশাদ্ ঘোষৱান্ প্ৰাণো মনসা স্পৰ্শৰূপিণা ॥ ৩৮ ॥
ছন্দোমযোঽমৃতমযঃ সহস্ৰপদৱীং প্ৰভুঃ ।
ওঙ্কাৰাদ্ ৱ্যঞ্জিতস্পৰ্শস্ৱৰোষ্মান্ত স্থভূষিতাম্ ॥ ৩৯ ॥
ওঙ্কাৰাদ্ ৱ্যঞ্জিতস্পৰ্শস্ৱৰোষ্মান্ত স্থভূষিতাম্ ॥ ৩৯ ॥
ৱিচিত্ৰভাষাৱিততাং ছন্দোভিশ্চতুৰুত্তৰৈঃ ।
অনন্তপাৰাং বৃহতীং সৃজত্যাক্ষিপতে স্ৱযম্ ॥ ৪০ ॥
অনন্তপাৰাং বৃহতীং সৃজত্যাক্ষিপতে স্ৱযম্ ॥ ৪০ ॥
গাযত্ৰ্যুষ্ণিগনুষ্টুপ্ চ বৃহতী পঙ্ক্তিৰেৱ চ ।
ত্ৰিষ্টুব্জগত্যতিচ্ছন্দো হ্যত্যষ্ট্যতিজগদ্ ৱিৰাট্ ॥ ৪১ ॥
ত্ৰিষ্টুব্জগত্যতিচ্ছন্দো হ্যত্যষ্ট্যতিজগদ্ ৱিৰাট্ ॥ ৪১ ॥
কিং ৱিধত্তে কিমাচষ্টে কিমনূদ্য ৱিকল্পযেত্ ।
ইত্যস্যা হৃদযং লোকে নান্যো মদ্ ৱেদ কশ্চন ॥ ৪২ ॥
ইত্যস্যা হৃদযং লোকে নান্যো মদ্ ৱেদ কশ্চন ॥ ৪২ ॥
মাং ৱিধত্তেঽভিধত্তে মাং ৱিকল্প্যাপোহ্যতে ত্ৱহম্ ।
এতাৱান্ সৰ্ৱৱেদাৰ্থঃ শব্দ আস্থায মাং ভিদাম্ ।
মাযামাত্ৰমনূদ্যান্তে প্ৰতিষিধ্য প্ৰসীদতি ॥ ৪৩ ॥
এতাৱান্ সৰ্ৱৱেদাৰ্থঃ শব্দ আস্থায মাং ভিদাম্ ।
মাযামাত্ৰমনূদ্যান্তে প্ৰতিষিধ্য প্ৰসীদতি ॥ ৪৩ ॥
সোঽযং দীপোঽৰ্চিষাং যদ্ৱত্স্ৰোতসাং তদিদং জলম্ ।
সোঽযং পুমানিতি নৃণাং মৃষা গীৰ্ধীৰ্মৃষাযুষাম্
সোঽযং পুমানিতি নৃণাং মৃষা গীৰ্ধীৰ্মৃষাযুষাম্
মা স্ৱস্য কৰ্মবীজেন জাযতে সোঽপ্যযং পুমান্ ।
ম্ৰিযতে ৱামৰো ভ্ৰান্ত্যা যথাগ্নিৰ্দাৰুসংযুতঃ
ম্ৰিযতে ৱামৰো ভ্ৰান্ত্যা যথাগ্নিৰ্দাৰুসংযুতঃ
নিষেকগৰ্ভজন্মানি বাল্যকৌমাৰযৌৱনম্ ।
ৱযোমধ্যং জৰামৃত্যুৰিত্যৱস্থাস্তনোৰ্নৱ
ৱযোমধ্যং জৰামৃত্যুৰিত্যৱস্থাস্তনোৰ্নৱ
এতা মনোৰথমযীৰ্হ্যন্যস্যোচ্চাৱচাস্তনূঃ ।
গুণসঙ্গাদুপাদত্তে ক্ৱচিত্কশ্চিজ্জহাতি চ
গুণসঙ্গাদুপাদত্তে ক্ৱচিত্কশ্চিজ্জহাতি চ
আত্মনঃ পিতৃপুত্ৰাভ্যামনুমেযৌ ভৱাপ্যযৌ ।
ন ভৱাপ্যযৱস্তূনামভিজ্ঞো দ্ৱযলক্ষণঃ
ন ভৱাপ্যযৱস্তূনামভিজ্ঞো দ্ৱযলক্ষণঃ
তৰোৰ্বীজৱিপাকাভ্যাং যো ৱিদ্ৱাঞ্জন্মসংযমৌ ।
তৰোৰ্ৱিলক্ষণো দ্ৰষ্টা এৱং দ্ৰষ্টা তনোঃ পৃথক্
তৰোৰ্ৱিলক্ষণো দ্ৰষ্টা এৱং দ্ৰষ্টা তনোঃ পৃথক্
প্ৰকৃতেৰেৱমাত্মানমৱিৱিচ্যাবুধঃ পুমান্ ।
তত্ত্ৱেন স্পৰ্শসম্মূঢঃ সংসাৰং প্ৰতিপদ্যতে
তত্ত্ৱেন স্পৰ্শসম্মূঢঃ সংসাৰং প্ৰতিপদ্যতে
সত্ত্ৱসঙ্গাদৃষীন্ দেৱান্ ৰজসাসুৰমানুষান্ ।
তমসা ভূততিৰ্যক্ত্ৱং ভ্ৰামিতো যাতি কৰ্মভিঃ
তমসা ভূততিৰ্যক্ত্ৱং ভ্ৰামিতো যাতি কৰ্মভিঃ
নৃত্যতো গাযতঃ পশ্যন্ যথৈৱানুকৰোতি তান্ ।
এৱং বুদ্ধিগুণান্ পশ্যন্ননীহোঽপ্যনুকাৰ্যতে
এৱং বুদ্ধিগুণান্ পশ্যন্ননীহোঽপ্যনুকাৰ্যতে
যথাম্ভসা প্ৰচলতা তৰৱোঽপি চলা ইৱ ।
চক্ষুষা ভ্ৰাম্যমাণেন দৃশ্যতে ভ্ৰমতীৱ ভূঃ
চক্ষুষা ভ্ৰাম্যমাণেন দৃশ্যতে ভ্ৰমতীৱ ভূঃ
যথা মনোৰথধিযো ৱিষযানুভৱো মৃষা ।
স্ৱপ্নদৃষ্টাশ্চ দাশাৰ্হ তথা সংসাৰ আত্মনঃ
স্ৱপ্নদৃষ্টাশ্চ দাশাৰ্হ তথা সংসাৰ আত্মনঃ
অৰ্থে হ্যৱিদ্যমানেঽপি সংসৃতিৰ্ন নিৱৰ্ততে ।
ধ্যাযতো ৱিষযানস্য স্ৱপ্নেঽনৰ্থাগমো যথা
ধ্যাযতো ৱিষযানস্য স্ৱপ্নেঽনৰ্থাগমো যথা
তস্মাদুদ্ধৱ মা ভুঙ্ক্ষ্ৱ ৱিষযানসদিন্দ্ৰিযৈঃ ।
আত্মাগ্ৰহণনিৰ্ভাতং পশ্য ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্
আত্মাগ্ৰহণনিৰ্ভাতং পশ্য ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্
ক্ষিপ্তোঽৱমানিতোঽসদ্ভিঃ প্ৰলব্ধোঽসূযিতোঽথ ৱা ।
তাডিতঃ সন্নিৰুদ্ধো ৱা ৱৃত্ত্যা ৱা পৰিহাপিতঃ
তাডিতঃ সন্নিৰুদ্ধো ৱা ৱৃত্ত্যা ৱা পৰিহাপিতঃ
নিষ্ঠিতো মূত্ৰিতো ৱাজ্ঞৈৰ্বহুধৈৱং প্ৰকম্পিতঃ ।
শ্ৰেযস্কামঃ কৃচ্ছ্ৰগত আত্মনাঽঽত্মানমুদ্ধৰেত্
শ্ৰেযস্কামঃ কৃচ্ছ্ৰগত আত্মনাঽঽত্মানমুদ্ধৰেত্
উদ্ধৱ উৱাচ।
যথৈৱমনুবুধ্যেযং ৱদ নো ৱদতাং ৱৰ ।
সুদুঃসহমিমং মন্য আত্মন্যসদতিক্ৰমম্
যথৈৱমনুবুধ্যেযং ৱদ নো ৱদতাং ৱৰ ।
সুদুঃসহমিমং মন্য আত্মন্যসদতিক্ৰমম্
ৱিদুষামপি ৱিশ্ৱাত্মন্ প্ৰকৃতিৰ্হি বলীযসী ।
ঋতে ত্ৱদ্ধৰ্মনিৰতান্ শান্তাংস্তে চৰণালযান্
ঋতে ত্ৱদ্ধৰ্মনিৰতান্ শান্তাংস্তে চৰণালযান্