શ્રીભગવાનુવાચ
ય એતાન્ મત્પથો હિત્વા ભક્તિજ્ઞાનક્રિયાત્મકાન્ ।
ક્ષુદ્રાન્ કામાંશ્ચલૈઃ પ્રાણૈર્જુષન્તઃ સંસરન્તિ તે ॥ ૧ ॥
ય એતાન્ મત્પથો હિત્વા ભક્તિજ્ઞાનક્રિયાત્મકાન્ ।
ક્ષુદ્રાન્ કામાંશ્ચલૈઃ પ્રાણૈર્જુષન્તઃ સંસરન્તિ તે ॥ ૧ ॥
સ્વે સ્વેઽધિકારે યા નિષ્ઠા સ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિપર્યયસ્તુ દોષઃ સ્યાદુભયોરેષ નિશ્ચયઃ ॥ ૨ ॥
વિપર્યયસ્તુ દોષઃ સ્યાદુભયોરેષ નિશ્ચયઃ ॥ ૨ ॥
શુદ્ધ્યશુદ્ધી વિધીયેતે સમાનેષ્વપિ વસ્તુષુ ।
દ્રવ્યસ્ય વિચિકિત્સાર્થં ગુણદોષૌ શુભાશુભૌ ।
ધર્માર્થં વ્યવહારાર્થં યાત્રાર્થમિતિ ચાનઘ ॥ ૩ ॥
દ્રવ્યસ્ય વિચિકિત્સાર્થં ગુણદોષૌ શુભાશુભૌ ।
ધર્માર્થં વ્યવહારાર્થં યાત્રાર્થમિતિ ચાનઘ ॥ ૩ ॥
દર્શિતોઽયં મયાચારો ધર્મમુદ્વહતાં ધુરમ્ ॥ ૪ ॥
ભૂમ્યમ્બ્વગ્ન્યનિલાકાશા ભૂતાનાં પઞ્ચધાતવઃ ।
આબ્રહ્મસ્થાવરાદીનાં શારીરા આત્મસંયુતાઃ ॥ ૫ ॥
આબ્રહ્મસ્થાવરાદીનાં શારીરા આત્મસંયુતાઃ ॥ ૫ ॥
વેદેન નામરૂપાણિ વિષમાણિ સમેષ્વપિ ।
ધાતુષૂદ્ધવ કલ્પ્યન્ત એતેષાં સ્વાર્થસિદ્ધયે ॥ ૬ ॥
ધાતુષૂદ્ધવ કલ્પ્યન્ત એતેષાં સ્વાર્થસિદ્ધયે ॥ ૬ ॥
દેશકાલાદિભાવાનાં વસ્તૂનાં મમ સત્તમ ।
ગુણદોષૌ વિધીયેતે નિયમાર્થં હિ કર્મણામ્ ॥ ૭ ॥
ગુણદોષૌ વિધીયેતે નિયમાર્થં હિ કર્મણામ્ ॥ ૭ ॥
અકૃષ્ણસારો દેશાનામબ્રહ્મણ્યોઽશુચિર્ભવેત્ ।
કૃષ્ણસારોઽપ્યસૌવીરકીકટાસંસ્કૃતેરિણમ્ ॥ ૮ ॥
કૃષ્ણસારોઽપ્યસૌવીરકીકટાસંસ્કૃતેરિણમ્ ॥ ૮ ॥
કર્મણ્યો ગુણવાન્ કાલો દ્રવ્યતઃ સ્વત એવ વા ।
યતો નિવર્તતે કર્મ સ દોષોઽકર્મકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
યતો નિવર્તતે કર્મ સ દોષોઽકર્મકઃ સ્મૃતઃ ॥ ૯ ॥
દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધ્યશુદ્ધી ચ દ્રવ્યેણ વચનેન ચ ।
સંસ્કારેણાથ કાલેન મહત્વાલ્પતયાથવા ॥ ૧૦ ॥
સંસ્કારેણાથ કાલેન મહત્વાલ્પતયાથવા ॥ ૧૦ ॥
શક્ત્યાશક્ત્યાથ વા બુદ્ધ્યા સમૃદ્ધ્યા ચ યદાત્મને ।
અઘં કુર્વન્તિ હિ યથા દેશાવસ્થાનુસારતઃ ॥ ૧૧ ॥
અઘં કુર્વન્તિ હિ યથા દેશાવસ્થાનુસારતઃ ॥ ૧૧ ॥
ધાન્યદાર્વસ્થિતન્તૂનાં રસતૈજસચર્મણામ્ ।
કાલવાય્વગ્નિમૃત્તોયૈઃ પાર્થિવાનાં યુતાયુતૈઃ ॥ ૧૨ ॥
કાલવાય્વગ્નિમૃત્તોયૈઃ પાર્થિવાનાં યુતાયુતૈઃ ॥ ૧૨ ॥
અમેધ્યલિપ્તં યદ્ યેન ગન્ધલેપં વ્યપોહતિ ।
ભજતે પ્રકૃતિં તસ્ય તચ્છૌચં તાવદિષ્યતે ॥ ૧૩ ॥
ભજતે પ્રકૃતિં તસ્ય તચ્છૌચં તાવદિષ્યતે ॥ ૧૩ ॥
સ્નાનદાનતપોઽવસ્થાવીર્યસંસ્કારકર્મભિઃ ।
મત્સ્મૃત્યા ચાત્મનઃ શૌચં શુદ્ધઃ કર્માચરેદ્દ્વિજઃ ॥ ૧૪ ॥
મત્સ્મૃત્યા ચાત્મનઃ શૌચં શુદ્ધઃ કર્માચરેદ્દ્વિજઃ ॥ ૧૪ ॥
મન્ત્રસ્ય ચ પરિજ્ઞાનં કર્મશુદ્ધિર્મદર્પણમ્ ।
ધર્મઃ સમ્પદ્યતે ષડ્ભિરધર્મસ્તુ વિપર્યયઃ ॥ ૧૫ ॥
ધર્મઃ સમ્પદ્યતે ષડ્ભિરધર્મસ્તુ વિપર્યયઃ ॥ ૧૫ ॥
ક્વચિદ્ ગુણોઽપિ દોષઃ સ્યાદ્ દોષોઽપિ વિધિના ગુણઃ ।
ગુણદોષાર્થનિયમસ્તદ્ભિદામેવ બાધતે ॥ ૧૬ ॥
ગુણદોષાર્થનિયમસ્તદ્ભિદામેવ બાધતે ॥ ૧૬ ॥
સમાનકર્માચરણં પતિતાનાં ન પાતકમ્ ।
ઔત્પત્તિકો ગુણઃ સઙ્ગો ન શયાનઃ પતત્યધઃ ॥ ૧૭ ॥
ઔત્પત્તિકો ગુણઃ સઙ્ગો ન શયાનઃ પતત્યધઃ ॥ ૧૭ ॥
યતો યતો નિવર્તેત વિમુચ્યેત તતસ્તતઃ ।
એષ ધર્મો નૃણાં ક્ષેમઃ શોકમોહભયાપહઃ ॥ ૧૮ ॥
એષ ધર્મો નૃણાં ક્ષેમઃ શોકમોહભયાપહઃ ॥ ૧૮ ॥
વિષયેષુ ગુણાધ્યાસાત્ પુંસઃ સઙ્ગસ્તતો ભવેત્ ।
સઙ્ગાત્તત્ર ભવેત્ કામઃ કામાદેવ કલિર્નૃણામ્ ॥ ૧૯ ॥
સઙ્ગાત્તત્ર ભવેત્ કામઃ કામાદેવ કલિર્નૃણામ્ ॥ ૧૯ ॥
કલેર્દુર્વિષહઃ ક્રોધસ્તમસ્તમનુવર્તતે ।
તમસા ગ્રસ્યતે પુંસશ્ચેતના વ્યાપિની દ્રુતમ્ ॥ ૨૦ ॥
તમસા ગ્રસ્યતે પુંસશ્ચેતના વ્યાપિની દ્રુતમ્ ॥ ૨૦ ॥
તયા વિરહિતઃ સાધો જન્તુઃ શૂન્યાય કલ્પતે ।
તતોઽસ્ય સ્વાર્થવિભ્રંશો મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય ચ ॥ ૨૧ ॥
તતોઽસ્ય સ્વાર્થવિભ્રંશો મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય ચ ॥ ૨૧ ॥
વિષયાભિનિવેશેન નાત્માનં વેદ નાપરમ્ ।
વૃક્ષજીવિકયા જીવન્ વ્યર્થં ભસ્ત્રોવ યઃ શ્વસન્ ॥ ૨૨ ॥
વૃક્ષજીવિકયા જીવન્ વ્યર્થં ભસ્ત્રોવ યઃ શ્વસન્ ॥ ૨૨ ॥
ફલશ્રુતિરિયં નૃણાં ન શ્રેયો રોચનં પરમ્ ।
શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્ ॥ ૨૩ ॥
શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્ ॥ ૨૩ ॥
ઉત્પત્ત્યૈવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વજનેષુ ચ ।
આસક્તમનસો મર્ત્યા આત્મનોઽનર્થહેતુષુ ॥ ૨૪ ॥
આસક્તમનસો મર્ત્યા આત્મનોઽનર્થહેતુષુ ॥ ૨૪ ॥
ન તાનવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતો વૃજિનાધ્વનિ ।
કથં યુઞ્જ્યાત્ પુનસ્તેષુ તાંસ્તમો વિશતો બુધઃ ॥ ૨૫ ॥
કથં યુઞ્જ્યાત્ પુનસ્તેષુ તાંસ્તમો વિશતો બુધઃ ॥ ૨૫ ॥
એવં વ્યવસિતં કેચિદવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ ।
ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞા વદન્તિ હિ ॥ ૨૬ ॥
ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞા વદન્તિ હિ ॥ ૨૬ ॥
કામિનઃ કૃપણા લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલબુદ્ધયઃ ।
અગ્નિમુગ્ધા ધૂમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિદન્તિ તે ॥ ૨૭ ॥
અગ્નિમુગ્ધા ધૂમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિદન્તિ તે ॥ ૨૭ ॥
ન તે મામઙ્ગ જાનન્તિ હૃદિસ્થં ય ઇદં યતઃ ।
ઉક્થશસ્ત્રા હ્યસુતૃપો યથા નીહારચક્ષુષઃ ॥ ૨૮ ॥
ઉક્થશસ્ત્રા હ્યસુતૃપો યથા નીહારચક્ષુષઃ ॥ ૨૮ ॥
તે મે મતમવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ ।
હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્ યજ્ઞ એવ ન ચોદના ॥ ૨૯ ॥
હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાદ્ યજ્ઞ એવ ન ચોદના ॥ ૨૯ ॥
હિંસાવિહારા હ્યાલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા ।
યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ ખલાઃ ॥ ૩૦ ॥
યજન્તે દેવતા યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ ખલાઃ ॥ ૩૦ ॥
સ્વપ્નોપમમમું લોકમસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્ ।
આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્યર્થાન્ યથા વણિક્ ॥ ૩૧ ॥
આશિષો હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્ત્યર્થાન્ યથા વણિક્ ॥ ૩૧ ॥
રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠા રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ ।
ઉપાસત ઇન્દ્રમુખ્યાન્ દેવાદીન્ ન યથૈવ મામ્ ॥ ૩૨ ॥
ઉપાસત ઇન્દ્રમુખ્યાન્ દેવાદીન્ ન યથૈવ મામ્ ॥ ૩૨ ॥
ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈર્ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ ।
તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહાશાલા મહાકુલાઃ ॥ ૩૩ ॥
તસ્યાન્ત ઇહ ભૂયાસ્મ મહાશાલા મહાકુલાઃ ॥ ૩૩ ॥
એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૃણામ્ ।
માનિનાં ચાતિલુબ્ધાનાં મદ્વાર્તાપિ ન રોચતે ॥ ૩૪ ॥
માનિનાં ચાતિલુબ્ધાનાં મદ્વાર્તાપિ ન રોચતે ॥ ૩૪ ॥
વેદા બ્રહ્માત્મવિષયાસ્ત્રિકાણ્ડવિષયા ઇમે ।
પરોક્ષવાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્ ॥ ૩૫ ॥
પરોક્ષવાદા ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્ ॥ ૩૫ ॥
શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણેન્દ્રિયમનોમયમ્ ।
અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્ ॥ ૩૬ ॥
અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્ ॥ ૩૬ ॥
મયોપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણાનન્તશક્તિના ।
ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષૂર્ણેવ લક્ષ્યતે ॥ ૩૭ ॥
ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષૂર્ણેવ લક્ષ્યતે ॥ ૩૭ ॥
યથોર્ણનાભિર્હૃદયાદૂર્ણામુદ્વમતે મુખાત્ ।
આકાશાદ્ ઘોષવાન્ પ્રાણો મનસા સ્પર્શરૂપિણા ॥ ૩૮ ॥
આકાશાદ્ ઘોષવાન્ પ્રાણો મનસા સ્પર્શરૂપિણા ॥ ૩૮ ॥
છન્દોમયોઽમૃતમયઃ સહસ્રપદવીં પ્રભુઃ ।
ઓઙ્કારાદ્ વ્યઞ્જિતસ્પર્શસ્વરોષ્માન્ત સ્થભૂષિતામ્ ॥ ૩૯ ॥
ઓઙ્કારાદ્ વ્યઞ્જિતસ્પર્શસ્વરોષ્માન્ત સ્થભૂષિતામ્ ॥ ૩૯ ॥
વિચિત્રભાષાવિતતાં છન્દોભિશ્ચતુરુત્તરૈઃ ।
અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજત્યાક્ષિપતે સ્વયમ્ ॥ ૪૦ ॥
અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજત્યાક્ષિપતે સ્વયમ્ ॥ ૪૦ ॥
ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ ।
ત્રિષ્ટુબ્જગત્યતિચ્છન્દો હ્યત્યષ્ટ્યતિજગદ્ વિરાટ્ ॥ ૪૧ ॥
ત્રિષ્ટુબ્જગત્યતિચ્છન્દો હ્યત્યષ્ટ્યતિજગદ્ વિરાટ્ ॥ ૪૧ ॥
કિં વિધત્તે કિમાચષ્ટે કિમનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ ।
ઇત્યસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્ વેદ કશ્ચન ॥ ૪૨ ॥
ઇત્યસ્યા હૃદયં લોકે નાન્યો મદ્ વેદ કશ્ચન ॥ ૪૨ ॥
માં વિધત્તેઽભિધત્તે માં વિકલ્પ્યાપોહ્યતે ત્વહમ્ ।
એતાવાન્ સર્વવેદાર્થઃ શબ્દ આસ્થાય માં ભિદામ્ ।
માયામાત્રમનૂદ્યાન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ ॥ ૪૩ ॥
એતાવાન્ સર્વવેદાર્થઃ શબ્દ આસ્થાય માં ભિદામ્ ।
માયામાત્રમનૂદ્યાન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ ॥ ૪૩ ॥
સોઽયં દીપોઽર્ચિષાં યદ્વત્સ્રોતસાં તદિદં જલમ્ ।
સોઽયં પુમાનિતિ નૃણાં મૃષા ગીર્ધીર્મૃષાયુષામ્
સોઽયં પુમાનિતિ નૃણાં મૃષા ગીર્ધીર્મૃષાયુષામ્
મા સ્વસ્ય કર્મબીજેન જાયતે સોઽપ્યયં પુમાન્ ।
મ્રિયતે વામરો ભ્રાન્ત્યા યથાગ્નિર્દારુસંયુતઃ
મ્રિયતે વામરો ભ્રાન્ત્યા યથાગ્નિર્દારુસંયુતઃ
નિષેકગર્ભજન્માનિ બાલ્યકૌમારયૌવનમ્ ।
વયોમધ્યં જરામૃત્યુરિત્યવસ્થાસ્તનોર્નવ
વયોમધ્યં જરામૃત્યુરિત્યવસ્થાસ્તનોર્નવ
એતા મનોરથમયીર્હ્યન્યસ્યોચ્ચાવચાસ્તનૂઃ ।
ગુણસઙ્ગાદુપાદત્તે ક્વચિત્કશ્ચિજ્જહાતિ ચ
ગુણસઙ્ગાદુપાદત્તે ક્વચિત્કશ્ચિજ્જહાતિ ચ
આત્મનઃ પિતૃપુત્રાભ્યામનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ ।
ન ભવાપ્યયવસ્તૂનામભિજ્ઞો દ્વયલક્ષણઃ
ન ભવાપ્યયવસ્તૂનામભિજ્ઞો દ્વયલક્ષણઃ
તરોર્બીજવિપાકાભ્યાં યો વિદ્વાઞ્જન્મસંયમૌ ।
તરોર્વિલક્ષણો દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્
તરોર્વિલક્ષણો દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્
પ્રકૃતેરેવમાત્માનમવિવિચ્યાબુધઃ પુમાન્ ।
તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે
તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે
સત્ત્વસઙ્ગાદૃષીન્ દેવાન્ રજસાસુરમાનુષાન્ ।
તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતો યાતિ કર્મભિઃ
તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતો યાતિ કર્મભિઃ
નૃત્યતો ગાયતઃ પશ્યન્ યથૈવાનુકરોતિ તાન્ ।
એવં બુદ્ધિગુણાન્ પશ્યન્નનીહોઽપ્યનુકાર્યતે
એવં બુદ્ધિગુણાન્ પશ્યન્નનીહોઽપ્યનુકાર્યતે
યથામ્ભસા પ્રચલતા તરવોઽપિ ચલા ઇવ ।
ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતીવ ભૂઃ
ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતીવ ભૂઃ
યથા મનોરથધિયો વિષયાનુભવો મૃષા ।
સ્વપ્નદૃષ્ટાશ્ચ દાશાર્હ તથા સંસાર આત્મનઃ
સ્વપ્નદૃષ્ટાશ્ચ દાશાર્હ તથા સંસાર આત્મનઃ
અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા
ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા
તસ્માદુદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાનસદિન્દ્રિયૈઃ ।
આત્માગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્
આત્માગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્
ક્ષિપ્તોઽવમાનિતોઽસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધોઽસૂયિતોઽથ વા ।
તાડિતઃ સન્નિરુદ્ધો વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ
તાડિતઃ સન્નિરુદ્ધો વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ
નિષ્ઠિતો મૂત્રિતો વાજ્ઞૈર્બહુધૈવં પ્રકમ્પિતઃ ।
શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગત આત્મનાઽઽત્માનમુદ્ધરેત્
શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગત આત્મનાઽઽત્માનમુદ્ધરેત્
ઉદ્ધવ ઉવાચ।
યથૈવમનુબુધ્યેયં વદ નો વદતાં વર ।
સુદુઃસહમિમં મન્ય આત્મન્યસદતિક્રમમ્
યથૈવમનુબુધ્યેયં વદ નો વદતાં વર ।
સુદુઃસહમિમં મન્ય આત્મન્યસદતિક્રમમ્
વિદુષામપિ વિશ્વાત્મન્ પ્રકૃતિર્હિ બલીયસી ।
ઋતે ત્વદ્ધર્મનિરતાન્ શાન્તાંસ્તે ચરણાલયાન્
ઋતે ત્વદ્ધર્મનિરતાન્ શાન્તાંસ્તે ચરણાલયાન્