శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
కతి తత్త్వాని విశ్వేశ సఙ్ఖ్యాతాన్యృషిభిః ప్రభో ।
నవైకాదశ పఞ్చ త్రీణ్యాత్థ త్వమిహ శుశ్రుమ ॥ ౧ ॥
కతి తత్త్వాని విశ్వేశ సఙ్ఖ్యాతాన్యృషిభిః ప్రభో ।
నవైకాదశ పఞ్చ త్రీణ్యాత్థ త్వమిహ శుశ్రుమ ॥ ౧ ॥
కేచిత్ షడ్వింశతిం ప్రాహురపరే పఞ్చవింశతిమ్ ।
సప్తైకే నవ షట్ కేచిచ్చత్వార్యేకాదశాపరే ।
కేచిత్ సప్తదశ ప్రాహుః షోడశైకే త్రయోదశ ॥ ౨ ॥
సప్తైకే నవ షట్ కేచిచ్చత్వార్యేకాదశాపరే ।
కేచిత్ సప్తదశ ప్రాహుః షోడశైకే త్రయోదశ ॥ ౨ ॥
ఏతావత్త్వం హి సఙ్ఖ్యానామృషయో యద్వివక్షయా ।
గాయన్తి పృథగాయుష్మన్నిదం నో వక్తుమర్హసి ॥ ౩ ॥
గాయన్తి పృథగాయుష్మన్నిదం నో వక్తుమర్హసి ॥ ౩ ॥
శ్రీభగవానువాచ
యుక్తం చ సన్తి సర్వత్ర భాషన్తే బ్రాహ్మణా యథా ।
మాయాం మదీయాముద్గృహ్య వదతాం కిం ను దుర్ఘటమ్ ॥ ౪ ॥
యుక్తం చ సన్తి సర్వత్ర భాషన్తే బ్రాహ్మణా యథా ।
మాయాం మదీయాముద్గృహ్య వదతాం కిం ను దుర్ఘటమ్ ॥ ౪ ॥
నైతదేవం యథాత్థ త్వం యదహం వచ్మి తత్తథా ।
ఏవం వివదతాం హేతుం శక్తయో మే దురత్యయాః ॥ ౫ ॥
ఏవం వివదతాం హేతుం శక్తయో మే దురత్యయాః ॥ ౫ ॥
యాసాం వ్యతికరాదాసీద్ వికల్పో వదతాం పదమ్ ।
ప్రాప్తే శమదమేఽప్యేతి వాదస్తమనుశామ్యతి ॥ ౬ ॥
ప్రాప్తే శమదమేఽప్యేతి వాదస్తమనుశామ్యతి ॥ ౬ ॥
పరస్పరానుప్రవేశాత్ తత్త్వానాం పురుషర్షభ ।
పౌర్వాపర్యప్రసఙ్ఖ్యానం యథా వక్తుర్వివక్షితమ్ ॥ ౭ ॥
పౌర్వాపర్యప్రసఙ్ఖ్యానం యథా వక్తుర్వివక్షితమ్ ॥ ౭ ॥
ఏకస్మిన్నపి దృశ్యన్తే ప్రవిష్టానీతరాణి చ ।
పూర్వస్మిన్ వా పరస్మిన్ వా తత్త్వే తత్త్వాని సర్వశః ॥ ౮ ॥
పూర్వస్మిన్ వా పరస్మిన్ వా తత్త్వే తత్త్వాని సర్వశః ॥ ౮ ॥
పౌర్వాపర్యమతోఽమీషాం ప్రసఙ్ఖ్యానమభీప్సతామ్ ।
యథా వివిక్తం యద్వక్త్రం గృహ్ణీమో యుక్తిసమ్భవాత్ ॥ ౯ ॥
యథా వివిక్తం యద్వక్త్రం గృహ్ణీమో యుక్తిసమ్భవాత్ ॥ ౯ ॥
అనాద్యవిద్యాయుక్తస్య పురుషస్యాత్మవేదనమ్ ।
స్వతో న సమ్భవాదన్యస్తత్త్వజ్ఞో జ్ఞానదో భవేత్ ॥ ౧౦ ॥
స్వతో న సమ్భవాదన్యస్తత్త్వజ్ఞో జ్ఞానదో భవేత్ ॥ ౧౦ ॥
పురుషేశ్వరయోరత్ర న వైలక్షణ్యమణ్వపి ।
తదన్యకల్పనాపార్థా జ్ఞానం చ ప్రకృతేర్గుణః ॥ ౧౧ ॥
తదన్యకల్పనాపార్థా జ్ఞానం చ ప్రకృతేర్గుణః ॥ ౧౧ ॥
ప్రకృతిర్గుణసామ్యం వై ప్రకృతేర్నాత్మనో గుణాః ।
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి స్థిత్యుత్పత్త్యన్తహేతవః ॥ ౧౨ ॥
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి స్థిత్యుత్పత్త్యన్తహేతవః ॥ ౧౨ ॥
సత్త్వం జ్ఞానం రజః కర్మ తమోఽజ్ఞానమిహోచ్యతే ।
గుణవ్యతికరః కాలః స్వభావః సూత్రమేవ చ ॥ ౧౩ ॥
గుణవ్యతికరః కాలః స్వభావః సూత్రమేవ చ ॥ ౧౩ ॥
పురుషః ప్రకృతిర్వ్యక్తమహఙ్కారో నభోఽనిలః ।
జ్యోతిరాపః క్షితిరితి తత్త్వాన్యుక్తాని మే నవ ॥ ౧౪ ॥
జ్యోతిరాపః క్షితిరితి తత్త్వాన్యుక్తాని మే నవ ॥ ౧౪ ॥
శ్రోత్రం త్వగ్దర్శనం ఘ్రాణో జిహ్వేతి జ్ఞానశక్తయః ।
వాక్పాణ్యుపస్థపాయ్వఙ్ఘ్రిః కర్మాణ్యఙ్గోభయం మనః ॥ ౧౫ ॥
వాక్పాణ్యుపస్థపాయ్వఙ్ఘ్రిః కర్మాణ్యఙ్గోభయం మనః ॥ ౧౫ ॥
శబ్దః స్పర్శో రసో గన్ధో రూపం చేత్యర్థజాతయః ।
గత్యుక్త్యుత్సర్గశిల్పాని కర్మాయతనసిద్ధయః ॥ ౧౬ ॥
గత్యుక్త్యుత్సర్గశిల్పాని కర్మాయతనసిద్ధయః ॥ ౧౬ ॥
సర్గాదౌ ప్రకృతిర్హ్యస్య కార్యకారణరూపిణీ ।
సత్త్వాదిభిర్గుణైర్ధత్తే పురుషోఽవ్యక్త ఈక్షతే ॥ ౧౭ ॥
సత్త్వాదిభిర్గుణైర్ధత్తే పురుషోఽవ్యక్త ఈక్షతే ॥ ౧౭ ॥
వ్యక్తాదయో వికుర్వాణా ధాతవః పురుషేక్షయా ।
లబ్ధవీర్యాః సృజన్త్యణ్డం సంహతాః ప్రకృతేర్బలాత్ ॥ ౧౮ ॥
లబ్ధవీర్యాః సృజన్త్యణ్డం సంహతాః ప్రకృతేర్బలాత్ ॥ ౧౮ ॥
సప్తైవ ధాతవ ఇతి తత్రార్థాః పఞ్చఖాదయః ।
జ్ఞానమాత్మోభయాధారస్తతో దేహేన్ద్రియాసవః ॥ ౧౯ ॥
జ్ఞానమాత్మోభయాధారస్తతో దేహేన్ద్రియాసవః ॥ ౧౯ ॥
షడిత్యత్రాపి భూతాని పఞ్చషష్ఠః పరః పుమాన్ ।
తైర్యుక్త ఆత్మసమ్భూతైః సృష్ట్వేదం సమపావిశత్ ॥ ౨౦ ॥
తైర్యుక్త ఆత్మసమ్భూతైః సృష్ట్వేదం సమపావిశత్ ॥ ౨౦ ॥
చత్వార్యేవేతి తత్రాపి తేజ ఆపోఽన్నమాత్మనః ।
జాతాని తైరిదం జాతం జన్మావయవినః ఖలు ॥ ౨౧ ॥
జాతాని తైరిదం జాతం జన్మావయవినః ఖలు ॥ ౨౧ ॥
సఙ్ఖ్యానే సప్తదశకే భూతమాత్రేన్ద్రియాణి చ ।
పఞ్చ పఞ్చైకమనసా ఆత్మా సప్తదశః స్మృతః ॥ ౨౨ ॥
పఞ్చ పఞ్చైకమనసా ఆత్మా సప్తదశః స్మృతః ॥ ౨౨ ॥
తద్వత్ షోడశసఙ్ఖ్యానే ఆత్మైవ మన ఉచ్యతే ।
భూతేన్ద్రియాణి పఞ్చైవ మన ఆత్మా త్రయోదశ ॥ ౨౩ ॥
భూతేన్ద్రియాణి పఞ్చైవ మన ఆత్మా త్రయోదశ ॥ ౨౩ ॥
ఏకాదశత్వ ఆత్మాసౌ మహాభూతేన్ద్రియాణి చ ।
అష్టౌ ప్రకృతయశ్చైవ పురుషశ్చ నవేత్యథ ॥ ౨౪ ॥
అష్టౌ ప్రకృతయశ్చైవ పురుషశ్చ నవేత్యథ ॥ ౨౪ ॥
ఇతి నానాప్రసఙ్ఖ్యానం తత్త్వానామృషిభిః కృతమ్ ।
సర్వం న్యాయ్యం యుక్తిమత్త్వాద్ విదుషాం కిమశోభనమ్ ॥ ౨౫ ॥
సర్వం న్యాయ్యం యుక్తిమత్త్వాద్ విదుషాం కిమశోభనమ్ ॥ ౨౫ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
ప్రకృతిః పురుషశ్చోభౌ యద్యప్యాత్మవిలక్షణౌ । అన్యోన్యాపాశ్రయాత్ కృష్ణ దృశ్యతే న భిదా తయోః । ప్రకృతౌ లక్ష్యతే హ్యాత్మా ప్రకృతిశ్చ తథాత్మని ॥ ౨౬ ॥
ప్రకృతిః పురుషశ్చోభౌ యద్యప్యాత్మవిలక్షణౌ । అన్యోన్యాపాశ్రయాత్ కృష్ణ దృశ్యతే న భిదా తయోః । ప్రకృతౌ లక్ష్యతే హ్యాత్మా ప్రకృతిశ్చ తథాత్మని ॥ ౨౬ ॥
ఏవం మే పుణ్డరీకాక్ష మహాన్తం సంశయం హృది ।
ఛేత్తుమర్హసి సర్వజ్ఞ వచోభిర్నయనైపుణైః ॥ ౨౭ ॥
ఛేత్తుమర్హసి సర్వజ్ఞ వచోభిర్నయనైపుణైః ॥ ౨౭ ॥
త్వత్తో జ్ఞానం హి జీవానాం ప్రమోషస్తేఽత్ర శక్తితః ।
త్వమేవ హ్యాత్మమాయాయా గతిం వేత్థ న చాపరః ॥ ౨౮ ॥
త్వమేవ హ్యాత్మమాయాయా గతిం వేత్థ న చాపరః ॥ ౨౮ ॥
శ్రీభగవానువాచ
ప్రకృతిః పురుషశ్చేతి వికల్పః పురుషర్షభ ।
ఏష వైకారికః సర్గో గుణవ్యతికరాత్మకః ॥ ౨౯ ॥
ప్రకృతిః పురుషశ్చేతి వికల్పః పురుషర్షభ ।
ఏష వైకారికః సర్గో గుణవ్యతికరాత్మకః ॥ ౨౯ ॥
మమాఙ్గ మాయా గుణమయ్యనేకధా
వికల్పబుద్ధీశ్చ గుణైర్విధత్తే ।
వైకారికస్త్రివిధోఽధ్యాత్మమేక-
మథాధిదైవమధిభూతమన్యత్ ॥ ౩౦ ॥
వికల్పబుద్ధీశ్చ గుణైర్విధత్తే ।
వైకారికస్త్రివిధోఽధ్యాత్మమేక-
మథాధిదైవమధిభూతమన్యత్ ॥ ౩౦ ॥
దృగ్ రూపమార్కం వపురత్ర రన్ధ్రే
పరస్పరం సిధ్యతి యః స్వతః ఖే ।
ఆత్మా యదేషామపరో య ఆద్యః
స్వయానుభూత్యాఖిలసిద్ధసిద్ధిః ॥ ౩౧ ॥
పరస్పరం సిధ్యతి యః స్వతః ఖే ।
ఆత్మా యదేషామపరో య ఆద్యః
స్వయానుభూత్యాఖిలసిద్ధసిద్ధిః ॥ ౩౧ ॥
ఏవం త్వగాది శ్రవణాది చక్షు- ।
ర్జిహ్వాది నాసాది చ చిత్తయుక్తమ్ ॥ ౩౨ ॥
ర్జిహ్వాది నాసాది చ చిత్తయుక్తమ్ ॥ ౩౨ ॥
యోఽసౌ గుణక్షోభకృతో వికారః
ప్రధానమూలాన్మహతః ప్రసూతః ।
అహం త్రివృన్మోహవికల్పహేతు-
ర్వైకారికస్తామస ఐన్ద్రియశ్చ ॥ ౩౩ ॥
ప్రధానమూలాన్మహతః ప్రసూతః ।
అహం త్రివృన్మోహవికల్పహేతు-
ర్వైకారికస్తామస ఐన్ద్రియశ్చ ॥ ౩౩ ॥
ఆత్మా పరిజ్ఞానమయో వివాదో
హ్యస్తీతి నాస్తీతి భిదార్థనిష్ఠః ।
వ్యర్థోఽపి నైవోపరమేత పుంసాం
మత్తః పరావృత్తధియాం స్వలోకాత్ ॥ ౩౪ ॥
హ్యస్తీతి నాస్తీతి భిదార్థనిష్ఠః ।
వ్యర్థోఽపి నైవోపరమేత పుంసాం
మత్తః పరావృత్తధియాం స్వలోకాత్ ॥ ౩౪ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
త్వత్తః పరావృత్తధియః స్వకృతైః కర్మభిః ప్రభో ।
ఉచ్చావచాన్ యథా దేహాన్ గృహ్ణన్తి విసృజన్తి చ ॥ ౩౫ ॥
త్వత్తః పరావృత్తధియః స్వకృతైః కర్మభిః ప్రభో ।
ఉచ్చావచాన్ యథా దేహాన్ గృహ్ణన్తి విసృజన్తి చ ॥ ౩౫ ॥
తన్మమాఖ్యాహి గోవిన్ద దుర్విభావ్యమనాత్మభిః ।
న హ్యేతత్ ప్రాయశో లోకే విద్వాంసః సన్తి వఞ్చితాః ॥ ౩౬ ॥
న హ్యేతత్ ప్రాయశో లోకే విద్వాంసః సన్తి వఞ్చితాః ॥ ౩౬ ॥
శ్రీభగవానువాచ
మనః కర్మమయం నృణామిన్ద్రియైః పఞ్చభిర్యుతమ్ ।
లోకాల్లోకం ప్రయాత్యన్య ఆత్మా తదనువర్తతే ॥ ౩౭ ॥
మనః కర్మమయం నృణామిన్ద్రియైః పఞ్చభిర్యుతమ్ ।
లోకాల్లోకం ప్రయాత్యన్య ఆత్మా తదనువర్తతే ॥ ౩౭ ॥
ధ్యాయన్ మనోఽను విషయాన్ దృష్టాన్ వానుశ్రుతానథ ।
ఉద్యత్ సీదత్ కర్మతన్త్రం స్మృతిస్తదను శామ్యతి ॥ ౩౮ ॥
ఉద్యత్ సీదత్ కర్మతన్త్రం స్మృతిస్తదను శామ్యతి ॥ ౩౮ ॥
విషయాభినివేశేన నాత్మానం యత్ స్మరేత్ పునః ।
జన్తోర్వై కస్యచిద్ధేతోర్మృత్యురత్యన్తవిస్మృతిః ॥ ౩౯ ॥
జన్తోర్వై కస్యచిద్ధేతోర్మృత్యురత్యన్తవిస్మృతిః ॥ ౩౯ ॥
జన్మ త్వాత్మతయా పుంసః సర్వభావేన భూరిద ।
విషయస్వీకృతిం ప్రాహుర్యథా స్వప్నమనోరథః ॥ ౪౦ ॥
విషయస్వీకృతిం ప్రాహుర్యథా స్వప్నమనోరథః ॥ ౪౦ ॥
స్వప్నం మనోరథం చేత్థం ప్రాక్తనం న స్మరత్యసౌ ।
తత్ర పూర్వమివాత్మానమపూర్వమ్ చానుపశ్యతి ॥ ౪౧ ॥
తత్ర పూర్వమివాత్మానమపూర్వమ్ చానుపశ్యతి ॥ ౪౧ ॥
ఇన్ద్రియాయనసృష్ట్యేదం త్రైవిధ్యం భాతి వస్తుని ।
బహిరన్తర్భిదాహేతుర్జనోఽసజ్జనకృద్ యథా ॥ ౪౨ ॥
బహిరన్తర్భిదాహేతుర్జనోఽసజ్జనకృద్ యథా ॥ ౪౨ ॥
నిత్యదా హ్యఙ్గ భూతాని భవన్తి న భవన్తి చ ।
కాలేనాలక్ష్యవేగేన సూక్ష్మత్వాత్తన్న దృశ్యతే ॥ ౪౩ ॥
కాలేనాలక్ష్యవేగేన సూక్ష్మత్వాత్తన్న దృశ్యతే ॥ ౪౩ ॥
యథార్చిషాం స్రోతసాం చ ఫలానాం వా వనస్పతేః ।
తథైవ సర్వభూతానాం వయోఽవస్థాదయః కృతాః ॥ ౪౪ ॥
తథైవ సర్వభూతానాం వయోఽవస్థాదయః కృతాః ॥ ౪౪ ॥
సోఽయం దీపోఽర్చిషాం యద్వత్స్రోతసాం తదిదం జలమ్ ।
సోఽయం పుమానితి నృణాం మృషా గీర్ధీర్మృషాయుషామ్ ॥ ౪౫ ॥
సోఽయం పుమానితి నృణాం మృషా గీర్ధీర్మృషాయుషామ్ ॥ ౪౫ ॥
మా స్వస్య కర్మబీజేన జాయతే సోఽప్యయం పుమాన్ ।
మ్రియతే వామరో భ్రాన్త్యా యథాగ్నిర్దారుసంయుతః ॥ ౪౬ ॥
మ్రియతే వామరో భ్రాన్త్యా యథాగ్నిర్దారుసంయుతః ॥ ౪౬ ॥
నిషేకగర్భజన్మాని బాల్యకౌమారయౌవనమ్ ।
వయోమధ్యం జరా మృత్యురిత్యవస్థాస్తనోర్నవ ॥ ౪౭ ॥
వయోమధ్యం జరా మృత్యురిత్యవస్థాస్తనోర్నవ ॥ ౪౭ ॥
ఏతా మనోరథమయీర్హాన్యస్యోచ్చావచాస్తనూః ।
గుణసఙ్గాదుపాదత్తే క్వచిత్ కశ్చిజ్జహాతి చ ॥ ౪౮ ॥
గుణసఙ్గాదుపాదత్తే క్వచిత్ కశ్చిజ్జహాతి చ ॥ ౪౮ ॥
ఆత్మనః పితృపుత్రాభ్యామనుమేయౌ భవాప్యయౌ ।
న భవాప్యయవస్తూనామభిజ్ఞో ద్వయలక్షణః ॥ ౪౯ ॥
న భవాప్యయవస్తూనామభిజ్ఞో ద్వయలక్షణః ॥ ౪౯ ॥
తరోర్బీజవిపాకాభ్యాం యో విద్వాఞ్జన్మసంయమౌ ।
తరోర్విలక్షణో ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్ ॥ ౫౦ ॥
తరోర్విలక్షణో ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్ ॥ ౫౦ ॥
ప్రకృతేరేవమాత్మానమవివిచ్యాబుధః పుమాన్ ।
తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే ॥ ౫౧ ॥
తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే ॥ ౫౧ ॥
సత్త్వసఙ్గాదృషీన్దేవాన్ రజసాసురమానుషాన్ ।
తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితో యాతి కర్మభిః ॥ ౫౨ ॥
తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితో యాతి కర్మభిః ॥ ౫౨ ॥
నృత్యతో గాయతః పశ్యన్ యథైవానుకరోతి తాన్ ।
ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ననీహోఽప్యనుకార్యతే ॥ ౫౩ ॥
ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ననీహోఽప్యనుకార్యతే ॥ ౫౩ ॥
యథామ్భసా ప్రచలతా తరవోఽపి చలా ఇవ ।
చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతీవ భూః ॥ ౫౪ ॥
చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతీవ భూః ॥ ౫౪ ॥
యథా మనోరథధియో విషయానుభవో మృషా ।
స్వప్నదృష్టాశ్చ దాశార్హ తథా సంసార ఆత్మనః ॥ ౫౫ ॥
స్వప్నదృష్టాశ్చ దాశార్హ తథా సంసార ఆత్మనః ॥ ౫౫ ॥
అర్థే హ్యవిద్యమానేఽపి సంసృతిర్న నివర్తతే ।
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా ॥ ౫౬ ॥
ధ్యాయతో విషయానస్య స్వప్నేఽనర్థాగమో యథా ॥ ౫౬ ॥
తస్మాదుద్ధవ మా భుఙ్క్ష్వ విషయానసదిన్ద్రియైః ।
ఆత్మాగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ ౫౭ ॥
ఆత్మాగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ ౫౭ ॥
క్షిప్తోఽవమానితోఽసద్భిః ప్రలబ్ధోఽసూయితోఽథవా ।
తాడితః సన్నిరుద్ధో వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః ॥ ౫౮ ॥
తాడితః సన్నిరుద్ధో వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః ॥ ౫౮ ॥
నిష్ఠ్యుతో మూత్రితో వాజ్ఞైర్బహుధైవం ప్రకమ్పితః ।
శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగత ఆత్మనాత్మానముద్ధరేత్ ॥ ౫౯ ॥
శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగత ఆత్మనాత్మానముద్ధరేత్ ॥ ౫౯ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
యథైవమనుబుధ్యేయం వద నో వదతాం వర ॥ ౬౦ ॥
యథైవమనుబుధ్యేయం వద నో వదతాం వర ॥ ౬౦ ॥
సుదుఃసహమిమం మన్యే ఆత్మన్యసదతిక్రమమ్ ।
విదుషామపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిర్హి బలీయసీ ।
ఋతే త్వద్ధర్మనిరతాన్ శాన్తాంస్తే చరణాలయాన్ ॥ ౬౧ ॥
విదుషామపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిర్హి బలీయసీ ।
ఋతే త్వద్ధర్మనిరతాన్ శాన్తాంస్తే చరణాలయాన్ ॥ ౬౧ ॥
య ఏతాం భిక్షుణా గీతాం బ్రహ్మనిష్ఠాం సమాహితః ।
ధారయఞ్ఛ్రావయఞ్ఛృణ్వన్ ద్వన్ద్వైర్నైవాభిభూయతే
ధారయఞ్ఛ్రావయఞ్ఛృణ్వన్ ద్వన్ద్వైర్నైవాభిభూయతే