শ্ৰীভগৱানুৱাচ
গুণানামসম্মিশ্ৰাণাং পুমান্ যেন যথা ভৱেত্ ।
তন্মে পুৰুষৱৰ্যেদমুপধাৰয শংসতঃ ॥ ১ ॥
গুণানামসম্মিশ্ৰাণাং পুমান্ যেন যথা ভৱেত্ ।
তন্মে পুৰুষৱৰ্যেদমুপধাৰয শংসতঃ ॥ ১ ॥
শমো দমস্তিতিক্ষেক্ষা তপঃ সত্যং দযা স্মৃতিঃ ।
তুষ্টিস্ত্যাগোঽস্পৃহা শ্ৰদ্ধা হ্ৰীৰ্দযাদিঃ স্ৱনিৰ্ৱৃতিঃ ॥ ২ ॥
তুষ্টিস্ত্যাগোঽস্পৃহা শ্ৰদ্ধা হ্ৰীৰ্দযাদিঃ স্ৱনিৰ্ৱৃতিঃ ॥ ২ ॥
কাম ঈহা মদস্তৃষ্ণা স্তম্ভ আশীৰ্ভিদা সুখম্ ।
মদোত্সাহো যশঃপ্ৰীতিৰ্হাস্যং ৱীৰ্যং বলোদ্যমঃ ॥ ৩ ॥
মদোত্সাহো যশঃপ্ৰীতিৰ্হাস্যং ৱীৰ্যং বলোদ্যমঃ ॥ ৩ ॥
ক্ৰোধো লোভোঽনৃতং হিংসা যাচ্ঞা দম্ভঃ ক্লমঃ কলিঃ ।
শোকমোহৌ ৱিষাদাৰ্তী নিদ্ৰাশা ভীৰনুদ্যমঃ ॥ ৪ ॥
শোকমোহৌ ৱিষাদাৰ্তী নিদ্ৰাশা ভীৰনুদ্যমঃ ॥ ৪ ॥
সত্ত্ৱস্য ৰজসশ্চৈতাস্তমসশ্চানুপূৰ্ৱশঃ ।
ৱৃত্তযো ৱৰ্ণিতপ্ৰাযাঃ সন্নিপাতমথো শৃণু ॥ ৫ ॥
ৱৃত্তযো ৱৰ্ণিতপ্ৰাযাঃ সন্নিপাতমথো শৃণু ॥ ৫ ॥
সন্নিপাতস্ত্ৱহমিতি মমেত্যুদ্ধৱ যা মতিঃ ।
ৱ্যৱহাৰঃ সন্নিপাতো মনোমাত্ৰেন্দ্ৰিযাসুভিঃ ॥ ৬ ॥
ৱ্যৱহাৰঃ সন্নিপাতো মনোমাত্ৰেন্দ্ৰিযাসুভিঃ ॥ ৬ ॥
ধৰ্মে চাৰ্থে চ কামে চ যদাসৌ পৰিনিষ্ঠিতঃ ।
গুণানাং সন্নিকৰ্ষোঽযং শ্ৰদ্ধাৰতিধনাৱহঃ ॥ ৭ ॥
গুণানাং সন্নিকৰ্ষোঽযং শ্ৰদ্ধাৰতিধনাৱহঃ ॥ ৭ ॥
প্ৰৱৃত্তিলক্ষণে নিষ্ঠা পুমান্ যৰ্হি গৃহাশ্ৰমে ।
স্ৱধৰ্মে চানুতিষ্ঠেত গুণানাং সমিতিৰ্হি সা ॥ ৮ ॥
স্ৱধৰ্মে চানুতিষ্ঠেত গুণানাং সমিতিৰ্হি সা ॥ ৮ ॥
পুৰুষং সত্ত্ৱসংযুক্তমনুমীযাচ্ছমাদিভিঃ ।
কামাদিভী ৰজোযুক্তং ক্ৰোধাদ্যৈস্তমসা যুতম্ ॥ ৯ ॥
কামাদিভী ৰজোযুক্তং ক্ৰোধাদ্যৈস্তমসা যুতম্ ॥ ৯ ॥
যদা ভজতি মাং ভক্ত্যা নিৰপেক্ষঃ স্ৱকৰ্মভিঃ ।
তং সত্ত্ৱপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ পুৰুষং স্ত্ৰিযমেৱ ৱা ॥ ১০ ॥
তং সত্ত্ৱপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ পুৰুষং স্ত্ৰিযমেৱ ৱা ॥ ১০ ॥
যদা আশিষ আশাস্য মাং ভজেত স্ৱকৰ্মভিঃ ।
তং ৰজঃপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ হিংসামাশাস্য তামসম্ ॥ ১১ ॥
তং ৰজঃপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ হিংসামাশাস্য তামসম্ ॥ ১১ ॥
সত্ত্ৱং ৰজস্তম ইতি গুণা জীৱস্য নৈৱ মে ।
চিত্তজা যৈস্তু ভূতানাং সজ্জমানো নিবধ্যতে ॥ ১২ ॥
চিত্তজা যৈস্তু ভূতানাং সজ্জমানো নিবধ্যতে ॥ ১২ ॥
যদেতৰৌ জযেত্ সত্ত্ৱং ভাস্ৱৰং ৱিশদং শিৱম্ ।
তদা সুখেন যুজ্যেত ধৰ্মজ্ঞানাদিভিঃ পুমান্ ॥ ১৩ ॥
তদা সুখেন যুজ্যেত ধৰ্মজ্ঞানাদিভিঃ পুমান্ ॥ ১৩ ॥
যদা জযেত্তমঃ সত্ত্ৱং ৰজঃ সঙ্গং ভিদা চলম্ ।
তদা দুঃখেন যুজ্যেত কৰ্মণা যশসা শ্ৰিযা ॥ ১৪ ॥
তদা দুঃখেন যুজ্যেত কৰ্মণা যশসা শ্ৰিযা ॥ ১৪ ॥
যদা জযেদ্ ৰজঃ সত্ত্ৱং তমো মূঢং লযং জডম্ ।
যুজ্যেত শোকমোহাভ্যাং নিদ্ৰযাহিংসযাশযা ॥ ১৫ ॥
যুজ্যেত শোকমোহাভ্যাং নিদ্ৰযাহিংসযাশযা ॥ ১৫ ॥
যদা চিত্তং প্ৰসীদেত ইন্দ্ৰিযাণাং চ নিৰ্ৱৃতিঃ ।
দেহেঽভযং মনোঽসঙ্গং তত্ সত্ত্ৱং ৱিদ্ধি মত্পদম্ ॥ ১৬ ॥
দেহেঽভযং মনোঽসঙ্গং তত্ সত্ত্ৱং ৱিদ্ধি মত্পদম্ ॥ ১৬ ॥
ৱিকুৰ্ৱন্ ক্ৰিযযা চাধীৰনিৱৃত্তিশ্চ চেতসাম্ ।
গাত্ৰাস্ৱাস্থ্যং মনো ভ্ৰান্তং ৰজ এতৈৰ্নিশাময ॥ ১৭ ॥
গাত্ৰাস্ৱাস্থ্যং মনো ভ্ৰান্তং ৰজ এতৈৰ্নিশাময ॥ ১৭ ॥
সীদচ্চিত্তং ৱিলীযেত চেতসো গ্ৰহণেঽক্ষমম্ ।
মনো নষ্টং তমো গ্লানিস্তমস্তদুপধাৰয ॥ ১৮ ॥
মনো নষ্টং তমো গ্লানিস্তমস্তদুপধাৰয ॥ ১৮ ॥
এধমানে গুণে সত্ত্ৱে দেৱানাং বলমেধতে ।
অসুৰাণাং চ ৰজসি তমস্যুদ্ধৱ ৰক্ষসাম্ ॥ ১৯ ॥
অসুৰাণাং চ ৰজসি তমস্যুদ্ধৱ ৰক্ষসাম্ ॥ ১৯ ॥
সত্ত্ৱাজ্জাগৰণং ৱিদ্যাদ্ ৰজসা স্ৱপ্নমাদিশেত্ ।
প্ৰস্ৱাপং তমসা জন্তোস্তুৰীযং ত্ৰিষু সন্ততম্ ॥ ২০ ॥
প্ৰস্ৱাপং তমসা জন্তোস্তুৰীযং ত্ৰিষু সন্ততম্ ॥ ২০ ॥
উপৰ্যুপৰি গচ্ছন্তি সত্ত্ৱেন ব্ৰাহ্মণা জনাঃ ।
তমসাধোঽধ আমুখ্যাদ্ ৰজসান্তৰচাৰিণঃ ॥ ২১ ॥
তমসাধোঽধ আমুখ্যাদ্ ৰজসান্তৰচাৰিণঃ ॥ ২১ ॥
সত্ত্ৱে প্ৰলীনাঃ স্ৱৰ্যান্তি নৰলোকং ৰজোলযাঃ ।
তমোলযাস্তু নিৰযং যান্তি মামেৱ নিৰ্গুণাঃ ॥ ২২ ॥
তমোলযাস্তু নিৰযং যান্তি মামেৱ নিৰ্গুণাঃ ॥ ২২ ॥
মদৰ্পণং নিষ্ফলং ৱা সাত্ত্ৱিকং নিজকৰ্ম তত্ ।
ৰাজসং ফলসঙ্কল্পং হিংসাপ্ৰাযাদি তামসম্ ॥ ২৩ ॥
ৰাজসং ফলসঙ্কল্পং হিংসাপ্ৰাযাদি তামসম্ ॥ ২৩ ॥
কৈৱল্যং সাত্ত্ৱিকং জ্ঞানং ৰজো ৱৈকল্পিকং চ যত্ ।
প্ৰাকৃতং তামসং জ্ঞানং মন্নিষ্ঠং নিৰ্গুণং স্মৃতম্ ॥ ২৪ ॥
প্ৰাকৃতং তামসং জ্ঞানং মন্নিষ্ঠং নিৰ্গুণং স্মৃতম্ ॥ ২৪ ॥
ৱনং তু সাত্ত্ৱিকো ৱাসো গ্ৰামো ৰাজস উচ্যতে ।
তামসং দ্যূতসদনং মন্নিকেতং তু নিৰ্গুণম্ ॥ ২৫ ॥
তামসং দ্যূতসদনং মন্নিকেতং তু নিৰ্গুণম্ ॥ ২৫ ॥
সাত্ত্ৱিকঃ কাৰকোঽসঙ্গী ৰাগান্ধো ৰাজসঃ স্মৃতঃ ।
তামসঃ স্মৃতিৱিভ্ৰষ্টো নিৰ্গুণো মদপাশ্ৰযঃ ॥ ২৬ ॥
তামসঃ স্মৃতিৱিভ্ৰষ্টো নিৰ্গুণো মদপাশ্ৰযঃ ॥ ২৬ ॥
সাত্ত্ৱিক্যাধ্যাত্মিকী শ্ৰদ্ধা কৰ্মশ্ৰদ্ধা তু ৰাজসী ।
তামস্যধৰ্মে যা শ্ৰদ্ধা মত্সেৱাযাং তু নিৰ্গুণা ॥ ২৭ ॥
তামস্যধৰ্মে যা শ্ৰদ্ধা মত্সেৱাযাং তু নিৰ্গুণা ॥ ২৭ ॥
পথ্যং পূতমনাযস্তমাহাৰ্যং সাত্ত্ৱিকং স্মৃতম্ ।
ৰাজসং চেন্দ্ৰিযপ্ৰেষ্ঠং তামসং চাৰ্তিদাশুচি ॥ ২৮ ॥
ৰাজসং চেন্দ্ৰিযপ্ৰেষ্ঠং তামসং চাৰ্তিদাশুচি ॥ ২৮ ॥
সাত্ত্ৱিকং সুখমাত্মোত্থং ৱিষযোত্থং তু ৰাজসম্ ।
তামসং মোহদৈন্যোত্থং নিৰ্গুণং মদপাশ্ৰযম্ ॥ ২৯ ॥
তামসং মোহদৈন্যোত্থং নিৰ্গুণং মদপাশ্ৰযম্ ॥ ২৯ ॥
দ্ৰৱ্যং দেশঃ ফলং কালো জ্ঞানং কৰ্ম চ কাৰকঃ ।
শ্ৰদ্ধাৱস্থাকৃতিৰ্নিষ্ঠা ত্ৰৈগুণ্যঃ সৰ্ৱ এৱ হি ॥ ৩০ ॥
শ্ৰদ্ধাৱস্থাকৃতিৰ্নিষ্ঠা ত্ৰৈগুণ্যঃ সৰ্ৱ এৱ হি ॥ ৩০ ॥
সৰ্ৱে গুণমযা ভাৱাঃ পুৰুষাৱ্যক্তধিষ্ঠিতাঃ ।
দৃষ্টং শ্ৰুতমনুধ্যাতং বুদ্ধ্যা ৱা পুৰুষৰ্ষভ ॥ ৩১ ॥
দৃষ্টং শ্ৰুতমনুধ্যাতং বুদ্ধ্যা ৱা পুৰুষৰ্ষভ ॥ ৩১ ॥
এতাঃ সংসৃতযঃ পুংসো গুণকৰ্মনিবন্ধনাঃ ।
যেনেমে নিৰ্জিতাঃ সৌম্য গুণা জীৱেন চিত্তজাঃ ।
ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠো মদ্ভাৱায প্ৰপদ্যতে ॥ ৩২ ॥
যেনেমে নিৰ্জিতাঃ সৌম্য গুণা জীৱেন চিত্তজাঃ ।
ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠো মদ্ভাৱায প্ৰপদ্যতে ॥ ৩২ ॥
তস্মাদ্ দেহমিমং লব্ধ্ৱা জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্ভৱম্ ।
গুণসঙ্গং ৱিনিৰ্ধূয মাং ভজন্তু ৱিচক্ষণাঃ ॥ ৩৩ ॥
গুণসঙ্গং ৱিনিৰ্ধূয মাং ভজন্তু ৱিচক্ষণাঃ ॥ ৩৩ ॥
নিঃসঙ্গো মাং ভজেদ্ ৱিদ্ৱানপ্ৰমত্তো জিতেন্দ্ৰিযঃ ।
ৰজস্তমশ্চাভিজযেত্ সত্ত্ৱসংসেৱযা মুনিঃ ॥ ৩৪ ॥
ৰজস্তমশ্চাভিজযেত্ সত্ত্ৱসংসেৱযা মুনিঃ ॥ ৩৪ ॥
সত্ত্ৱং চাভিজযেদ্ যুক্তো নৈৰপেক্ষ্যেণ শান্তধীঃ ।
সম্পদ্যতে গুণৈৰ্মুক্তো জীৱো জীৱং ৱিহায মাম্ ॥ ৩৫ ॥
সম্পদ্যতে গুণৈৰ্মুক্তো জীৱো জীৱং ৱিহায মাম্ ॥ ৩৫ ॥
জীৱো জীৱৱিনিৰ্মুক্তো গুণৈশ্চাশযসম্ভৱৈঃ ।
মযৈৱ ব্ৰহ্মণা পূৰ্ণো ন বহিৰ্নান্তৰশ্চৰেত্ ॥ ৩৬ ॥
মযৈৱ ব্ৰহ্মণা পূৰ্ণো ন বহিৰ্নান্তৰশ্চৰেত্ ॥ ৩৬ ॥