śrī-bhagavān uvāca
ya etān mat-patho hitvā
bhakti-jñāna-kriyātmakān
kṣudrān kāmāṁś calaiḥ prāṇair
juṣantaḥ saṁsaranti te
ya etān mat-patho hitvā
bhakti-jñāna-kriyātmakān
kṣudrān kāmāṁś calaiḥ prāṇair
juṣantaḥ saṁsaranti te
sve sve ’dhikāre yā niṣṭhā
sa guṇaḥ parikīrtitaḥ
viparyayas tu doṣaḥ syād
ubhayor eṣa niścayaḥ
sa guṇaḥ parikīrtitaḥ
viparyayas tu doṣaḥ syād
ubhayor eṣa niścayaḥ
śuddhy-aśuddhī vidhīyete
samāneṣv api vastuṣu
dravyasya vicikitsārthaṁ
guṇa-doṣau śubhāśubhau
dharmārthaṁ vyavahārārthaṁ
yātrārtham iti cānagha
samāneṣv api vastuṣu
dravyasya vicikitsārthaṁ
guṇa-doṣau śubhāśubhau
dharmārthaṁ vyavahārārthaṁ
yātrārtham iti cānagha
darśito ’yaṁ mayācāro
dharmam udvahatāṁ dhuram
dharmam udvahatāṁ dhuram
bhūmy-ambv-agny-anilākāśā
bhūtānāṁ pañca-dhātavaḥ
ā-brahma-sthāvarādīnāṁ
śārīrā ātma-saṁyutāḥ
bhūtānāṁ pañca-dhātavaḥ
ā-brahma-sthāvarādīnāṁ
śārīrā ātma-saṁyutāḥ
vedena nāma-rūpāṇi
viṣamāṇi sameṣv api
dhātuṣūddhava kalpyanta
eteṣāṁ svārtha-siddhaye
viṣamāṇi sameṣv api
dhātuṣūddhava kalpyanta
eteṣāṁ svārtha-siddhaye
deśa-kālādi-bhāvānāṁ
vastūnāṁ mama sattama
guṇa-doṣau vidhīyete
niyamārthaṁ hi karmaṇām
vastūnāṁ mama sattama
guṇa-doṣau vidhīyete
niyamārthaṁ hi karmaṇām
akṛṣṇa-sāro deśānām
abrahmaṇyo ’sucir bhavet
kṛṣṇa-sāro ’py asauvīra-
kīkaṭāsaṁskṛteriṇam
abrahmaṇyo ’sucir bhavet
kṛṣṇa-sāro ’py asauvīra-
kīkaṭāsaṁskṛteriṇam
karmaṇyo guṇavān kālo
dravyataḥ svata eva vā
yato nivartate karma
sa doṣo ’karmakaḥ smṛtaḥ
dravyataḥ svata eva vā
yato nivartate karma
sa doṣo ’karmakaḥ smṛtaḥ
dravyasya śuddhy-aśuddhī ca
dravyeṇa vacanena ca
saṁskāreṇātha kālena
mahatvālpatayātha vā
dravyeṇa vacanena ca
saṁskāreṇātha kālena
mahatvālpatayātha vā
śaktyāśaktyātha vā buddhyā
samṛddhyā ca yad ātmane
aghaṁ kurvanti hi yathā
deśāvasthānusārataḥ
samṛddhyā ca yad ātmane
aghaṁ kurvanti hi yathā
deśāvasthānusārataḥ
dhānya-dārv-asthi-tantūnāṁ
rasa-taijasa-carmaṇām
kāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥ
pārthivānāṁ yutāyutaiḥ
rasa-taijasa-carmaṇām
kāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥ
pārthivānāṁ yutāyutaiḥ
amedhya-liptaṁ yad yena
gandha-lepaṁ vyapohati
bhajate prakṛtiṁ tasya
tac chaucaṁ tāvad iṣyate
gandha-lepaṁ vyapohati
bhajate prakṛtiṁ tasya
tac chaucaṁ tāvad iṣyate
snāna-dāna-tapo-’vasthā-
vīrya-saṁskāra-karmabhiḥ
mat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṁ
śuddhaḥ karmācared dvijaḥ
vīrya-saṁskāra-karmabhiḥ
mat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṁ
śuddhaḥ karmācared dvijaḥ
mantrasya ca parijñānaṁ
karma-śuddhir mad-arpaṇam
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir
adharmas tu viparyayaḥ
karma-śuddhir mad-arpaṇam
dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir
adharmas tu viparyayaḥ
kvacid guṇo ’pi doṣaḥ syād
doṣo ’pi vidhinā guṇaḥ
guṇa-doṣārtha-niyamas
tad-bhidām eva bādhate
doṣo ’pi vidhinā guṇaḥ
guṇa-doṣārtha-niyamas
tad-bhidām eva bādhate
samāna-karmācaraṇaṁ
patitānāṁ na pātakam
autpattiko guṇaḥ saṅgo
na śayānaḥ pataty adhaḥ
patitānāṁ na pātakam
autpattiko guṇaḥ saṅgo
na śayānaḥ pataty adhaḥ
yato yato nivarteta
vimucyeta tatas tataḥ
eṣa dharmo nṛṇāṁ kṣemaḥ
śoka-moha-bhayāpahaḥ
vimucyeta tatas tataḥ
eṣa dharmo nṛṇāṁ kṣemaḥ
śoka-moha-bhayāpahaḥ
viṣayeṣu guṇādhyāsāt
puṁsaḥ saṅgas tato bhavet
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ
kāmād eva kalir nṛṇām
puṁsaḥ saṅgas tato bhavet
saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ
kāmād eva kalir nṛṇām
kaler durviṣahaḥ krodhas
tamas tam anuvartate
tamasā grasyate puṁsaś
cetanā vyāpinī drutam
tamas tam anuvartate
tamasā grasyate puṁsaś
cetanā vyāpinī drutam
tayā virahitaḥ sādho
jantuḥ śūnyāya kalpate
tato ’sya svārtha-vibhraṁśo
mūrcchitasya mṛtasya ca
jantuḥ śūnyāya kalpate
tato ’sya svārtha-vibhraṁśo
mūrcchitasya mṛtasya ca
viṣayābhiniveśena
nātmānaṁ veda nāparam
vṛkṣa jīvikayā jīvan
vyarthaṁ bhastreva yaḥ śvasan
nātmānaṁ veda nāparam
vṛkṣa jīvikayā jīvan
vyarthaṁ bhastreva yaḥ śvasan
phala-śrutir iyaṁ nṝṇāṁ
na śreyo rocanaṁ param
śreyo-vivakṣayā proktaṁ
yathā bhaiṣajya-rocanam
na śreyo rocanaṁ param
śreyo-vivakṣayā proktaṁ
yathā bhaiṣajya-rocanam
utpattyaiva hi kāmeṣu
prāṇeṣu sva-janeṣu ca
āsakta-manaso martyā
ātmano ’nartha-hetuṣu
prāṇeṣu sva-janeṣu ca
āsakta-manaso martyā
ātmano ’nartha-hetuṣu
natān aviduṣaḥ svārthaṁ
bhrāmyato vṛjinādhvani
kathaṁ yuñjyāt punas teṣu
tāṁs tamo viśato budhaḥ
bhrāmyato vṛjinādhvani
kathaṁ yuñjyāt punas teṣu
tāṁs tamo viśato budhaḥ
evaṁ vyavasitaṁ kecid
avijñāya kubuddhayaḥ
phala-śrutiṁ kusumitāṁ
na veda-jñā vadanti hi
avijñāya kubuddhayaḥ
phala-śrutiṁ kusumitāṁ
na veda-jñā vadanti hi
kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ
puṣpeṣu phala-buddhayaḥ
agni-mugdhā dhūma-tāntāḥ
svaṁ lokaṁ na vidanti te
puṣpeṣu phala-buddhayaḥ
agni-mugdhā dhūma-tāntāḥ
svaṁ lokaṁ na vidanti te
na te mām aṅga jānanti
hṛdi-sthaṁ ya idaṁ yataḥ
uktha-śastrā hy asu-tṛpo
yathā nīhāra-cakṣuṣaḥ
hṛdi-sthaṁ ya idaṁ yataḥ
uktha-śastrā hy asu-tṛpo
yathā nīhāra-cakṣuṣaḥ
te me matam avijñāya
parokṣaṁ viṣayātmakāḥ
hiṁsāyāṁ yadi rāgaḥ syād
yajña eva na codanā
parokṣaṁ viṣayātmakāḥ
hiṁsāyāṁ yadi rāgaḥ syād
yajña eva na codanā
hiṁsā-vihārā hy ālabdhaiḥ
paśubhiḥ sva-sukhecchayā
yajante devatā yajñaiḥ
pitṛ-bhūta-patīn khalāḥ
paśubhiḥ sva-sukhecchayā
yajante devatā yajñaiḥ
pitṛ-bhūta-patīn khalāḥ
svapnopamam amuṁ lokam
asantaṁ śravaṇa-priyam
āśiṣo hṛdi saṅkalpya
tyajanty arthān yathā vaṇik
asantaṁ śravaṇa-priyam
āśiṣo hṛdi saṅkalpya
tyajanty arthān yathā vaṇik
rajaḥ-sattva-tamo-niṣṭhā
rajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥ
upāsata indra-mukhyān
devādīn na yathaiva mām
rajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥ
upāsata indra-mukhyān
devādīn na yathaiva mām
iṣṭveha devatā yajñair
gatvā raṁsyāmahe divi
tasyānta iha bhūyāsma
mahā-śālā mahā-kulāḥ
gatvā raṁsyāmahe divi
tasyānta iha bhūyāsma
mahā-śālā mahā-kulāḥ
evaṁ puṣpitayā vācā
vyākṣipta-manasāṁ nṛṇām
mānināṁ cāti-lubdhānāṁ
mad-vārtāpi na rocate
vyākṣipta-manasāṁ nṛṇām
mānināṁ cāti-lubdhānāṁ
mad-vārtāpi na rocate
vedā brahmātma-viṣayās
tri-kāṇḍa-viṣayā ime
parokṣa-vādā ṛṣayaḥ
parokṣaṁ mama ca priyam
tri-kāṇḍa-viṣayā ime
parokṣa-vādā ṛṣayaḥ
parokṣaṁ mama ca priyam
śabda-brahma su-durbodhaṁ
prāṇendriya-mano-mayam
ananta-pāraṁ gambhīraṁ
durvigāhyaṁ samudra-vat
prāṇendriya-mano-mayam
ananta-pāraṁ gambhīraṁ
durvigāhyaṁ samudra-vat
mayopabṛṁhitaṁ bhūmnā
brahmaṇānanta-śaktinā
bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa
viseṣūrṇeva lakṣyate
brahmaṇānanta-śaktinā
bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa
viseṣūrṇeva lakṣyate
yathorṇanābhir hṛdayād
ūrṇām udvamate mukhāt
ākāśād ghoṣavān prāṇo
manasā sparśa-rūpiṇā
ūrṇām udvamate mukhāt
ākāśād ghoṣavān prāṇo
manasā sparśa-rūpiṇā
chando-mayo ’mṛta-mayaḥ
sahasra-padavīṁ prabhuḥ
oṁkārād vyañjita-sparśa-
svaroṣmāntastha-bhūṣitām
sahasra-padavīṁ prabhuḥ
oṁkārād vyañjita-sparśa-
svaroṣmāntastha-bhūṣitām
vicitra-bhāṣā-vitatāṁ
chandobhiś catur-uttaraiḥ
ananta-pārāṁ bṛhatīṁ
sṛjaty ākṣipate svayam
chandobhiś catur-uttaraiḥ
ananta-pārāṁ bṛhatīṁ
sṛjaty ākṣipate svayam
gāyatry uṣṇig anuṣṭup ca
bṛhatī paṅktir eva ca
triṣṭub jagaty aticchando
hy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ
bṛhatī paṅktir eva ca
triṣṭub jagaty aticchando
hy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ
kiṁ vidhatte kim ācaṣṭe
kim anūdya vikalpayet
ity asyā hṛdayaṁ loke
nānyo mad veda kaścana
kim anūdya vikalpayet
ity asyā hṛdayaṁ loke
nānyo mad veda kaścana
māṁ vidhatte ’bhidhatte māṁ
vikalpyāpohyate tv aham
etāvān sarva-vedārthaḥ
śabda āsthāya māṁ bhidām
māyā-mātram anūdyānte
pratiṣidhya prasīdati
vikalpyāpohyate tv aham
etāvān sarva-vedārthaḥ
śabda āsthāya māṁ bhidām
māyā-mātram anūdyānte
pratiṣidhya prasīdati
so'yaṁ dīpo'rciṣāṁ yadvatsrotasāṁ tadidaṁ jalam .
so'yaṁ pumāniti nṛṇāṁ mṛṣā gīrdhīrmṛṣāyuṣām
so'yaṁ pumāniti nṛṇāṁ mṛṣā gīrdhīrmṛṣāyuṣām
mā svasya karmabījena jāyate so'pyayaṁ pumān .
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnirdārusaṁyutaḥ
mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnirdārusaṁyutaḥ
niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam .
vayomadhyaṁ jarāmṛtyurityavasthāstanornava
vayomadhyaṁ jarāmṛtyurityavasthāstanornava
etā manorathamayīrhyanyasyoccāvacāstanūḥ .
guṇasaṅgādupādatte kvacitkaścijjahāti ca
guṇasaṅgādupādatte kvacitkaścijjahāti ca
ātmanaḥ pitṛputrābhyāmanumeyau bhavāpyayau .
na bhavāpyayavastūnāmabhijño dvayalakṣaṇaḥ
na bhavāpyayavastūnāmabhijño dvayalakṣaṇaḥ
tarorbījavipākābhyāṁ yo vidvāñjanmasaṁyamau .
tarorvilakṣaṇo draṣṭā evaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak
tarorvilakṣaṇo draṣṭā evaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak
prakṛterevamātmānamavivicyābudhaḥ pumān .
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṁsāraṁ pratipadyate
tattvena sparśasammūḍhaḥ saṁsāraṁ pratipadyate
sattvasaṅgādṛṣīn devān rajasāsuramānuṣān .
tamasā bhūtatiryaktvaṁ bhrāmito yāti karmabhiḥ
tamasā bhūtatiryaktvaṁ bhrāmito yāti karmabhiḥ
nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān .
evaṁ buddhiguṇān paśyannanīho'pyanukāryate
evaṁ buddhiguṇān paśyannanīho'pyanukāryate
yathāmbhasā pracalatā taravo'pi calā iva .
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ
yathā manorathadhiyo viṣayānubhavo mṛṣā .
svapnadṛṣṭāśca dāśārha tathā saṁsāra ātmanaḥ
svapnadṛṣṭāśca dāśārha tathā saṁsāra ātmanaḥ
arthe hyavidyamāne'pi saṁsṛtirna nivartate .
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā
dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā
tasmāduddhava mā bhuṅkṣva viṣayānasadindriyaiḥ .
ātmāgrahaṇanirbhātaṁ paśya vaikalpikaṁ bhramam
ātmāgrahaṇanirbhātaṁ paśya vaikalpikaṁ bhramam
kṣipto'vamānito'sadbhiḥ pralabdho'sūyito'tha vā .
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ
tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ
niṣṭhito mūtrito vājñairbahudhaivaṁ prakampitaḥ .
śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanā''tmānamuddharet
śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanā''tmānamuddharet
uddhava uvāca .
yathaivamanubudhyeyaṁ vada no vadatāṁ vara .
suduḥsahamimaṁ manya ātmanyasadatikramam
yathaivamanubudhyeyaṁ vada no vadatāṁ vara .
suduḥsahamimaṁ manya ātmanyasadatikramam
viduṣāmapi viśvātman prakṛtirhi balīyasī .
ṛte tvaddharmaniratān śāntāṁste caraṇālayān
ṛte tvaddharmaniratān śāntāṁste caraṇālayān