ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
കതി തത്ത്വാനി വിശ്വേശ സങ്ഖ്യാതാന്യൃഷിഭിഃ പ്രഭോ ।
നവൈകാദശ പഞ്ച ത്രീണ്യാത്ഥ ത്വമിഹ ശുശ്രുമ ॥ ൧ ॥
കതി തത്ത്വാനി വിശ്വേശ സങ്ഖ്യാതാന്യൃഷിഭിഃ പ്രഭോ ।
നവൈകാദശ പഞ്ച ത്രീണ്യാത്ഥ ത്വമിഹ ശുശ്രുമ ॥ ൧ ॥
കേചിത് ഷഡ്വിംശതിം പ്രാഹുരപരേ പഞ്ചവിംശതിമ് ।
സപ്തൈകേ നവ ഷട് കേചിച്ചത്വാര്യേകാദശാപരേ ।
കേചിത് സപ്തദശ പ്രാഹുഃ ഷോഡശൈകേ ത്രയോദശ ॥ ൨ ॥
സപ്തൈകേ നവ ഷട് കേചിച്ചത്വാര്യേകാദശാപരേ ।
കേചിത് സപ്തദശ പ്രാഹുഃ ഷോഡശൈകേ ത്രയോദശ ॥ ൨ ॥
ഏതാവത്ത്വം ഹി സങ്ഖ്യാനാമൃഷയോ യദ്വിവക്ഷയാ ।
ഗായന്തി പൃഥഗായുഷ്മന്നിദം നോ വക്തുമര്ഹസി ॥ ൩ ॥
ഗായന്തി പൃഥഗായുഷ്മന്നിദം നോ വക്തുമര്ഹസി ॥ ൩ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
യുക്തം ച സന്തി സര്വത്ര ഭാഷന്തേ ബ്രാഹ്മണാ യഥാ ।
മായാം മദീയാമുദ്ഗൃഹ്യ വദതാം കിം നു ദുര്ഘടമ് ॥ ൪ ॥
യുക്തം ച സന്തി സര്വത്ര ഭാഷന്തേ ബ്രാഹ്മണാ യഥാ ।
മായാം മദീയാമുദ്ഗൃഹ്യ വദതാം കിം നു ദുര്ഘടമ് ॥ ൪ ॥
നൈതദേവം യഥാത്ഥ ത്വം യദഹം വച്മി തത്തഥാ ।
ഏവം വിവദതാം ഹേതും ശക്തയോ മേ ദുരത്യയാഃ ॥ ൫ ॥
ഏവം വിവദതാം ഹേതും ശക്തയോ മേ ദുരത്യയാഃ ॥ ൫ ॥
യാസാം വ്യതികരാദാസീദ് വികല്പോ വദതാം പദമ് ।
പ്രാപ്തേ ശമദമേഽപ്യേതി വാദസ്തമനുശാമ്യതി ॥ ൬ ॥
പ്രാപ്തേ ശമദമേഽപ്യേതി വാദസ്തമനുശാമ്യതി ॥ ൬ ॥
പരസ്പരാനുപ്രവേശാത് തത്ത്വാനാം പുരുഷര്ഷഭ ।
പൌര്വാപര്യപ്രസങ്ഖ്യാനം യഥാ വക്തുര്വിവക്ഷിതമ് ॥ ൭ ॥
പൌര്വാപര്യപ്രസങ്ഖ്യാനം യഥാ വക്തുര്വിവക്ഷിതമ് ॥ ൭ ॥
ഏകസ്മിന്നപി ദൃശ്യന്തേ പ്രവിഷ്ടാനീതരാണി ച ।
പൂര്വസ്മിന് വാ പരസ്മിന് വാ തത്ത്വേ തത്ത്വാനി സര്വശഃ ॥ ൮ ॥
പൂര്വസ്മിന് വാ പരസ്മിന് വാ തത്ത്വേ തത്ത്വാനി സര്വശഃ ॥ ൮ ॥
പൌര്വാപര്യമതോഽമീഷാം പ്രസങ്ഖ്യാനമഭീപ്സതാമ് ।
യഥാ വിവിക്തം യദ്വക്ത്രം ഗൃഹ്ണീമോ യുക്തിസമ്ഭവാത് ॥ ൯ ॥
യഥാ വിവിക്തം യദ്വക്ത്രം ഗൃഹ്ണീമോ യുക്തിസമ്ഭവാത് ॥ ൯ ॥
അനാദ്യവിദ്യായുക്തസ്യ പുരുഷസ്യാത്മവേദനമ് ।
സ്വതോ ന സമ്ഭവാദന്യസ്തത്ത്വജ്ഞോ ജ്ഞാനദോ ഭവേത് ॥ ൧൦ ॥
സ്വതോ ന സമ്ഭവാദന്യസ്തത്ത്വജ്ഞോ ജ്ഞാനദോ ഭവേത് ॥ ൧൦ ॥
പുരുഷേശ്വരയോരത്ര ന വൈലക്ഷണ്യമണ്വപി ।
തദന്യകല്പനാപാര്ഥാ ജ്ഞാനം ച പ്രകൃതേര്ഗുണഃ ॥ ൧൧ ॥
തദന്യകല്പനാപാര്ഥാ ജ്ഞാനം ച പ്രകൃതേര്ഗുണഃ ॥ ൧൧ ॥
പ്രകൃതിര്ഗുണസാമ്യം വൈ പ്രകൃതേര്നാത്മനോ ഗുണാഃ ।
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി സ്ഥിത്യുത്പത്ത്യന്തഹേതവഃ ॥ ൧൨ ॥
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി സ്ഥിത്യുത്പത്ത്യന്തഹേതവഃ ॥ ൧൨ ॥
സത്ത്വം ജ്ഞാനം രജഃ കര്മ തമോഽജ്ഞാനമിഹോച്യതേ ।
ഗുണവ്യതികരഃ കാലഃ സ്വഭാവഃ സൂത്രമേവ ച ॥ ൧൩ ॥
ഗുണവ്യതികരഃ കാലഃ സ്വഭാവഃ സൂത്രമേവ ച ॥ ൧൩ ॥
പുരുഷഃ പ്രകൃതിര്വ്യക്തമഹങ്കാരോ നഭോഽനിലഃ ।
ജ്യോതിരാപഃ ക്ഷിതിരിതി തത്ത്വാന്യുക്താനി മേ നവ ॥ ൧൪ ॥
ജ്യോതിരാപഃ ക്ഷിതിരിതി തത്ത്വാന്യുക്താനി മേ നവ ॥ ൧൪ ॥
ശ്രോത്രം ത്വഗ്ദര്ശനം ഘ്രാണോ ജിഹ്വേതി ജ്ഞാനശക്തയഃ ।
വാക്പാണ്യുപസ്ഥപായ്വങ്ഘ്രിഃ കര്മാണ്യങ്ഗോഭയം മനഃ ॥ ൧൫ ॥
വാക്പാണ്യുപസ്ഥപായ്വങ്ഘ്രിഃ കര്മാണ്യങ്ഗോഭയം മനഃ ॥ ൧൫ ॥
ശബ്ദഃ സ്പര്ശോ രസോ ഗന്ധോ രൂപം ചേത്യര്ഥജാതയഃ ।
ഗത്യുക്ത്യുത്സര്ഗശില്പാനി കര്മായതനസിദ്ധയഃ ॥ ൧൬ ॥
ഗത്യുക്ത്യുത്സര്ഗശില്പാനി കര്മായതനസിദ്ധയഃ ॥ ൧൬ ॥
സര്ഗാദൌ പ്രകൃതിര്ഹ്യസ്യ കാര്യകാരണരൂപിണീ ।
സത്ത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്ധത്തേ പുരുഷോഽവ്യക്ത ഈക്ഷതേ ॥ ൧൭ ॥
സത്ത്വാദിഭിര്ഗുണൈര്ധത്തേ പുരുഷോഽവ്യക്ത ഈക്ഷതേ ॥ ൧൭ ॥
വ്യക്താദയോ വികുര്വാണാ ധാതവഃ പുരുഷേക്ഷയാ ।
ലബ്ധവീര്യാഃ സൃജന്ത്യണ്ഡം സംഹതാഃ പ്രകൃതേര്ബലാത് ॥ ൧൮ ॥
ലബ്ധവീര്യാഃ സൃജന്ത്യണ്ഡം സംഹതാഃ പ്രകൃതേര്ബലാത് ॥ ൧൮ ॥
സപ്തൈവ ധാതവ ഇതി തത്രാര്ഥാഃ പഞ്ചഖാദയഃ ।
ജ്ഞാനമാത്മോഭയാധാരസ്തതോ ദേഹേന്ദ്രിയാസവഃ ॥ ൧൯ ॥
ജ്ഞാനമാത്മോഭയാധാരസ്തതോ ദേഹേന്ദ്രിയാസവഃ ॥ ൧൯ ॥
ഷഡിത്യത്രാപി ഭൂതാനി പഞ്ചഷഷ്ഠഃ പരഃ പുമാന് ।
തൈര്യുക്ത ആത്മസമ്ഭൂതൈഃ സൃഷ്ട്വേദം സമപാവിശത് ॥ ൨൦ ॥
തൈര്യുക്ത ആത്മസമ്ഭൂതൈഃ സൃഷ്ട്വേദം സമപാവിശത് ॥ ൨൦ ॥
ചത്വാര്യേവേതി തത്രാപി തേജ ആപോഽന്നമാത്മനഃ ।
ജാതാനി തൈരിദം ജാതം ജന്മാവയവിനഃ ഖലു ॥ ൨൧ ॥
ജാതാനി തൈരിദം ജാതം ജന്മാവയവിനഃ ഖലു ॥ ൨൧ ॥
സങ്ഖ്യാനേ സപ്തദശകേ ഭൂതമാത്രേന്ദ്രിയാണി ച ।
പഞ്ച പഞ്ചൈകമനസാ ആത്മാ സപ്തദശഃ സ്മൃതഃ ॥ ൨൨ ॥
പഞ്ച പഞ്ചൈകമനസാ ആത്മാ സപ്തദശഃ സ്മൃതഃ ॥ ൨൨ ॥
തദ്വത് ഷോഡശസങ്ഖ്യാനേ ആത്മൈവ മന ഉച്യതേ ।
ഭൂതേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ മന ആത്മാ ത്രയോദശ ॥ ൨൩ ॥
ഭൂതേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ മന ആത്മാ ത്രയോദശ ॥ ൨൩ ॥
ഏകാദശത്വ ആത്മാസൌ മഹാഭൂതേന്ദ്രിയാണി ച ।
അഷ്ടൌ പ്രകൃതയശ്ചൈവ പുരുഷശ്ച നവേത്യഥ ॥ ൨൪ ॥
അഷ്ടൌ പ്രകൃതയശ്ചൈവ പുരുഷശ്ച നവേത്യഥ ॥ ൨൪ ॥
ഇതി നാനാപ്രസങ്ഖ്യാനം തത്ത്വാനാമൃഷിഭിഃ കൃതമ് ।
സര്വം ന്യായ്യം യുക്തിമത്ത്വാദ് വിദുഷാം കിമശോഭനമ് ॥ ൨൫ ॥
സര്വം ന്യായ്യം യുക്തിമത്ത്വാദ് വിദുഷാം കിമശോഭനമ് ॥ ൨൫ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചോഭൌ യദ്യപ്യാത്മവിലക്ഷണൌ । അന്യോന്യാപാശ്രയാത് കൃഷ്ണ ദൃശ്യതേ ന ഭിദാ തയോഃ । പ്രകൃതൌ ലക്ഷ്യതേ ഹ്യാത്മാ പ്രകൃതിശ്ച തഥാത്മനി ॥ ൨൬ ॥
പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചോഭൌ യദ്യപ്യാത്മവിലക്ഷണൌ । അന്യോന്യാപാശ്രയാത് കൃഷ്ണ ദൃശ്യതേ ന ഭിദാ തയോഃ । പ്രകൃതൌ ലക്ഷ്യതേ ഹ്യാത്മാ പ്രകൃതിശ്ച തഥാത്മനി ॥ ൨൬ ॥
ഏവം മേ പുണ്ഡരീകാക്ഷ മഹാന്തം സംശയം ഹൃദി ।
ഛേത്തുമര്ഹസി സര്വജ്ഞ വചോഭിര്നയനൈപുണൈഃ ॥ ൨൭ ॥
ഛേത്തുമര്ഹസി സര്വജ്ഞ വചോഭിര്നയനൈപുണൈഃ ॥ ൨൭ ॥
ത്വത്തോ ജ്ഞാനം ഹി ജീവാനാം പ്രമോഷസ്തേഽത്ര ശക്തിതഃ ।
ത്വമേവ ഹ്യാത്മമായായാ ഗതിം വേത്ഥ ന ചാപരഃ ॥ ൨൮ ॥
ത്വമേവ ഹ്യാത്മമായായാ ഗതിം വേത്ഥ ന ചാപരഃ ॥ ൨൮ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചേതി വികല്പഃ പുരുഷര്ഷഭ ।
ഏഷ വൈകാരികഃ സര്ഗോ ഗുണവ്യതികരാത്മകഃ ॥ ൨൯ ॥
പ്രകൃതിഃ പുരുഷശ്ചേതി വികല്പഃ പുരുഷര്ഷഭ ।
ഏഷ വൈകാരികഃ സര്ഗോ ഗുണവ്യതികരാത്മകഃ ॥ ൨൯ ॥
മമാങ്ഗ മായാ ഗുണമയ്യനേകധാ
വികല്പബുദ്ധീശ്ച ഗുണൈര്വിധത്തേ ।
വൈകാരികസ്ത്രിവിധോഽധ്യാത്മമേക-
മഥാധിദൈവമധിഭൂതമന്യത് ॥ ൩൦ ॥
വികല്പബുദ്ധീശ്ച ഗുണൈര്വിധത്തേ ।
വൈകാരികസ്ത്രിവിധോഽധ്യാത്മമേക-
മഥാധിദൈവമധിഭൂതമന്യത് ॥ ൩൦ ॥
ദൃഗ് രൂപമാര്കം വപുരത്ര രന്ധ്രേ
പരസ്പരം സിധ്യതി യഃ സ്വതഃ ഖേ ।
ആത്മാ യദേഷാമപരോ യ ആദ്യഃ
സ്വയാനുഭൂത്യാഖിലസിദ്ധസിദ്ധിഃ ॥ ൩൧ ॥
പരസ്പരം സിധ്യതി യഃ സ്വതഃ ഖേ ।
ആത്മാ യദേഷാമപരോ യ ആദ്യഃ
സ്വയാനുഭൂത്യാഖിലസിദ്ധസിദ്ധിഃ ॥ ൩൧ ॥
ഏവം ത്വഗാദി ശ്രവണാദി ചക്ഷു- ।
ര്ജിഹ്വാദി നാസാദി ച ചിത്തയുക്തമ് ॥ ൩൨ ॥
ര്ജിഹ്വാദി നാസാദി ച ചിത്തയുക്തമ് ॥ ൩൨ ॥
യോഽസൌ ഗുണക്ഷോഭകൃതോ വികാരഃ
പ്രധാനമൂലാന്മഹതഃ പ്രസൂതഃ ।
അഹം ത്രിവൃന്മോഹവികല്പഹേതു-
ര്വൈകാരികസ്താമസ ഐന്ദ്രിയശ്ച ॥ ൩൩ ॥
പ്രധാനമൂലാന്മഹതഃ പ്രസൂതഃ ।
അഹം ത്രിവൃന്മോഹവികല്പഹേതു-
ര്വൈകാരികസ്താമസ ഐന്ദ്രിയശ്ച ॥ ൩൩ ॥
ആത്മാ പരിജ്ഞാനമയോ വിവാദോ
ഹ്യസ്തീതി നാസ്തീതി ഭിദാര്ഥനിഷ്ഠഃ ।
വ്യര്ഥോഽപി നൈവോപരമേത പുംസാം
മത്തഃ പരാവൃത്തധിയാം സ്വലോകാത് ॥ ൩൪ ॥
ഹ്യസ്തീതി നാസ്തീതി ഭിദാര്ഥനിഷ്ഠഃ ।
വ്യര്ഥോഽപി നൈവോപരമേത പുംസാം
മത്തഃ പരാവൃത്തധിയാം സ്വലോകാത് ॥ ൩൪ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
ത്വത്തഃ പരാവൃത്തധിയഃ സ്വകൃതൈഃ കര്മഭിഃ പ്രഭോ ।
ഉച്ചാവചാന് യഥാ ദേഹാന് ഗൃഹ്ണന്തി വിസൃജന്തി ച ॥ ൩൫ ॥
ത്വത്തഃ പരാവൃത്തധിയഃ സ്വകൃതൈഃ കര്മഭിഃ പ്രഭോ ।
ഉച്ചാവചാന് യഥാ ദേഹാന് ഗൃഹ്ണന്തി വിസൃജന്തി ച ॥ ൩൫ ॥
തന്മമാഖ്യാഹി ഗോവിന്ദ ദുര്വിഭാവ്യമനാത്മഭിഃ ।
ന ഹ്യേതത് പ്രായശോ ലോകേ വിദ്വാംസഃ സന്തി വഞ്ചിതാഃ ॥ ൩൬ ॥
ന ഹ്യേതത് പ്രായശോ ലോകേ വിദ്വാംസഃ സന്തി വഞ്ചിതാഃ ॥ ൩൬ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
മനഃ കര്മമയം നൃണാമിന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിര്യുതമ് ।
ലോകാല്ലോകം പ്രയാത്യന്യ ആത്മാ തദനുവര്തതേ ॥ ൩൭ ॥
മനഃ കര്മമയം നൃണാമിന്ദ്രിയൈഃ പഞ്ചഭിര്യുതമ് ।
ലോകാല്ലോകം പ്രയാത്യന്യ ആത്മാ തദനുവര്തതേ ॥ ൩൭ ॥
ധ്യായന് മനോഽനു വിഷയാന് ദൃഷ്ടാന് വാനുശ്രുതാനഥ ।
ഉദ്യത് സീദത് കര്മതന്ത്രം സ്മൃതിസ്തദനു ശാമ്യതി ॥ ൩൮ ॥
ഉദ്യത് സീദത് കര്മതന്ത്രം സ്മൃതിസ്തദനു ശാമ്യതി ॥ ൩൮ ॥
വിഷയാഭിനിവേശേന നാത്മാനം യത് സ്മരേത് പുനഃ ।
ജന്തോര്വൈ കസ്യചിദ്ധേതോര്മൃത്യുരത്യന്തവിസ്മൃതിഃ ॥ ൩൯ ॥
ജന്തോര്വൈ കസ്യചിദ്ധേതോര്മൃത്യുരത്യന്തവിസ്മൃതിഃ ॥ ൩൯ ॥
ജന്മ ത്വാത്മതയാ പുംസഃ സര്വഭാവേന ഭൂരിദ ।
വിഷയസ്വീകൃതിം പ്രാഹുര്യഥാ സ്വപ്നമനോരഥഃ ॥ ൪൦ ॥
വിഷയസ്വീകൃതിം പ്രാഹുര്യഥാ സ്വപ്നമനോരഥഃ ॥ ൪൦ ॥
സ്വപ്നം മനോരഥം ചേത്ഥം പ്രാക്തനം ന സ്മരത്യസൌ ।
തത്ര പൂര്വമിവാത്മാനമപൂര്വമ് ചാനുപശ്യതി ॥ ൪൧ ॥
തത്ര പൂര്വമിവാത്മാനമപൂര്വമ് ചാനുപശ്യതി ॥ ൪൧ ॥
ഇന്ദ്രിയായനസൃഷ്ട്യേദം ത്രൈവിധ്യം ഭാതി വസ്തുനി ।
ബഹിരന്തര്ഭിദാഹേതുര്ജനോഽസജ്ജനകൃദ് യഥാ ॥ ൪൨ ॥
ബഹിരന്തര്ഭിദാഹേതുര്ജനോഽസജ്ജനകൃദ് യഥാ ॥ ൪൨ ॥
നിത്യദാ ഹ്യങ്ഗ ഭൂതാനി ഭവന്തി ന ഭവന്തി ച ।
കാലേനാലക്ഷ്യവേഗേന സൂക്ഷ്മത്വാത്തന്ന ദൃശ്യതേ ॥ ൪൩ ॥
കാലേനാലക്ഷ്യവേഗേന സൂക്ഷ്മത്വാത്തന്ന ദൃശ്യതേ ॥ ൪൩ ॥
യഥാര്ചിഷാം സ്രോതസാം ച ഫലാനാം വാ വനസ്പതേഃ ।
തഥൈവ സര്വഭൂതാനാം വയോഽവസ്ഥാദയഃ കൃതാഃ ॥ ൪൪ ॥
തഥൈവ സര്വഭൂതാനാം വയോഽവസ്ഥാദയഃ കൃതാഃ ॥ ൪൪ ॥
സോഽയം ദീപോഽര്ചിഷാം യദ്വത്സ്രോതസാം തദിദം ജലമ് ।
സോഽയം പുമാനിതി നൃണാം മൃഷാ ഗീര്ധീര്മൃഷായുഷാമ് ॥ ൪൫ ॥
സോഽയം പുമാനിതി നൃണാം മൃഷാ ഗീര്ധീര്മൃഷായുഷാമ് ॥ ൪൫ ॥
മാ സ്വസ്യ കര്മബീജേന ജായതേ സോഽപ്യയം പുമാന് ।
മ്രിയതേ വാമരോ ഭ്രാന്ത്യാ യഥാഗ്നിര്ദാരുസംയുതഃ ॥ ൪൬ ॥
മ്രിയതേ വാമരോ ഭ്രാന്ത്യാ യഥാഗ്നിര്ദാരുസംയുതഃ ॥ ൪൬ ॥
നിഷേകഗര്ഭജന്മാനി ബാല്യകൌമാരയൌവനമ് ।
വയോമധ്യം ജരാ മൃത്യുരിത്യവസ്ഥാസ്തനോര്നവ ॥ ൪൭ ॥
വയോമധ്യം ജരാ മൃത്യുരിത്യവസ്ഥാസ്തനോര്നവ ॥ ൪൭ ॥
ഏതാ മനോരഥമയീര്ഹാന്യസ്യോച്ചാവചാസ്തനൂഃ ।
ഗുണസങ്ഗാദുപാദത്തേ ക്വചിത് കശ്ചിജ്ജഹാതി ച ॥ ൪൮ ॥
ഗുണസങ്ഗാദുപാദത്തേ ക്വചിത് കശ്ചിജ്ജഹാതി ച ॥ ൪൮ ॥
ആത്മനഃ പിതൃപുത്രാഭ്യാമനുമേയൌ ഭവാപ്യയൌ ।
ന ഭവാപ്യയവസ്തൂനാമഭിജ്ഞോ ദ്വയലക്ഷണഃ ॥ ൪൯ ॥
ന ഭവാപ്യയവസ്തൂനാമഭിജ്ഞോ ദ്വയലക്ഷണഃ ॥ ൪൯ ॥
തരോര്ബീജവിപാകാഭ്യാം യോ വിദ്വാഞ്ജന്മസംയമൌ ।
തരോര്വിലക്ഷണോ ദ്രഷ്ടാ ഏവം ദ്രഷ്ടാ തനോഃ പൃഥക് ॥ ൫൦ ॥
തരോര്വിലക്ഷണോ ദ്രഷ്ടാ ഏവം ദ്രഷ്ടാ തനോഃ പൃഥക് ॥ ൫൦ ॥
പ്രകൃതേരേവമാത്മാനമവിവിച്യാബുധഃ പുമാന് ।
തത്ത്വേന സ്പര്ശസമ്മൂഢഃ സംസാരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ ൫൧ ॥
തത്ത്വേന സ്പര്ശസമ്മൂഢഃ സംസാരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ ൫൧ ॥
സത്ത്വസങ്ഗാദൃഷീന്ദേവാന് രജസാസുരമാനുഷാന് ।
തമസാ ഭൂതതിര്യക്ത്വം ഭ്രാമിതോ യാതി കര്മഭിഃ ॥ ൫൨ ॥
തമസാ ഭൂതതിര്യക്ത്വം ഭ്രാമിതോ യാതി കര്മഭിഃ ॥ ൫൨ ॥
നൃത്യതോ ഗായതഃ പശ്യന് യഥൈവാനുകരോതി താന് ।
ഏവം ബുദ്ധിഗുണാന് പശ്യന്നനീഹോഽപ്യനുകാര്യതേ ॥ ൫൩ ॥
ഏവം ബുദ്ധിഗുണാന് പശ്യന്നനീഹോഽപ്യനുകാര്യതേ ॥ ൫൩ ॥
യഥാമ്ഭസാ പ്രചലതാ തരവോഽപി ചലാ ഇവ ।
ചക്ഷുഷാ ഭ്രാമ്യമാണേന ദൃശ്യതേ ഭ്രമതീവ ഭൂഃ ॥ ൫൪ ॥
ചക്ഷുഷാ ഭ്രാമ്യമാണേന ദൃശ്യതേ ഭ്രമതീവ ഭൂഃ ॥ ൫൪ ॥
യഥാ മനോരഥധിയോ വിഷയാനുഭവോ മൃഷാ ।
സ്വപ്നദൃഷ്ടാശ്ച ദാശാര്ഹ തഥാ സംസാര ആത്മനഃ ॥ ൫൫ ॥
സ്വപ്നദൃഷ്ടാശ്ച ദാശാര്ഹ തഥാ സംസാര ആത്മനഃ ॥ ൫൫ ॥
അര്ഥേ ഹ്യവിദ്യമാനേഽപി സംസൃതിര്ന നിവര്തതേ ।
ധ്യായതോ വിഷയാനസ്യ സ്വപ്നേഽനര്ഥാഗമോ യഥാ ॥ ൫൬ ॥
ധ്യായതോ വിഷയാനസ്യ സ്വപ്നേഽനര്ഥാഗമോ യഥാ ॥ ൫൬ ॥
തസ്മാദുദ്ധവ മാ ഭുങ്ക്ഷ്വ വിഷയാനസദിന്ദ്രിയൈഃ ।
ആത്മാഗ്രഹണനിര്ഭാതം പശ്യ വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ ൫൭ ॥
ആത്മാഗ്രഹണനിര്ഭാതം പശ്യ വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ ൫൭ ॥
ക്ഷിപ്തോഽവമാനിതോഽസദ്ഭിഃ പ്രലബ്ധോഽസൂയിതോഽഥവാ ।
താഡിതഃ സന്നിരുദ്ധോ വാ വൃത്ത്യാ വാ പരിഹാപിതഃ ॥ ൫൮ ॥
താഡിതഃ സന്നിരുദ്ധോ വാ വൃത്ത്യാ വാ പരിഹാപിതഃ ॥ ൫൮ ॥
നിഷ്ഠ്യുതോ മൂത്രിതോ വാജ്ഞൈര്ബഹുധൈവം പ്രകമ്പിതഃ ।
ശ്രേയസ്കാമഃ കൃച്ഛ്രഗത ആത്മനാത്മാനമുദ്ധരേത് ॥ ൫൯ ॥
ശ്രേയസ്കാമഃ കൃച്ഛ്രഗത ആത്മനാത്മാനമുദ്ധരേത് ॥ ൫൯ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
യഥൈവമനുബുധ്യേയം വദ നോ വദതാം വര ॥ ൬൦ ॥
യഥൈവമനുബുധ്യേയം വദ നോ വദതാം വര ॥ ൬൦ ॥
സുദുഃസഹമിമം മന്യേ ആത്മന്യസദതിക്രമമ് ।
വിദുഷാമപി വിശ്വാത്മന് പ്രകൃതിര്ഹി ബലീയസീ ।
ഋതേ ത്വദ്ധര്മനിരതാന് ശാന്താംസ്തേ ചരണാലയാന് ॥ ൬൧ ॥
വിദുഷാമപി വിശ്വാത്മന് പ്രകൃതിര്ഹി ബലീയസീ ।
ഋതേ ത്വദ്ധര്മനിരതാന് ശാന്താംസ്തേ ചരണാലയാന് ॥ ൬൧ ॥
യ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ ।
ധാരയഞ്ഛ്രാവയഞ്ഛൃണ്വന് ദ്വന്ദ്വൈര്നൈവാഭിഭൂയതേ
ധാരയഞ്ഛ്രാവയഞ്ഛൃണ്വന് ദ്വന്ദ്വൈര്നൈവാഭിഭൂയതേ