ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ
କତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିଶ୍ଵେଶ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନ୍ଯୃଷିଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ନଵୈକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀଣ୍ଯାତ୍ଥ ତ୍ଵମିହ ଶୁଶ୍ରୁମ ॥ ୧ ॥
କତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିଶ୍ଵେଶ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନ୍ଯୃଷିଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ନଵୈକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀଣ୍ଯାତ୍ଥ ତ୍ଵମିହ ଶୁଶ୍ରୁମ ॥ ୧ ॥
କେଚିତ୍ ଷଡ୍ଵିଂଶତିଂ ପ୍ରାହୁରପରେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମ୍ ।
ସପ୍ତୈକେ ନଵ ଷଟ୍ କେଚିଚ୍ଚତ୍ଵାର୍ଯେକାଦଶାପରେ ।
କେଚିତ୍ ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଡଶୈକେ ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ ୨ ॥
ସପ୍ତୈକେ ନଵ ଷଟ୍ କେଚିଚ୍ଚତ୍ଵାର୍ଯେକାଦଶାପରେ ।
କେଚିତ୍ ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଡଶୈକେ ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ ୨ ॥
ଏତାଵତ୍ତ୍ଵଂ ହି ସଙ୍ଖ୍ଯାନାମୃଷଯୋ ଯଦ୍ଵିଵକ୍ଷଯା ।
ଗାଯନ୍ତି ପୃଥଗାଯୁଷ୍ମନ୍ନିଦଂ ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ॥ ୩ ॥
ଗାଯନ୍ତି ପୃଥଗାଯୁଷ୍ମନ୍ନିଦଂ ନୋ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ॥ ୩ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସନ୍ତି ସର୍ଵତ୍ର ଭାଷନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯଥା ।
ମାଯାଂ ମଦୀଯାମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଵଦତାଂ କିଂ ନୁ ଦୁର୍ଘଟମ୍ ॥ ୪ ॥
ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସନ୍ତି ସର୍ଵତ୍ର ଭାଷନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯଥା ।
ମାଯାଂ ମଦୀଯାମୁଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଵଦତାଂ କିଂ ନୁ ଦୁର୍ଘଟମ୍ ॥ ୪ ॥
ନୈତଦେଵଂ ଯଥାତ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଯଦହଂ ଵଚ୍ମି ତତ୍ତଥା ।
ଏଵଂ ଵିଵଦତାଂ ହେତୁଂ ଶକ୍ତଯୋ ମେ ଦୁରତ୍ଯଯାଃ ॥ ୫ ॥
ଏଵଂ ଵିଵଦତାଂ ହେତୁଂ ଶକ୍ତଯୋ ମେ ଦୁରତ୍ଯଯାଃ ॥ ୫ ॥
ଯାସାଂ ଵ୍ଯତିକରାଦାସୀଦ୍ ଵିକଲ୍ପୋ ଵଦତାଂ ପଦମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ଶମଦମେଽପ୍ଯେତି ଵାଦସ୍ତମନୁଶାମ୍ଯତି ॥ ୬ ॥
ପ୍ରାପ୍ତେ ଶମଦମେଽପ୍ଯେତି ଵାଦସ୍ତମନୁଶାମ୍ଯତି ॥ ୬ ॥
ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ପୌର୍ଵାପର୍ଯପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଯଥା ଵକ୍ତୁର୍ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ ॥ ୭ ॥
ପୌର୍ଵାପର୍ଯପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଯଥା ଵକ୍ତୁର୍ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ ॥ ୭ ॥
ଏକସ୍ମିନ୍ନପି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନୀତରାଣି ଚ ।
ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଵା ପରସ୍ମିନ୍ ଵା ତତ୍ତ୍ଵେ ତତ୍ତ୍ଵାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ ୮ ॥
ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଵା ପରସ୍ମିନ୍ ଵା ତତ୍ତ୍ଵେ ତତ୍ତ୍ଵାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ ୮ ॥
ପୌର୍ଵାପର୍ଯମତୋଽମୀଷାଂ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନମଭୀପ୍ସତାମ୍ ।
ଯଥା ଵିଵିକ୍ତଂ ଯଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୃହ୍ଣୀମୋ ଯୁକ୍ତିସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ ୯ ॥
ଯଥା ଵିଵିକ୍ତଂ ଯଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୃହ୍ଣୀମୋ ଯୁକ୍ତିସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ ୯ ॥
ଅନାଦ୍ଯଵିଦ୍ଯାଯୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯାତ୍ମଵେଦନମ୍ ।
ସ୍ଵତୋ ନ ସମ୍ଭଵାଦନ୍ଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନଦୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୦ ॥
ସ୍ଵତୋ ନ ସମ୍ଭଵାଦନ୍ଯସ୍ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାନଦୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୧୦ ॥
ପୁରୁଷେଶ୍ଵରଯୋରତ୍ର ନ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯମଣ୍ଵପି ।
ତଦନ୍ଯକଲ୍ପନାପାର୍ଥା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣଃ ॥ ୧୧ ॥
ତଦନ୍ଯକଲ୍ପନାପାର୍ଥା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣଃ ॥ ୧୧ ॥
ପ୍ରକୃତିର୍ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ଵୈ ପ୍ରକୃତେର୍ନାତ୍ମନୋ ଗୁଣାଃ ।
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯନ୍ତହେତଵଃ ॥ ୧୨ ॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯନ୍ତହେତଵଃ ॥ ୧୨ ॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ରଜଃ କର୍ମ ତମୋଽଜ୍ଞାନମିହୋଚ୍ଯତେ ।
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରଃ କାଲଃ ସ୍ଵଭାଵଃ ସୂତ୍ରମେଵ ଚ ॥ ୧୩ ॥
ଗୁଣଵ୍ଯତିକରଃ କାଲଃ ସ୍ଵଭାଵଃ ସୂତ୍ରମେଵ ଚ ॥ ୧୩ ॥
ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିର୍ଵ୍ଯକ୍ତମହଙ୍କାରୋ ନଭୋଽନିଲଃ ।
ଜ୍ଯୋତିରାପଃ କ୍ଷିତିରିତି ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମେ ନଵ ॥ ୧୪ ॥
ଜ୍ଯୋତିରାପଃ କ୍ଷିତିରିତି ତତ୍ତ୍ଵାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମେ ନଵ ॥ ୧୪ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗ୍ଦର୍ଶନଂ ଘ୍ରାଣୋ ଜିହ୍ଵେତି ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ ।
ଵାକ୍ପାଣ୍ଯୁପସ୍ଥପାଯ୍ଵଙ୍ଘ୍ରିଃ କର୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗୋଭଯଂ ମନଃ ॥ ୧୫ ॥
ଵାକ୍ପାଣ୍ଯୁପସ୍ଥପାଯ୍ଵଙ୍ଘ୍ରିଃ କର୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗୋଭଯଂ ମନଃ ॥ ୧୫ ॥
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶୋ ରସୋ ଗନ୍ଧୋ ରୂପଂ ଚେତ୍ଯର୍ଥଜାତଯଃ ।
ଗତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯୁତ୍ସର୍ଗଶିଲ୍ପାନି କର୍ମାଯତନସିଦ୍ଧଯଃ ॥ ୧୬ ॥
ଗତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯୁତ୍ସର୍ଗଶିଲ୍ପାନି କର୍ମାଯତନସିଦ୍ଧଯଃ ॥ ୧୬ ॥
ସର୍ଗାଦୌ ପ୍ରକୃତିର୍ହ୍ଯସ୍ଯ କାର୍ଯକାରଣରୂପିଣୀ ।
ସତ୍ତ୍ଵାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଧତ୍ତେ ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ଈକ୍ଷତେ ॥ ୧୭ ॥
ସତ୍ତ୍ଵାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଧତ୍ତେ ପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତ ଈକ୍ଷତେ ॥ ୧୭ ॥
ଵ୍ଯକ୍ତାଦଯୋ ଵିକୁର୍ଵାଣା ଧାତଵଃ ପୁରୁଷେକ୍ଷଯା ।
ଲବ୍ଧଵୀର୍ଯାଃ ସୃଜନ୍ତ୍ଯଣ୍ଡଂ ସଂହତାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ବଲାତ୍ ॥ ୧୮ ॥
ଲବ୍ଧଵୀର୍ଯାଃ ସୃଜନ୍ତ୍ଯଣ୍ଡଂ ସଂହତାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ବଲାତ୍ ॥ ୧୮ ॥
ସପ୍ତୈଵ ଧାତଵ ଇତି ତତ୍ରାର୍ଥାଃ ପଞ୍ଚଖାଦଯଃ ।
ଜ୍ଞାନମାତ୍ମୋଭଯାଧାରସ୍ତତୋ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାସଵଃ ॥ ୧୯ ॥
ଜ୍ଞାନମାତ୍ମୋଭଯାଧାରସ୍ତତୋ ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାସଵଃ ॥ ୧୯ ॥
ଷଡିତ୍ଯତ୍ରାପି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠଃ ପରଃ ପୁମାନ୍ ।
ତୈର୍ଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମସମ୍ଭୂତୈଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵେଦଂ ସମପାଵିଶତ୍ ॥ ୨୦ ॥
ତୈର୍ଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମସମ୍ଭୂତୈଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵେଦଂ ସମପାଵିଶତ୍ ॥ ୨୦ ॥
ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵେତି ତତ୍ରାପି ତେଜ ଆପୋଽନ୍ନମାତ୍ମନଃ ।
ଜାତାନି ତୈରିଦଂ ଜାତଂ ଜନ୍ମାଵଯଵିନଃ ଖଲୁ ॥ ୨୧ ॥
ଜାତାନି ତୈରିଦଂ ଜାତଂ ଜନ୍ମାଵଯଵିନଃ ଖଲୁ ॥ ୨୧ ॥
ସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ସପ୍ତଦଶକେ ଭୂତମାତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୈକମନସା ଆତ୍ମା ସପ୍ତଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୨୨ ॥
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୈକମନସା ଆତ୍ମା ସପ୍ତଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୨୨ ॥
ତଦ୍ଵତ୍ ଷୋଡଶସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ଆତ୍ମୈଵ ମନ ଉଚ୍ଯତେ ।
ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ମନ ଆତ୍ମା ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ ୨୩ ॥
ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ମନ ଆତ୍ମା ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ ୨୩ ॥
ଏକାଦଶତ୍ଵ ଆତ୍ମାସୌ ମହାଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ।
ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଶ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷଶ୍ଚ ନଵେତ୍ଯଥ ॥ ୨୪ ॥
ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଶ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷଶ୍ଚ ନଵେତ୍ଯଥ ॥ ୨୪ ॥
ଇତି ନାନାପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମୃଷିଭିଃ କୃତମ୍ ।
ସର୍ଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଯୁକ୍ତିମତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵିଦୁଷାଂ କିମଶୋଭନମ୍ ॥ ୨୫ ॥
ସର୍ଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଯୁକ୍ତିମତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵିଦୁଷାଂ କିମଶୋଭନମ୍ ॥ ୨୫ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୋଭୌ ଯଦ୍ଯପ୍ଯାତ୍ମଵିଲକ୍ଷଣୌ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାପାଶ୍ରଯାତ୍ କୃଷ୍ଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଭିଦା ତଯୋଃ । ପ୍ରକୃତୌ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ହ୍ଯାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚ ତଥାତ୍ମନି ॥ ୨୬ ॥
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୋଭୌ ଯଦ୍ଯପ୍ଯାତ୍ମଵିଲକ୍ଷଣୌ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯାପାଶ୍ରଯାତ୍ କୃଷ୍ଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଭିଦା ତଯୋଃ । ପ୍ରକୃତୌ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ହ୍ଯାତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚ ତଥାତ୍ମନି ॥ ୨୬ ॥
ଏଵଂ ମେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମହାନ୍ତଂ ସଂଶଯଂ ହୃଦି ।
ଛେତ୍ତୁମର୍ହସି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵଚୋଭିର୍ନଯନୈପୁଣୈଃ ॥ ୨୭ ॥
ଛେତ୍ତୁମର୍ହସି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵଚୋଭିର୍ନଯନୈପୁଣୈଃ ॥ ୨୭ ॥
ତ୍ଵତ୍ତୋ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଜୀଵାନାଂ ପ୍ରମୋଷସ୍ତେଽତ୍ର ଶକ୍ତିତଃ ।
ତ୍ଵମେଵ ହ୍ଯାତ୍ମମାଯାଯା ଗତିଂ ଵେତ୍ଥ ନ ଚାପରଃ ॥ ୨୮ ॥
ତ୍ଵମେଵ ହ୍ଯାତ୍ମମାଯାଯା ଗତିଂ ଵେତ୍ଥ ନ ଚାପରଃ ॥ ୨୮ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି ଵିକଲ୍ପଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଏଷ ଵୈକାରିକଃ ସର୍ଗୋ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାତ୍ମକଃ ॥ ୨୯ ॥
ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି ଵିକଲ୍ପଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ।
ଏଷ ଵୈକାରିକଃ ସର୍ଗୋ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାତ୍ମକଃ ॥ ୨୯ ॥
ମମାଙ୍ଗ ମାଯା ଗୁଣମଯ୍ଯନେକଧା
ଵିକଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଶ୍ଚ ଗୁଣୈର୍ଵିଧତ୍ତେ ।
ଵୈକାରିକସ୍ତ୍ରିଵିଧୋଽଧ୍ଯାତ୍ମମେକ-
ମଥାଧିଦୈଵମଧିଭୂତମନ୍ଯତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଵିକଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଶ୍ଚ ଗୁଣୈର୍ଵିଧତ୍ତେ ।
ଵୈକାରିକସ୍ତ୍ରିଵିଧୋଽଧ୍ଯାତ୍ମମେକ-
ମଥାଧିଦୈଵମଧିଭୂତମନ୍ଯତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଦୃଗ୍ ରୂପମାର୍କଂ ଵପୁରତ୍ର ରନ୍ଧ୍ରେ
ପରସ୍ପରଂ ସିଧ୍ଯତି ଯଃ ସ୍ଵତଃ ଖେ ।
ଆତ୍ମା ଯଦେଷାମପରୋ ଯ ଆଦ୍ଯଃ
ସ୍ଵଯାନୁଭୂତ୍ଯାଖିଲସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧିଃ ॥ ୩୧ ॥
ପରସ୍ପରଂ ସିଧ୍ଯତି ଯଃ ସ୍ଵତଃ ଖେ ।
ଆତ୍ମା ଯଦେଷାମପରୋ ଯ ଆଦ୍ଯଃ
ସ୍ଵଯାନୁଭୂତ୍ଯାଖିଲସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧିଃ ॥ ୩୧ ॥
ଏଵଂ ତ୍ଵଗାଦି ଶ୍ରଵଣାଦି ଚକ୍ଷୁ- ।
ର୍ଜିହ୍ଵାଦି ନାସାଦି ଚ ଚିତ୍ତଯୁକ୍ତମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ର୍ଜିହ୍ଵାଦି ନାସାଦି ଚ ଚିତ୍ତଯୁକ୍ତମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଯୋଽସୌ ଗୁଣକ୍ଷୋଭକୃତୋ ଵିକାରଃ
ପ୍ରଧାନମୂଲାନ୍ମହତଃ ପ୍ରସୂତଃ ।
ଅହଂ ତ୍ରିଵୃନ୍ମୋହଵିକଲ୍ପହେତୁ-
ର୍ଵୈକାରିକସ୍ତାମସ ଐନ୍ଦ୍ରିଯଶ୍ଚ ॥ ୩୩ ॥
ପ୍ରଧାନମୂଲାନ୍ମହତଃ ପ୍ରସୂତଃ ।
ଅହଂ ତ୍ରିଵୃନ୍ମୋହଵିକଲ୍ପହେତୁ-
ର୍ଵୈକାରିକସ୍ତାମସ ଐନ୍ଦ୍ରିଯଶ୍ଚ ॥ ୩୩ ॥
ଆତ୍ମା ପରିଜ୍ଞାନମଯୋ ଵିଵାଦୋ
ହ୍ଯସ୍ତୀତି ନାସ୍ତୀତି ଭିଦାର୍ଥନିଷ୍ଠଃ ।
ଵ୍ଯର୍ଥୋଽପି ନୈଵୋପରମେତ ପୁଂସାଂ
ମତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯାଂ ସ୍ଵଲୋକାତ୍ ॥ ୩୪ ॥
ହ୍ଯସ୍ତୀତି ନାସ୍ତୀତି ଭିଦାର୍ଥନିଷ୍ଠଃ ।
ଵ୍ଯର୍ଥୋଽପି ନୈଵୋପରମେତ ପୁଂସାଂ
ମତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯାଂ ସ୍ଵଲୋକାତ୍ ॥ ୩୪ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ
ତ୍ଵତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ଉଚ୍ଚାଵଚାନ୍ ଯଥା ଦେହାନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଵିସୃଜନ୍ତି ଚ ॥ ୩୫ ॥
ତ୍ଵତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମଭିଃ ପ୍ରଭୋ ।
ଉଚ୍ଚାଵଚାନ୍ ଯଥା ଦେହାନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଵିସୃଜନ୍ତି ଚ ॥ ୩୫ ॥
ତନ୍ମମାଖ୍ଯାହି ଗୋଵିନ୍ଦ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯମନାତ୍ମଭିଃ ।
ନ ହ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରାଯଶୋ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସନ୍ତି ଵଞ୍ଚିତାଃ ॥ ୩୬ ॥
ନ ହ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରାଯଶୋ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସନ୍ତି ଵଞ୍ଚିତାଃ ॥ ୩୬ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ମନଃ କର୍ମମଯଂ ନୃଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ଯୁତମ୍ ।
ଲୋକାଲ୍ଲୋକଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯନ୍ଯ ଆତ୍ମା ତଦନୁଵର୍ତତେ ॥ ୩୭ ॥
ମନଃ କର୍ମମଯଂ ନୃଣାମିନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ଯୁତମ୍ ।
ଲୋକାଲ୍ଲୋକଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯନ୍ଯ ଆତ୍ମା ତଦନୁଵର୍ତତେ ॥ ୩୭ ॥
ଧ୍ଯାଯନ୍ ମନୋଽନୁ ଵିଷଯାନ୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ ଵାନୁଶ୍ରୁତାନଥ ।
ଉଦ୍ଯତ୍ ସୀଦତ୍ କର୍ମତନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ମୃତିସ୍ତଦନୁ ଶାମ୍ଯତି ॥ ୩୮ ॥
ଉଦ୍ଯତ୍ ସୀଦତ୍ କର୍ମତନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ମୃତିସ୍ତଦନୁ ଶାମ୍ଯତି ॥ ୩୮ ॥
ଵିଷଯାଭିନିଵେଶେନ ନାତ୍ମାନଂ ଯତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ପୁନଃ ।
ଜନ୍ତୋର୍ଵୈ କସ୍ଯଚିଦ୍ଧେତୋର୍ମୃତ୍ଯୁରତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ ॥ ୩୯ ॥
ଜନ୍ତୋର୍ଵୈ କସ୍ଯଚିଦ୍ଧେତୋର୍ମୃତ୍ଯୁରତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ ॥ ୩୯ ॥
ଜନ୍ମ ତ୍ଵାତ୍ମତଯା ପୁଂସଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭୂରିଦ ।
ଵିଷଯସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ ॥ ୪୦ ॥
ଵିଷଯସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ ॥ ୪୦ ॥
ସ୍ଵପ୍ନଂ ମନୋରଥଂ ଚେତ୍ଥଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ନ ସ୍ମରତ୍ଯସୌ ।
ତତ୍ର ପୂର୍ଵମିଵାତ୍ମାନମପୂର୍ଵମ୍ ଚାନୁପଶ୍ଯତି ॥ ୪୧ ॥
ତତ୍ର ପୂର୍ଵମିଵାତ୍ମାନମପୂର୍ଵମ୍ ଚାନୁପଶ୍ଯତି ॥ ୪୧ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଯନସୃଷ୍ଟ୍ଯେଦଂ ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ ଭାତି ଵସ୍ତୁନି ।
ବହିରନ୍ତର୍ଭିଦାହେତୁର୍ଜନୋଽସଜ୍ଜନକୃଦ୍ ଯଥା ॥ ୪୨ ॥
ବହିରନ୍ତର୍ଭିଦାହେତୁର୍ଜନୋଽସଜ୍ଜନକୃଦ୍ ଯଥା ॥ ୪୨ ॥
ନିତ୍ଯଦା ହ୍ଯଙ୍ଗ ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ।
କାଲେନାଲକ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୪୩ ॥
କାଲେନାଲକ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୪୩ ॥
ଯଥାର୍ଚିଷାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଚ ଫଲାନାଂ ଵା ଵନସ୍ପତେଃ ।
ତଥୈଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦଯଃ କୃତାଃ ॥ ୪୪ ॥
ତଥୈଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦଯଃ କୃତାଃ ॥ ୪୪ ॥
ସୋଽଯଂ ଦୀପୋଽର୍ଚିଷାଂ ଯଦ୍ଵତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ତଦିଦଂ ଜଲମ୍ ।
ସୋଽଯଂ ପୁମାନିତି ନୃଣାଂ ମୃଷା ଗୀର୍ଧୀର୍ମୃଷାଯୁଷାମ୍ ॥ ୪୫ ॥
ସୋଽଯଂ ପୁମାନିତି ନୃଣାଂ ମୃଷା ଗୀର୍ଧୀର୍ମୃଷାଯୁଷାମ୍ ॥ ୪୫ ॥
ମା ସ୍ଵସ୍ଯ କର୍ମବୀଜେନ ଜାଯତେ ସୋଽପ୍ଯଯଂ ପୁମାନ୍ ।
ମ୍ରିଯତେ ଵାମରୋ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁସଂଯୁତଃ ॥ ୪୬ ॥
ମ୍ରିଯତେ ଵାମରୋ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁସଂଯୁତଃ ॥ ୪୬ ॥
ନିଷେକଗର୍ଭଜନ୍ମାନି ବାଲ୍ଯକୌମାରଯୌଵନମ୍ ।
ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତନୋର୍ନଵ ॥ ୪୭ ॥
ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତନୋର୍ନଵ ॥ ୪୭ ॥
ଏତା ମନୋରଥମଯୀର୍ହାନ୍ଯସ୍ଯୋଚ୍ଚାଵଚାସ୍ତନୂଃ ।
ଗୁଣସଙ୍ଗାଦୁପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍ କଶ୍ଚିଜ୍ଜହାତି ଚ ॥ ୪୮ ॥
ଗୁଣସଙ୍ଗାଦୁପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍ କଶ୍ଚିଜ୍ଜହାତି ଚ ॥ ୪୮ ॥
ଆତ୍ମନଃ ପିତୃପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମନୁମେଯୌ ଭଵାପ୍ଯଯୌ ।
ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୪୯ ॥
ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ ॥ ୪୯ ॥
ତରୋର୍ବୀଜଵିପାକାଭ୍ଯାଂ ଯୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଜନ୍ମସଂଯମୌ ।
ତରୋର୍ଵିଲକ୍ଷଣୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍ ॥ ୫୦ ॥
ତରୋର୍ଵିଲକ୍ଷଣୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍ ॥ ୫୦ ॥
ପ୍ରକୃତେରେଵମାତ୍ମାନମଵିଵିଚ୍ଯାବୁଧଃ ପୁମାନ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ପର୍ଶସମ୍ମୂଢଃ ସଂସାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୫୧ ॥
ତତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ପର୍ଶସମ୍ମୂଢଃ ସଂସାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ ୫୧ ॥
ସତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଗାଦୃଷୀନ୍ଦେଵାନ୍ ରଜସାସୁରମାନୁଷାନ୍ ।
ତମସା ଭୂତତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତୋ ଯାତି କର୍ମଭିଃ ॥ ୫୨ ॥
ତମସା ଭୂତତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତୋ ଯାତି କର୍ମଭିଃ ॥ ୫୨ ॥
ନୃତ୍ଯତୋ ଗାଯତଃ ପଶ୍ଯନ୍ ଯଥୈଵାନୁକରୋତି ତାନ୍ ।
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ନନୀହୋଽପ୍ଯନୁକାର୍ଯତେ ॥ ୫୩ ॥
ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ନନୀହୋଽପ୍ଯନୁକାର୍ଯତେ ॥ ୫୩ ॥
ଯଥାମ୍ଭସା ପ୍ରଚଲତା ତରଵୋଽପି ଚଲା ଇଵ ।
ଚକ୍ଷୁଷା ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭ୍ରମତୀଵ ଭୂଃ ॥ ୫୪ ॥
ଚକ୍ଷୁଷା ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭ୍ରମତୀଵ ଭୂଃ ॥ ୫୪ ॥
ଯଥା ମନୋରଥଧିଯୋ ଵିଷଯାନୁଭଵୋ ମୃଷା ।
ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦାଶାର୍ହ ତଥା ସଂସାର ଆତ୍ମନଃ ॥ ୫୫ ॥
ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦାଶାର୍ହ ତଥା ସଂସାର ଆତ୍ମନଃ ॥ ୫୫ ॥
ଅର୍ଥେ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ ।
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା ॥ ୫୬ ॥
ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା ॥ ୫୬ ॥
ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଧଵ ମା ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଵିଷଯାନସଦିନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ।
ଆତ୍ମାଗ୍ରହଣନିର୍ଭାତଂ ପଶ୍ଯ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ ୫୭ ॥
ଆତ୍ମାଗ୍ରହଣନିର୍ଭାତଂ ପଶ୍ଯ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ ୫୭ ॥
କ୍ଷିପ୍ତୋଽଵମାନିତୋଽସଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଲବ୍ଧୋଽସୂଯିତୋଽଥଵା ।
ତାଡିତଃ ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧୋ ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ପରିହାପିତଃ ॥ ୫୮ ॥
ତାଡିତଃ ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧୋ ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ପରିହାପିତଃ ॥ ୫୮ ॥
ନିଷ୍ଠ୍ଯୁତୋ ମୂତ୍ରିତୋ ଵାଜ୍ଞୈର୍ବହୁଧୈଵଂ ପ୍ରକମ୍ପିତଃ ।
ଶ୍ରେଯସ୍କାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମୁଦ୍ଧରେତ୍ ॥ ୫୯ ॥
ଶ୍ରେଯସ୍କାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମୁଦ୍ଧରେତ୍ ॥ ୫୯ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ
ଯଥୈଵମନୁବୁଧ୍ଯେଯଂ ଵଦ ନୋ ଵଦତାଂ ଵର ॥ ୬୦ ॥
ଯଥୈଵମନୁବୁଧ୍ଯେଯଂ ଵଦ ନୋ ଵଦତାଂ ଵର ॥ ୬୦ ॥
ସୁଦୁଃସହମିମଂ ମନ୍ଯେ ଆତ୍ମନ୍ଯସଦତିକ୍ରମମ୍ ।
ଵିଦୁଷାମପି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ପ୍ରକୃତିର୍ହି ବଲୀଯସୀ ।
ଋତେ ତ୍ଵଦ୍ଧର୍ମନିରତାନ୍ ଶାନ୍ତାଂସ୍ତେ ଚରଣାଲଯାନ୍ ॥ ୬୧ ॥
ଵିଦୁଷାମପି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ପ୍ରକୃତିର୍ହି ବଲୀଯସୀ ।
ଋତେ ତ୍ଵଦ୍ଧର୍ମନିରତାନ୍ ଶାନ୍ତାଂସ୍ତେ ଚରଣାଲଯାନ୍ ॥ ୬୧ ॥
ଯ ଏତାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତାଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଂ ସମାହିତଃ ।
ଧାରଯଞ୍ଛ୍ରାଵଯଞ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ନୈଵାଭିଭୂଯତେ
ଧାରଯଞ୍ଛ୍ରାଵଯଞ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ନୈଵାଭିଭୂଯତେ