śrī-uddhava uvāca
kati tattvāni viśveśa
saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho
navaikādaśa pañca trīṇy
āttha tvam iha śuśruma
kati tattvāni viśveśa
saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho
navaikādaśa pañca trīṇy
āttha tvam iha śuśruma
kecit ṣaḍ-viṁśatiṁ prāhur
apare pañca-viṁśatiṁ
saptaike nava ṣaṭ kecic
catvāry ekādaśāpare
kecit saptadaśa prāhuḥ
ṣoḍaśaike trayodaśa
apare pañca-viṁśatiṁ
saptaike nava ṣaṭ kecic
catvāry ekādaśāpare
kecit saptadaśa prāhuḥ
ṣoḍaśaike trayodaśa
etāvattvaṁ hi saṅkhyānām
ṛṣayo yad-vivakṣayā
gāyanti pṛthag āyuṣmann
idaṁ no vaktum arhasi
ṛṣayo yad-vivakṣayā
gāyanti pṛthag āyuṣmann
idaṁ no vaktum arhasi
śrī-bhagavān uvāca
yuktaṁ ca santi sarvatra
bhāṣante brāhmaṇā yathā
māyāṁ madīyām udgṛhya
vadatāṁ kiṁ nu durghaṭam
yuktaṁ ca santi sarvatra
bhāṣante brāhmaṇā yathā
māyāṁ madīyām udgṛhya
vadatāṁ kiṁ nu durghaṭam
naitad evaṁ yathāttha tvaṁ
yad ahaṁ vacmi tat tathā
evaṁ vivadatāṁ hetuṁ
śaktayo me duratyayāḥ
yad ahaṁ vacmi tat tathā
evaṁ vivadatāṁ hetuṁ
śaktayo me duratyayāḥ
yāsāṁ vyatikarād āsīd
vikalpo vadatāṁ padam
prāpte śama-dame ’pyeti
vādas tam anu śāmyati
vikalpo vadatāṁ padam
prāpte śama-dame ’pyeti
vādas tam anu śāmyati
parasparānupraveśāt
tattvānāṁ puruṣarṣabha
paurvāparya-prasaṅkhyānaṁ
yathā vaktur vivakṣitam
tattvānāṁ puruṣarṣabha
paurvāparya-prasaṅkhyānaṁ
yathā vaktur vivakṣitam
ekasminn api dṛśyante
praviṣṭānītarāṇi ca
pūrvasmin vā parasmin vā
tattve tattvāni sarvaśaḥ
praviṣṭānītarāṇi ca
pūrvasmin vā parasmin vā
tattve tattvāni sarvaśaḥ
paurvāparyam ato ’mīṣāṁ
prasaṅkhyānam abhīpsatām
yathā viviktaṁ yad-vaktraṁ
gṛhṇīmo yukti-sambhavāt
prasaṅkhyānam abhīpsatām
yathā viviktaṁ yad-vaktraṁ
gṛhṇīmo yukti-sambhavāt
anādy-avidyā-yuktasya
puruṣasyātma-vedanam
svato na sambhavād anyas
tattva-jño jñāna-do bhavet
puruṣasyātma-vedanam
svato na sambhavād anyas
tattva-jño jñāna-do bhavet
puruṣeśvarayor atra
na vailakṣaṇyam aṇv api
tad-anya-kalpanāpārthā
jñānaṁ ca prakṛter guṇaḥ
na vailakṣaṇyam aṇv api
tad-anya-kalpanāpārthā
jñānaṁ ca prakṛter guṇaḥ
prakṛtir guṇa-sāmyaṁ vai
prakṛter nātmano guṇāḥ
sattvaṁ rajas tama iti
sthity-utpatty-anta-hetavaḥ
prakṛter nātmano guṇāḥ
sattvaṁ rajas tama iti
sthity-utpatty-anta-hetavaḥ
sattvaṁ jñānaṁ rajaḥ karma
tamo ’jñānam ihocyate
guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ
svabhāvaḥ sūtram eva ca
tamo ’jñānam ihocyate
guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ
svabhāvaḥ sūtram eva ca
puruṣaḥ prakṛtir vyaktam
ahaṅkāro nabho ’nilaḥ
jyotir āpaḥ kṣitir iti
tattvāny uktāni me nava
ahaṅkāro nabho ’nilaḥ
jyotir āpaḥ kṣitir iti
tattvāny uktāni me nava
śrotraṁ tvag darśanaṁ ghrāṇo
jihveti jñāna-śaktayaḥ
vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ
karmāṇy aṅgobhayaṁ manaḥ
jihveti jñāna-śaktayaḥ
vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ
karmāṇy aṅgobhayaṁ manaḥ
śabdaḥ sparśo raso gandho
rūpaṁ cety artha-jātayaḥ
gaty-ukty-utsarga-śilpāni
karmāyatana-siddhayaḥ
rūpaṁ cety artha-jātayaḥ
gaty-ukty-utsarga-śilpāni
karmāyatana-siddhayaḥ
sargādau prakṛtir hy asya
kārya-kāraṇa-rūpiṇī
sattvādibhir guṇair dhatte
puruṣo ’vyakta īkṣate
kārya-kāraṇa-rūpiṇī
sattvādibhir guṇair dhatte
puruṣo ’vyakta īkṣate
vyaktādayo vikurvāṇā
dhātavaḥ puruṣekṣayā
labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṁ
saṁhatāḥ prakṛter balāt
dhātavaḥ puruṣekṣayā
labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṁ
saṁhatāḥ prakṛter balāt
saptaiva dhātava iti
tatrārthāḥ pañca khādayaḥ
jñānam ātmobhayādhāras
tato dehendriyāsavaḥ
tatrārthāḥ pañca khādayaḥ
jñānam ātmobhayādhāras
tato dehendriyāsavaḥ
ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni
pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān
tair yukta ātma-sambhūtaiḥ
sṛṣṭvedaṁ samapāviśat
pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān
tair yukta ātma-sambhūtaiḥ
sṛṣṭvedaṁ samapāviśat
catvāry eveti tatrāpi
teja āpo ’nnam ātmanaḥ
jātāni tair idaṁ jātaṁ
janmāvayavinaḥ khalu
teja āpo ’nnam ātmanaḥ
jātāni tair idaṁ jātaṁ
janmāvayavinaḥ khalu
saṅkhyāne saptadaśake
bhūta-mātrendriyāṇi ca
pañca pañcaika-manasā
ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ
bhūta-mātrendriyāṇi ca
pañca pañcaika-manasā
ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ
tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne
ātmaiva mana ucyate
bhūtendriyāṇi pañcaiva
mana ātmā trayodaśa
ātmaiva mana ucyate
bhūtendriyāṇi pañcaiva
mana ātmā trayodaśa
ekādaśatva ātmāsau
mahā-bhūtendriyāṇi ca
aṣṭau prakṛtayaś caiva
puruṣaś ca navety atha
mahā-bhūtendriyāṇi ca
aṣṭau prakṛtayaś caiva
puruṣaś ca navety atha
iti nānā-prasaṅkhyānaṁ
tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam
sarvaṁ nyāyyaṁ yuktimattvād
viduṣāṁ kim aśobhanam
tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam
sarvaṁ nyāyyaṁ yuktimattvād
viduṣāṁ kim aśobhanam
śrī-uddhava uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś cobhau
yady apy ātma-vilakṣaṇau
anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa
dṛśyate na bhidā tayoḥ
prakṛtau lakṣyate hy ātmā
prakṛtiś ca tathātmani
prakṛtiḥ puruṣaś cobhau
yady apy ātma-vilakṣaṇau
anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa
dṛśyate na bhidā tayoḥ
prakṛtau lakṣyate hy ātmā
prakṛtiś ca tathātmani
evaṁ me puṇḍarīkākṣa
mahāntaṁ saṁśayaṁ hṛdi
chettum arhasi sarva-jña
vacobhir naya-naipuṇaiḥ
mahāntaṁ saṁśayaṁ hṛdi
chettum arhasi sarva-jña
vacobhir naya-naipuṇaiḥ
tvatto jñānaṁ hi jīvānāṁ
pramoṣas te ’tra śaktitaḥ
tvam eva hy ātma-māyāyā
gatiṁ vettha na cāparaḥ
pramoṣas te ’tra śaktitaḥ
tvam eva hy ātma-māyāyā
gatiṁ vettha na cāparaḥ
śrī-bhagavān uvāca
prakṛtiḥ puruṣaś ceti
vikalpaḥ puruṣarṣabha
eṣa vaikārikaḥ sargo
guṇa-vyatikarātmakaḥ
prakṛtiḥ puruṣaś ceti
vikalpaḥ puruṣarṣabha
eṣa vaikārikaḥ sargo
guṇa-vyatikarātmakaḥ
mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā
vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte
vaikārikas tri-vidho ’dhyātmam ekam
athādhidaivam adhibhūtam anyat
vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte
vaikārikas tri-vidho ’dhyātmam ekam
athādhidaivam adhibhūtam anyat
dṛg rūpam ārkaṁ vapur atra randhre
parasparaṁ sidhyati yaḥ svataḥ khe
ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ
svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ
parasparaṁ sidhyati yaḥ svataḥ khe
ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ
svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ
evaṁ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur
jihvādi nāsādi ca citta-yuktam
jihvādi nāsādi ca citta-yuktam
yo ’sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ
pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ
ahaṁ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur
vaikārikas tāmasa aindriyaś ca
pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ
ahaṁ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur
vaikārikas tāmasa aindriyaś ca
ātmāparijñāna-mayo vivādo
hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ
vyartho ’pi naivoparameta puṁsāṁ
mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt
hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ
vyartho ’pi naivoparameta puṁsāṁ
mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṁ sva-lokāt
śrī-uddhava uvāca
tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ
sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho
uccāvacān yathā dehān
gṛhṇanti visṛjanti ca
tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ
sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho
uccāvacān yathā dehān
gṛhṇanti visṛjanti ca
tan mamākhyāhi govinda
durvibhāvyam anātmabhiḥ
na hy etat prāyaśo loke
vidvāṁsaḥ santi vañcitāḥ
durvibhāvyam anātmabhiḥ
na hy etat prāyaśo loke
vidvāṁsaḥ santi vañcitāḥ
śrī-bhagavān uvāca
manaḥ karma-mayaṁ ṇṝṇām
indriyaiḥ pañcabhir yutam
lokāl lokaṁ prayāty anya
ātmā tad anuvartate
manaḥ karma-mayaṁ ṇṝṇām
indriyaiḥ pañcabhir yutam
lokāl lokaṁ prayāty anya
ātmā tad anuvartate
dhyāyan mano ’nu viṣayān
dṛṣṭān vānuśrutān atha
udyat sīdat karma-tantraṁ
smṛtis tad anu śāmyati
dṛṣṭān vānuśrutān atha
udyat sīdat karma-tantraṁ
smṛtis tad anu śāmyati
viṣayābhiniveśena
nātmānaṁ yat smaret punaḥ
jantor vai kasyacid dhetor
mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ
nātmānaṁ yat smaret punaḥ
jantor vai kasyacid dhetor
mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ
janma tv ātmatayā puṁsaḥ
sarva-bhāvena bhūri-da
viṣaya-svīkṛtiṁ prāhur
yathā svapna-manorathaḥ
sarva-bhāvena bhūri-da
viṣaya-svīkṛtiṁ prāhur
yathā svapna-manorathaḥ
svapnaṁ manorathaṁ cetthaṁ
prāktanaṁ na smaraty asau
tatra pūrvam ivātmānam
apūrvam cānupaśyati
prāktanaṁ na smaraty asau
tatra pūrvam ivātmānam
apūrvam cānupaśyati
indriyāyana-sṛṣṭyedaṁ
trai-vidhyaṁ bhāti vastuni
bahir-antar-bhidā-hetur
jano ’saj-jana-kṛd yathā
trai-vidhyaṁ bhāti vastuni
bahir-antar-bhidā-hetur
jano ’saj-jana-kṛd yathā
nityadā hy aṅga bhūtāni
bhavanti na bhavanti ca
kālenālakṣya-vegena
sūkṣmatvāt tan na dṛśyate
bhavanti na bhavanti ca
kālenālakṣya-vegena
sūkṣmatvāt tan na dṛśyate
yathārciṣāṁ srotasāṁ ca
phalānāṁ vā vanaspateḥ
tathaiva sarva-bhūtānāṁ
vayo-’vasthādayaḥ kṛtāḥ
phalānāṁ vā vanaspateḥ
tathaiva sarva-bhūtānāṁ
vayo-’vasthādayaḥ kṛtāḥ
so ’yaṁ dīpo ’rciṣāṁ yadvat
srotasāṁ tad idaṁ jalam
so ’yaṁ pumān iti nṛṇāṁ
mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām
srotasāṁ tad idaṁ jalam
so ’yaṁ pumān iti nṛṇāṁ
mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām
mā svasya karma-bījena
jāyate so ’py ayaṁ pumān
mriyate vāmaro bhrāntyā
yathāgnir dāru-saṁyutaḥ
jāyate so ’py ayaṁ pumān
mriyate vāmaro bhrāntyā
yathāgnir dāru-saṁyutaḥ
niṣeka-garbha-janmāni
bālya-kaumāra-yauvanam
vayo-madhyaṁ jarā mṛtyur
ity avasthās tanor nava
bālya-kaumāra-yauvanam
vayo-madhyaṁ jarā mṛtyur
ity avasthās tanor nava
etā manoratha-mayīr
hānyasyoccāvacās tanūḥ
guṇa-saṅgād upādatte
kvacit kaścij jahāti ca
hānyasyoccāvacās tanūḥ
guṇa-saṅgād upādatte
kvacit kaścij jahāti ca
ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām
anumeyau bhavāpyayau
na bhavāpyaya-vastūnām
abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ
anumeyau bhavāpyayau
na bhavāpyaya-vastūnām
abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ
taror bīja-vipākābhyāṁ
yo vidvāñ janma-saṁyamau
taror vilakṣaṇo draṣṭā
evaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak
yo vidvāñ janma-saṁyamau
taror vilakṣaṇo draṣṭā
evaṁ draṣṭā tanoḥ pṛthak
prakṛter evam ātmānam
avivicyābudhaḥ pumān
tattvena sparśa-sammūḍhaḥ
saṁsāraṁ pratipadyate
avivicyābudhaḥ pumān
tattvena sparśa-sammūḍhaḥ
saṁsāraṁ pratipadyate
sattva-saṅgād ṛṣīn devān
rajasāsura-mānuṣān
tamasā bhūta-tiryaktvaṁ
bhrāmito yāti karmabhiḥ
rajasāsura-mānuṣān
tamasā bhūta-tiryaktvaṁ
bhrāmito yāti karmabhiḥ
nṛtyato gāyataḥ paśyan
yathaivānukaroti tān
evaṁ buddhi-guṇān paśyann
anīho ’py anukāryate
yathaivānukaroti tān
evaṁ buddhi-guṇān paśyann
anīho ’py anukāryate
yathāmbhasā pracalatā
taravo ’pi calā iva
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena
dṛśyate bhramatīva bhūḥ
taravo ’pi calā iva
cakṣuṣā bhrāmyamāṇena
dṛśyate bhramatīva bhūḥ
yathā manoratha-dhiyo
viṣayānubhavo mṛṣā
svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha
tathā saṁsāra ātmanaḥ
viṣayānubhavo mṛṣā
svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha
tathā saṁsāra ātmanaḥ
arthe hy avidyamāne ’pi
saṁsṛtir na nivartate
dhyāyato viṣayān asya
svapne ’narthāgamo yathā
saṁsṛtir na nivartate
dhyāyato viṣayān asya
svapne ’narthāgamo yathā
tasmād uddhava mā bhuṅkṣva
viṣayān asad-indriyaiḥ
ātmāgrahaṇa-nirbhātaṁ
paśya vaikalpikaṁ bhramam
viṣayān asad-indriyaiḥ
ātmāgrahaṇa-nirbhātaṁ
paśya vaikalpikaṁ bhramam
kṣipto ’vamānito ’sadbhiḥ
pralabdho ’sūyito ’tha vā
tāḍitaḥ sanniruddho vā
vṛttyā vā parihāpitaḥ
pralabdho ’sūyito ’tha vā
tāḍitaḥ sanniruddho vā
vṛttyā vā parihāpitaḥ
niṣṭhyuto mūtrito vājñair
bahudhaivaṁ prakampitaḥ
śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata
ātmanātmānam uddharet
bahudhaivaṁ prakampitaḥ
śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata
ātmanātmānam uddharet
śrī-uddhava uvāca
yathaivam anubudhyeyaṁ
vada no vadatāṁ vara
yathaivam anubudhyeyaṁ
vada no vadatāṁ vara
su-duḥsaham imaṁ manya
ātmany asad-atikramam
viduṣām api viśvātman
prakṛtir hi balīyasī
ṛte tvad-dharma-niratān
śāntāṁs te caraṇālayān
ātmany asad-atikramam
viduṣām api viśvātman
prakṛtir hi balīyasī
ṛte tvad-dharma-niratān
śāntāṁs te caraṇālayān
ya etāṁ bhikṣuṇā gītāṁ brahmaniṣṭhāṁ samāhitaḥ .
dhārayañchrāvayañchṛṇvan dvandvairnaivābhibhūyate
dhārayañchrāvayañchṛṇvan dvandvairnaivābhibhūyate