శ్రీభగవానువాచ
గుణానామసమ్మిశ్రాణాం పుమాన్ యేన యథా భవేత్ ।
తన్మే పురుషవర్యేదముపధారయ శంసతః ॥ ౧ ॥
గుణానామసమ్మిశ్రాణాం పుమాన్ యేన యథా భవేత్ ।
తన్మే పురుషవర్యేదముపధారయ శంసతః ॥ ౧ ॥
శమో దమస్తితిక్షేక్షా తపః సత్యం దయా స్మృతిః ।
తుష్టిస్త్యాగోఽస్పృహా శ్రద్ధా హ్రీర్దయాదిః స్వనిర్వృతిః ॥ ౨ ॥
తుష్టిస్త్యాగోఽస్పృహా శ్రద్ధా హ్రీర్దయాదిః స్వనిర్వృతిః ॥ ౨ ॥
కామ ఈహా మదస్తృష్ణా స్తమ్భ ఆశీర్భిదా సుఖమ్ ।
మదోత్సాహో యశఃప్రీతిర్హాస్యం వీర్యం బలోద్యమః ॥ ౩ ॥
మదోత్సాహో యశఃప్రీతిర్హాస్యం వీర్యం బలోద్యమః ॥ ౩ ॥
క్రోధో లోభోఽనృతం హింసా యాచ్ఞా దమ్భః క్లమః కలిః ।
శోకమోహౌ విషాదార్తీ నిద్రాశా భీరనుద్యమః ॥ ౪ ॥
శోకమోహౌ విషాదార్తీ నిద్రాశా భీరనుద్యమః ॥ ౪ ॥
సత్త్వస్య రజసశ్చైతాస్తమసశ్చానుపూర్వశః ।
వృత్తయో వర్ణితప్రాయాః సన్నిపాతమథో శృణు ॥ ౫ ॥
వృత్తయో వర్ణితప్రాయాః సన్నిపాతమథో శృణు ॥ ౫ ॥
సన్నిపాతస్త్వహమితి మమేత్యుద్ధవ యా మతిః ।
వ్యవహారః సన్నిపాతో మనోమాత్రేన్ద్రియాసుభిః ॥ ౬ ॥
వ్యవహారః సన్నిపాతో మనోమాత్రేన్ద్రియాసుభిః ॥ ౬ ॥
ధర్మే చార్థే చ కామే చ యదాసౌ పరినిష్ఠితః ।
గుణానాం సన్నికర్షోఽయం శ్రద్ధారతిధనావహః ॥ ౭ ॥
గుణానాం సన్నికర్షోఽయం శ్రద్ధారతిధనావహః ॥ ౭ ॥
ప్రవృత్తిలక్షణే నిష్ఠా పుమాన్ యర్హి గృహాశ్రమే ।
స్వధర్మే చానుతిష్ఠేత గుణానాం సమితిర్హి సా ॥ ౮ ॥
స్వధర్మే చానుతిష్ఠేత గుణానాం సమితిర్హి సా ॥ ౮ ॥
పురుషం సత్త్వసంయుక్తమనుమీయాచ్ఛమాదిభిః ।
కామాదిభీ రజోయుక్తం క్రోధాద్యైస్తమసా యుతమ్ ॥ ౯ ॥
కామాదిభీ రజోయుక్తం క్రోధాద్యైస్తమసా యుతమ్ ॥ ౯ ॥
యదా భజతి మాం భక్త్యా నిరపేక్షః స్వకర్మభిః ।
తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్ పురుషం స్త్రియమేవ వా ॥ ౧౦ ॥
తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్ పురుషం స్త్రియమేవ వా ॥ ౧౦ ॥
యదా ఆశిష ఆశాస్య మాం భజేత స్వకర్మభిః ।
తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్ హింసామాశాస్య తామసమ్ ॥ ౧౧ ॥
తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్ హింసామాశాస్య తామసమ్ ॥ ౧౧ ॥
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణా జీవస్య నైవ మే ।
చిత్తజా యైస్తు భూతానాం సజ్జమానో నిబధ్యతే ॥ ౧౨ ॥
చిత్తజా యైస్తు భూతానాం సజ్జమానో నిబధ్యతే ॥ ౧౨ ॥
యదేతరౌ జయేత్ సత్త్వం భాస్వరం విశదం శివమ్ ।
తదా సుఖేన యుజ్యేత ధర్మజ్ఞానాదిభిః పుమాన్ ॥ ౧౩ ॥
తదా సుఖేన యుజ్యేత ధర్మజ్ఞానాదిభిః పుమాన్ ॥ ౧౩ ॥
యదా జయేత్తమః సత్త్వం రజః సఙ్గం భిదా చలమ్ ।
తదా దుఃఖేన యుజ్యేత కర్మణా యశసా శ్రియా ॥ ౧౪ ॥
తదా దుఃఖేన యుజ్యేత కర్మణా యశసా శ్రియా ॥ ౧౪ ॥
యదా జయేద్ రజః సత్త్వం తమో మూఢం లయం జడమ్ ।
యుజ్యేత శోకమోహాభ్యాం నిద్రయాహింసయాశయా ॥ ౧౫ ॥
యుజ్యేత శోకమోహాభ్యాం నిద్రయాహింసయాశయా ॥ ౧౫ ॥
యదా చిత్తం ప్రసీదేత ఇన్ద్రియాణాం చ నిర్వృతిః ।
దేహేఽభయం మనోఽసఙ్గం తత్ సత్త్వం విద్ధి మత్పదమ్ ॥ ౧౬ ॥
దేహేఽభయం మనోఽసఙ్గం తత్ సత్త్వం విద్ధి మత్పదమ్ ॥ ౧౬ ॥
వికుర్వన్ క్రియయా చాధీరనివృత్తిశ్చ చేతసామ్ ।
గాత్రాస్వాస్థ్యం మనో భ్రాన్తం రజ ఏతైర్నిశామయ ॥ ౧౭ ॥
గాత్రాస్వాస్థ్యం మనో భ్రాన్తం రజ ఏతైర్నిశామయ ॥ ౧౭ ॥
సీదచ్చిత్తం విలీయేత చేతసో గ్రహణేఽక్షమమ్ ।
మనో నష్టం తమో గ్లానిస్తమస్తదుపధారయ ॥ ౧౮ ॥
మనో నష్టం తమో గ్లానిస్తమస్తదుపధారయ ॥ ౧౮ ॥
ఏధమానే గుణే సత్త్వే దేవానాం బలమేధతే ।
అసురాణాం చ రజసి తమస్యుద్ధవ రక్షసామ్ ॥ ౧౯ ॥
అసురాణాం చ రజసి తమస్యుద్ధవ రక్షసామ్ ॥ ౧౯ ॥
సత్త్వాజ్జాగరణం విద్యాద్ రజసా స్వప్నమాదిశేత్ ।
ప్రస్వాపం తమసా జన్తోస్తురీయం త్రిషు సన్తతమ్ ॥ ౨౦ ॥
ప్రస్వాపం తమసా జన్తోస్తురీయం త్రిషు సన్తతమ్ ॥ ౨౦ ॥
ఉపర్యుపరి గచ్ఛన్తి సత్త్వేన బ్రాహ్మణా జనాః ।
తమసాధోఽధ ఆముఖ్యాద్ రజసాన్తరచారిణః ॥ ౨౧ ॥
తమసాధోఽధ ఆముఖ్యాద్ రజసాన్తరచారిణః ॥ ౨౧ ॥
సత్త్వే ప్రలీనాః స్వర్యాన్తి నరలోకం రజోలయాః ।
తమోలయాస్తు నిరయం యాన్తి మామేవ నిర్గుణాః ॥ ౨౨ ॥
తమోలయాస్తు నిరయం యాన్తి మామేవ నిర్గుణాః ॥ ౨౨ ॥
మదర్పణం నిష్ఫలం వా సాత్త్వికం నిజకర్మ తత్ ।
రాజసం ఫలసఙ్కల్పం హింసాప్రాయాది తామసమ్ ॥ ౨౩ ॥
రాజసం ఫలసఙ్కల్పం హింసాప్రాయాది తామసమ్ ॥ ౨౩ ॥
కైవల్యం సాత్త్వికం జ్ఞానం రజో వైకల్పికం చ యత్ ।
ప్రాకృతం తామసం జ్ఞానం మన్నిష్ఠం నిర్గుణం స్మృతమ్ ॥ ౨౪ ॥
ప్రాకృతం తామసం జ్ఞానం మన్నిష్ఠం నిర్గుణం స్మృతమ్ ॥ ౨౪ ॥
వనం తు సాత్త్వికో వాసో గ్రామో రాజస ఉచ్యతే ।
తామసం ద్యూతసదనం మన్నికేతం తు నిర్గుణమ్ ॥ ౨౫ ॥
తామసం ద్యూతసదనం మన్నికేతం తు నిర్గుణమ్ ॥ ౨౫ ॥
సాత్త్వికః కారకోఽసఙ్గీ రాగాన్ధో రాజసః స్మృతః ।
తామసః స్మృతివిభ్రష్టో నిర్గుణో మదపాశ్రయః ॥ ౨౬ ॥
తామసః స్మృతివిభ్రష్టో నిర్గుణో మదపాశ్రయః ॥ ౨౬ ॥
సాత్త్విక్యాధ్యాత్మికీ శ్రద్ధా కర్మశ్రద్ధా తు రాజసీ ।
తామస్యధర్మే యా శ్రద్ధా మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా ॥ ౨౭ ॥
తామస్యధర్మే యా శ్రద్ధా మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా ॥ ౨౭ ॥
పథ్యం పూతమనాయస్తమాహార్యం సాత్త్వికం స్మృతమ్ ।
రాజసం చేన్ద్రియప్రేష్ఠం తామసం చార్తిదాశుచి ॥ ౨౮ ॥
రాజసం చేన్ద్రియప్రేష్ఠం తామసం చార్తిదాశుచి ॥ ౨౮ ॥
సాత్త్వికం సుఖమాత్మోత్థం విషయోత్థం తు రాజసమ్ ।
తామసం మోహదైన్యోత్థం నిర్గుణం మదపాశ్రయమ్ ॥ ౨౯ ॥
తామసం మోహదైన్యోత్థం నిర్గుణం మదపాశ్రయమ్ ॥ ౨౯ ॥
ద్రవ్యం దేశః ఫలం కాలో జ్ఞానం కర్మ చ కారకః ।
శ్రద్ధావస్థాకృతిర్నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వ ఏవ హి ॥ ౩౦ ॥
శ్రద్ధావస్థాకృతిర్నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వ ఏవ హి ॥ ౩౦ ॥
సర్వే గుణమయా భావాః పురుషావ్యక్తధిష్ఠితాః ।
దృష్టం శ్రుతమనుధ్యాతం బుద్ధ్యా వా పురుషర్షభ ॥ ౩౧ ॥
దృష్టం శ్రుతమనుధ్యాతం బుద్ధ్యా వా పురుషర్షభ ॥ ౩౧ ॥
ఏతాః సంసృతయః పుంసో గుణకర్మనిబన్ధనాః ।
యేనేమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణా జీవేన చిత్తజాః ।
భక్తియోగేన మన్నిష్ఠో మద్భావాయ ప్రపద్యతే ॥ ౩౨ ॥
యేనేమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణా జీవేన చిత్తజాః ।
భక్తియోగేన మన్నిష్ఠో మద్భావాయ ప్రపద్యతే ॥ ౩౨ ॥
తస్మాద్ దేహమిమం లబ్ధ్వా జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్భవమ్ ।
గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః ॥ ౩౩ ॥
గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః ॥ ౩౩ ॥
నిఃసఙ్గో మాం భజేద్ విద్వానప్రమత్తో జితేన్ద్రియః ।
రజస్తమశ్చాభిజయేత్ సత్త్వసంసేవయా మునిః ॥ ౩౪ ॥
రజస్తమశ్చాభిజయేత్ సత్త్వసంసేవయా మునిః ॥ ౩౪ ॥
సత్త్వం చాభిజయేద్ యుక్తో నైరపేక్ష్యేణ శాన్తధీః ।
సమ్పద్యతే గుణైర్ముక్తో జీవో జీవం విహాయ మామ్ ॥ ౩౫ ॥
సమ్పద్యతే గుణైర్ముక్తో జీవో జీవం విహాయ మామ్ ॥ ౩౫ ॥
జీవో జీవవినిర్ముక్తో గుణైశ్చాశయసమ్భవైః ।
మయైవ బ్రహ్మణా పూర్ణో న బహిర్నాన్తరశ్చరేత్ ॥ ౩౬ ॥
మయైవ బ్రహ్మణా పూర్ణో న బహిర్నాన్తరశ్చరేత్ ॥ ౩౬ ॥