శ్రీభగవానువాచ
య ఏతాన్ మత్పథో హిత్వా భక్తిజ్ఞానక్రియాత్మకాన్ ।
క్షుద్రాన్ కామాంశ్చలైః ప్రాణైర్జుషన్తః సంసరన్తి తే ॥ ౧ ॥
య ఏతాన్ మత్పథో హిత్వా భక్తిజ్ఞానక్రియాత్మకాన్ ।
క్షుద్రాన్ కామాంశ్చలైః ప్రాణైర్జుషన్తః సంసరన్తి తే ॥ ౧ ॥
స్వే స్వేఽధికారే యా నిష్ఠా స గుణః పరికీర్తితః ।
విపర్యయస్తు దోషః స్యాదుభయోరేష నిశ్చయః ॥ ౨ ॥
విపర్యయస్తు దోషః స్యాదుభయోరేష నిశ్చయః ॥ ౨ ॥
శుద్ధ్యశుద్ధీ విధీయేతే సమానేష్వపి వస్తుషు ।
ద్రవ్యస్య విచికిత్సార్థం గుణదోషౌ శుభాశుభౌ ।
ధర్మార్థం వ్యవహారార్థం యాత్రార్థమితి చానఘ ॥ ౩ ॥
ద్రవ్యస్య విచికిత్సార్థం గుణదోషౌ శుభాశుభౌ ।
ధర్మార్థం వ్యవహారార్థం యాత్రార్థమితి చానఘ ॥ ౩ ॥
దర్శితోఽయం మయాచారో ధర్మముద్వహతాం ధురమ్ ॥ ౪ ॥
భూమ్యమ్బ్వగ్న్యనిలాకాశా భూతానాం పఞ్చధాతవః ।
ఆబ్రహ్మస్థావరాదీనాం శారీరా ఆత్మసంయుతాః ॥ ౫ ॥
ఆబ్రహ్మస్థావరాదీనాం శారీరా ఆత్మసంయుతాః ॥ ౫ ॥
వేదేన నామరూపాణి విషమాణి సమేష్వపి ।
ధాతుషూద్ధవ కల్ప్యన్త ఏతేషాం స్వార్థసిద్ధయే ॥ ౬ ॥
ధాతుషూద్ధవ కల్ప్యన్త ఏతేషాం స్వార్థసిద్ధయే ॥ ౬ ॥
దేశకాలాదిభావానాం వస్తూనాం మమ సత్తమ ।
గుణదోషౌ విధీయేతే నియమార్థం హి కర్మణామ్ ॥ ౭ ॥
గుణదోషౌ విధీయేతే నియమార్థం హి కర్మణామ్ ॥ ౭ ॥
అకృష్ణసారో దేశానామబ్రహ్మణ్యోఽశుచిర్భవేత్ ।
కృష్ణసారోఽప్యసౌవీరకీకటాసంస్కృతేరిణమ్ ॥ ౮ ॥
కృష్ణసారోఽప్యసౌవీరకీకటాసంస్కృతేరిణమ్ ॥ ౮ ॥
కర్మణ్యో గుణవాన్ కాలో ద్రవ్యతః స్వత ఏవ వా ।
యతో నివర్తతే కర్మ స దోషోఽకర్మకః స్మృతః ॥ ౯ ॥
యతో నివర్తతే కర్మ స దోషోఽకర్మకః స్మృతః ॥ ౯ ॥
ద్రవ్యస్య శుద్ధ్యశుద్ధీ చ ద్రవ్యేణ వచనేన చ ।
సంస్కారేణాథ కాలేన మహత్వాల్పతయాథవా ॥ ౧౦ ॥
సంస్కారేణాథ కాలేన మహత్వాల్పతయాథవా ॥ ౧౦ ॥
శక్త్యాశక్త్యాథ వా బుద్ధ్యా సమృద్ధ్యా చ యదాత్మనే ।
అఘం కుర్వన్తి హి యథా దేశావస్థానుసారతః ॥ ౧౧ ॥
అఘం కుర్వన్తి హి యథా దేశావస్థానుసారతః ॥ ౧౧ ॥
ధాన్యదార్వస్థితన్తూనాం రసతైజసచర్మణామ్ ।
కాలవాయ్వగ్నిమృత్తోయైః పార్థివానాం యుతాయుతైః ॥ ౧౨ ॥
కాలవాయ్వగ్నిమృత్తోయైః పార్థివానాం యుతాయుతైః ॥ ౧౨ ॥
అమేధ్యలిప్తం యద్ యేన గన్ధలేపం వ్యపోహతి ।
భజతే ప్రకృతిం తస్య తచ్ఛౌచం తావదిష్యతే ॥ ౧౩ ॥
భజతే ప్రకృతిం తస్య తచ్ఛౌచం తావదిష్యతే ॥ ౧౩ ॥
స్నానదానతపోఽవస్థావీర్యసంస్కారకర్మభిః ।
మత్స్మృత్యా చాత్మనః శౌచం శుద్ధః కర్మాచరేద్ద్విజః ॥ ౧౪ ॥
మత్స్మృత్యా చాత్మనః శౌచం శుద్ధః కర్మాచరేద్ద్విజః ॥ ౧౪ ॥
మన్త్రస్య చ పరిజ్ఞానం కర్మశుద్ధిర్మదర్పణమ్ ।
ధర్మః సమ్పద్యతే షడ్భిరధర్మస్తు విపర్యయః ॥ ౧౫ ॥
ధర్మః సమ్పద్యతే షడ్భిరధర్మస్తు విపర్యయః ॥ ౧౫ ॥
క్వచిద్ గుణోఽపి దోషః స్యాద్ దోషోఽపి విధినా గుణః ।
గుణదోషార్థనియమస్తద్భిదామేవ బాధతే ॥ ౧౬ ॥
గుణదోషార్థనియమస్తద్భిదామేవ బాధతే ॥ ౧౬ ॥
సమానకర్మాచరణం పతితానాం న పాతకమ్ ।
ఔత్పత్తికో గుణః సఙ్గో న శయానః పతత్యధః ॥ ౧౭ ॥
ఔత్పత్తికో గుణః సఙ్గో న శయానః పతత్యధః ॥ ౧౭ ॥
యతో యతో నివర్తేత విముచ్యేత తతస్తతః ।
ఏష ధర్మో నృణాం క్షేమః శోకమోహభయాపహః ॥ ౧౮ ॥
ఏష ధర్మో నృణాం క్షేమః శోకమోహభయాపహః ॥ ౧౮ ॥
విషయేషు గుణాధ్యాసాత్ పుంసః సఙ్గస్తతో భవేత్ ।
సఙ్గాత్తత్ర భవేత్ కామః కామాదేవ కలిర్నృణామ్ ॥ ౧౯ ॥
సఙ్గాత్తత్ర భవేత్ కామః కామాదేవ కలిర్నృణామ్ ॥ ౧౯ ॥
కలేర్దుర్విషహః క్రోధస్తమస్తమనువర్తతే ।
తమసా గ్రస్యతే పుంసశ్చేతనా వ్యాపినీ ద్రుతమ్ ॥ ౨౦ ॥
తమసా గ్రస్యతే పుంసశ్చేతనా వ్యాపినీ ద్రుతమ్ ॥ ౨౦ ॥
తయా విరహితః సాధో జన్తుః శూన్యాయ కల్పతే ।
తతోఽస్య స్వార్థవిభ్రంశో మూర్చ్ఛితస్య మృతస్య చ ॥ ౨౧ ॥
తతోఽస్య స్వార్థవిభ్రంశో మూర్చ్ఛితస్య మృతస్య చ ॥ ౨౧ ॥
విషయాభినివేశేన నాత్మానం వేద నాపరమ్ ।
వృక్షజీవికయా జీవన్ వ్యర్థం భస్త్రోవ యః శ్వసన్ ॥ ౨౨ ॥
వృక్షజీవికయా జీవన్ వ్యర్థం భస్త్రోవ యః శ్వసన్ ॥ ౨౨ ॥
ఫలశ్రుతిరియం నృణాం న శ్రేయో రోచనం పరమ్ ।
శ్రేయోవివక్షయా ప్రోక్తం యథా భైషజ్యరోచనమ్ ॥ ౨౩ ॥
శ్రేయోవివక్షయా ప్రోక్తం యథా భైషజ్యరోచనమ్ ॥ ౨౩ ॥
ఉత్పత్త్యైవ హి కామేషు ప్రాణేషు స్వజనేషు చ ।
ఆసక్తమనసో మర్త్యా ఆత్మనోఽనర్థహేతుషు ॥ ౨౪ ॥
ఆసక్తమనసో మర్త్యా ఆత్మనోఽనర్థహేతుషు ॥ ౨౪ ॥
న తానవిదుషః స్వార్థం భ్రామ్యతో వృజినాధ్వని ।
కథం యుఞ్జ్యాత్ పునస్తేషు తాంస్తమో విశతో బుధః ॥ ౨౫ ॥
కథం యుఞ్జ్యాత్ పునస్తేషు తాంస్తమో విశతో బుధః ॥ ౨౫ ॥
ఏవం వ్యవసితం కేచిదవిజ్ఞాయ కుబుద్ధయః ।
ఫలశ్రుతిం కుసుమితాం న వేదజ్ఞా వదన్తి హి ॥ ౨౬ ॥
ఫలశ్రుతిం కుసుమితాం న వేదజ్ఞా వదన్తి హి ॥ ౨౬ ॥
కామినః కృపణా లుబ్ధాః పుష్పేషు ఫలబుద్ధయః ।
అగ్నిముగ్ధా ధూమతాన్తాః స్వం లోకం న విదన్తి తే ॥ ౨౭ ॥
అగ్నిముగ్ధా ధూమతాన్తాః స్వం లోకం న విదన్తి తే ॥ ౨౭ ॥
న తే మామఙ్గ జానన్తి హృదిస్థం య ఇదం యతః ।
ఉక్థశస్త్రా హ్యసుతృపో యథా నీహారచక్షుషః ॥ ౨౮ ॥
ఉక్థశస్త్రా హ్యసుతృపో యథా నీహారచక్షుషః ॥ ౨౮ ॥
తే మే మతమవిజ్ఞాయ పరోక్షం విషయాత్మకాః ।
హింసాయాం యది రాగః స్యాద్ యజ్ఞ ఏవ న చోదనా ॥ ౨౯ ॥
హింసాయాం యది రాగః స్యాద్ యజ్ఞ ఏవ న చోదనా ॥ ౨౯ ॥
హింసావిహారా హ్యాలబ్ధైః పశుభిః స్వసుఖేచ్ఛయా ।
యజన్తే దేవతా యజ్ఞైః పితృభూతపతీన్ ఖలాః ॥ ౩౦ ॥
యజన్తే దేవతా యజ్ఞైః పితృభూతపతీన్ ఖలాః ॥ ౩౦ ॥
స్వప్నోపమమముం లోకమసన్తం శ్రవణప్రియమ్ ।
ఆశిషో హృది సఙ్కల్ప్య త్యజన్త్యర్థాన్ యథా వణిక్ ॥ ౩౧ ॥
ఆశిషో హృది సఙ్కల్ప్య త్యజన్త్యర్థాన్ యథా వణిక్ ॥ ౩౧ ॥
రజఃసత్త్వతమోనిష్ఠా రజఃసత్త్వతమోజుషః ।
ఉపాసత ఇన్ద్రముఖ్యాన్ దేవాదీన్ న యథైవ మామ్ ॥ ౩౨ ॥
ఉపాసత ఇన్ద్రముఖ్యాన్ దేవాదీన్ న యథైవ మామ్ ॥ ౩౨ ॥
ఇష్ట్వేహ దేవతా యజ్ఞైర్గత్వా రంస్యామహే దివి ।
తస్యాన్త ఇహ భూయాస్మ మహాశాలా మహాకులాః ॥ ౩౩ ॥
తస్యాన్త ఇహ భూయాస్మ మహాశాలా మహాకులాః ॥ ౩౩ ॥
ఏవం పుష్పితయా వాచా వ్యాక్షిప్తమనసాం నృణామ్ ।
మానినాం చాతిలుబ్ధానాం మద్వార్తాపి న రోచతే ॥ ౩౪ ॥
మానినాం చాతిలుబ్ధానాం మద్వార్తాపి న రోచతే ॥ ౩౪ ॥
వేదా బ్రహ్మాత్మవిషయాస్త్రికాణ్డవిషయా ఇమే ।
పరోక్షవాదా ఋషయః పరోక్షం మమ చ ప్రియమ్ ॥ ౩౫ ॥
పరోక్షవాదా ఋషయః పరోక్షం మమ చ ప్రియమ్ ॥ ౩౫ ॥
శబ్దబ్రహ్మ సుదుర్బోధం ప్రాణేన్ద్రియమనోమయమ్ ।
అనన్తపారం గమ్భీరం దుర్విగాహ్యం సముద్రవత్ ॥ ౩౬ ॥
అనన్తపారం గమ్భీరం దుర్విగాహ్యం సముద్రవత్ ॥ ౩౬ ॥
మయోపబృంహితం భూమ్నా బ్రహ్మణానన్తశక్తినా ।
భూతేషు ఘోషరూపేణ బిసేషూర్ణేవ లక్ష్యతే ॥ ౩౭ ॥
భూతేషు ఘోషరూపేణ బిసేషూర్ణేవ లక్ష్యతే ॥ ౩౭ ॥
యథోర్ణనాభిర్హృదయాదూర్ణాముద్వమతే ముఖాత్ ।
ఆకాశాద్ ఘోషవాన్ ప్రాణో మనసా స్పర్శరూపిణా ॥ ౩౮ ॥
ఆకాశాద్ ఘోషవాన్ ప్రాణో మనసా స్పర్శరూపిణా ॥ ౩౮ ॥
ఛన్దోమయోఽమృతమయః సహస్రపదవీం ప్రభుః ।
ఓఙ్కారాద్ వ్యఞ్జితస్పర్శస్వరోష్మాన్త స్థభూషితామ్ ॥ ౩౯ ॥
ఓఙ్కారాద్ వ్యఞ్జితస్పర్శస్వరోష్మాన్త స్థభూషితామ్ ॥ ౩౯ ॥
విచిత్రభాషావితతాం ఛన్దోభిశ్చతురుత్తరైః ।
అనన్తపారాం బృహతీం సృజత్యాక్షిపతే స్వయమ్ ॥ ౪౦ ॥
అనన్తపారాం బృహతీం సృజత్యాక్షిపతే స్వయమ్ ॥ ౪౦ ॥
గాయత్ర్యుష్ణిగనుష్టుప్ చ బృహతీ పఙ్క్తిరేవ చ ।
త్రిష్టుబ్జగత్యతిచ్ఛన్దో హ్యత్యష్ట్యతిజగద్ విరాట్ ॥ ౪౧ ॥
త్రిష్టుబ్జగత్యతిచ్ఛన్దో హ్యత్యష్ట్యతిజగద్ విరాట్ ॥ ౪౧ ॥
కిం విధత్తే కిమాచష్టే కిమనూద్య వికల్పయేత్ ।
ఇత్యస్యా హృదయం లోకే నాన్యో మద్ వేద కశ్చన ॥ ౪౨ ॥
ఇత్యస్యా హృదయం లోకే నాన్యో మద్ వేద కశ్చన ॥ ౪౨ ॥
మాం విధత్తేఽభిధత్తే మాం వికల్ప్యాపోహ్యతే త్వహమ్ ।
ఏతావాన్ సర్వవేదార్థః శబ్ద ఆస్థాయ మాం భిదామ్ ।
మాయామాత్రమనూద్యాన్తే ప్రతిషిధ్య ప్రసీదతి ॥ ౪౩ ॥
ఏతావాన్ సర్వవేదార్థః శబ్ద ఆస్థాయ మాం భిదామ్ ।
మాయామాత్రమనూద్యాన్తే ప్రతిషిధ్య ప్రసీదతి ॥ ౪౩ ॥
సోఽయం దీపోఽర్చిషాం యద్వత్స్రోతసాం తదిదం జలమ్ ।
సోఽయం పుమానితి నృణాం మృషా గీర్ధీర్మృషాయుషామ్
సోఽయం పుమానితి నృణాం మృషా గీర్ధీర్మృషాయుషామ్
మా స్వస్య కర్మబీజేన జాయతే సోఽప్యయం పుమాన్ ।
మ్రియతే వామరో భ్రాన్త్యా యథాగ్నిర్దారుసంయుతః
మ్రియతే వామరో భ్రాన్త్యా యథాగ్నిర్దారుసంయుతః
నిషేకగర్భజన్మాని బాల్యకౌమారయౌవనమ్ ।
వయోమధ్యం జరామృత్యురిత్యవస్థాస్తనోర్నవ
వయోమధ్యం జరామృత్యురిత్యవస్థాస్తనోర్నవ
ఏతా మనోరథమయీర్హ్యన్యస్యోచ్చావచాస్తనూః ।
గుణసఙ్గాదుపాదత్తే క్వచిత్కశ్చిజ్జహాతి చ
గుణసఙ్గాదుపాదత్తే క్వచిత్కశ్చిజ్జహాతి చ
ఆత్మనః పితృపుత్రాభ్యామనుమేయౌ భవాప్యయౌ ।
న భవాప్యయవస్తూనామభిజ్ఞో ద్వయలక్షణః
న భవాప్యయవస్తూనామభిజ్ఞో ద్వయలక్షణః
తరోర్బీజవిపాకాభ్యాం యో విద్వాఞ్జన్మసంయమౌ ।
తరోర్విలక్షణో ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్
తరోర్విలక్షణో ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్
ప్రకృతేరేవమాత్మానమవివిచ్యాబుధః పుమాన్ ।
తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే
తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే
సత్త్వసఙ్గాదృషీన్ దేవాన్ రజసాసురమానుషాన్ ।
తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితో యాతి కర్మభిః
తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితో యాతి కర్మభిః
నృత్యతో గాయతః పశ్యన్ యథైవానుకరోతి తాన్ ।
ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ననీహోఽప్యనుకార్యతే
ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ననీహోఽప్యనుకార్యతే
యథామ్భసా ప్రచలతా తరవోఽపి చలా ఇవ ।
చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతీవ భూః
చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతీవ భూః
యథా మనోరథధియో విషయానుభవో మృషా ।
స్వప్నదృష్టాశ్చ దాశార్హ తథా సంసార ఆత్మనః
స్వప్నదృష్టాశ్చ దాశార్హ తథా సంసార ఆత్మనః
అర్థే హ్యవిద్యమానేఽపి సంసృతిర్న నివర్తతే ।
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా
తస్మాదుద్ధవ మా భుఙ్క్ష్వ విషయానసదిన్ద్రియైః ।
ఆత్మాగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్
ఆత్మాగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్
క్షిప్తోఽవమానితోఽసద్భిః ప్రలబ్ధోఽసూయితోఽథ వా ।
తాడితః సన్నిరుద్ధో వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః
తాడితః సన్నిరుద్ధో వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః
నిష్ఠితో మూత్రితో వాజ్ఞైర్బహుధైవం ప్రకమ్పితః ।
శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగత ఆత్మనాఽఽత్మానముద్ధరేత్
శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగత ఆత్మనాఽఽత్మానముద్ధరేత్
ఉద్ధవ ఉవాచ।
యథైవమనుబుధ్యేయం వద నో వదతాం వర ।
సుదుఃసహమిమం మన్య ఆత్మన్యసదతిక్రమమ్
యథైవమనుబుధ్యేయం వద నో వదతాం వర ।
సుదుఃసహమిమం మన్య ఆత్మన్యసదతిక్రమమ్
విదుషామపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిర్హి బలీయసీ ।
ఋతే త్వద్ధర్మనిరతాన్ శాన్తాంస్తే చరణాలయాన్
ఋతే త్వద్ధర్మనిరతాన్ శాన్తాంస్తే చరణాలయాన్