ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഗുണാനാമസമ്മിശ്രാണാം പുമാന് യേന യഥാ ഭവേത് ।
തന്മേ പുരുഷവര്യേദമുപധാരയ ശംസതഃ ॥ ൧ ॥
ഗുണാനാമസമ്മിശ്രാണാം പുമാന് യേന യഥാ ഭവേത് ।
തന്മേ പുരുഷവര്യേദമുപധാരയ ശംസതഃ ॥ ൧ ॥
ശമോ ദമസ്തിതിക്ഷേക്ഷാ തപഃ സത്യം ദയാ സ്മൃതിഃ ।
തുഷ്ടിസ്ത്യാഗോഽസ്പൃഹാ ശ്രദ്ധാ ഹ്രീര്ദയാദിഃ സ്വനിര്വൃതിഃ ॥ ൨ ॥
തുഷ്ടിസ്ത്യാഗോഽസ്പൃഹാ ശ്രദ്ധാ ഹ്രീര്ദയാദിഃ സ്വനിര്വൃതിഃ ॥ ൨ ॥
കാമ ഈഹാ മദസ്തൃഷ്ണാ സ്തമ്ഭ ആശീര്ഭിദാ സുഖമ് ।
മദോത്സാഹോ യശഃപ്രീതിര്ഹാസ്യം വീര്യം ബലോദ്യമഃ ॥ ൩ ॥
മദോത്സാഹോ യശഃപ്രീതിര്ഹാസ്യം വീര്യം ബലോദ്യമഃ ॥ ൩ ॥
ക്രോധോ ലോഭോഽനൃതം ഹിംസാ യാച്ഞാ ദമ്ഭഃ ക്ലമഃ കലിഃ ।
ശോകമോഹൌ വിഷാദാര്തീ നിദ്രാശാ ഭീരനുദ്യമഃ ॥ ൪ ॥
ശോകമോഹൌ വിഷാദാര്തീ നിദ്രാശാ ഭീരനുദ്യമഃ ॥ ൪ ॥
സത്ത്വസ്യ രജസശ്ചൈതാസ്തമസശ്ചാനുപൂര്വശഃ ।
വൃത്തയോ വര്ണിതപ്രായാഃ സന്നിപാതമഥോ ശൃണു ॥ ൫ ॥
വൃത്തയോ വര്ണിതപ്രായാഃ സന്നിപാതമഥോ ശൃണു ॥ ൫ ॥
സന്നിപാതസ്ത്വഹമിതി മമേത്യുദ്ധവ യാ മതിഃ ।
വ്യവഹാരഃ സന്നിപാതോ മനോമാത്രേന്ദ്രിയാസുഭിഃ ॥ ൬ ॥
വ്യവഹാരഃ സന്നിപാതോ മനോമാത്രേന്ദ്രിയാസുഭിഃ ॥ ൬ ॥
ധര്മേ ചാര്ഥേ ച കാമേ ച യദാസൌ പരിനിഷ്ഠിതഃ ।
ഗുണാനാം സന്നികര്ഷോഽയം ശ്രദ്ധാരതിധനാവഹഃ ॥ ൭ ॥
ഗുണാനാം സന്നികര്ഷോഽയം ശ്രദ്ധാരതിധനാവഹഃ ॥ ൭ ॥
പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ നിഷ്ഠാ പുമാന് യര്ഹി ഗൃഹാശ്രമേ ।
സ്വധര്മേ ചാനുതിഷ്ഠേത ഗുണാനാം സമിതിര്ഹി സാ ॥ ൮ ॥
സ്വധര്മേ ചാനുതിഷ്ഠേത ഗുണാനാം സമിതിര്ഹി സാ ॥ ൮ ॥
പുരുഷം സത്ത്വസംയുക്തമനുമീയാച്ഛമാദിഭിഃ ।
കാമാദിഭീ രജോയുക്തം ക്രോധാദ്യൈസ്തമസാ യുതമ് ॥ ൯ ॥
കാമാദിഭീ രജോയുക്തം ക്രോധാദ്യൈസ്തമസാ യുതമ് ॥ ൯ ॥
യദാ ഭജതി മാം ഭക്ത്യാ നിരപേക്ഷഃ സ്വകര്മഭിഃ ।
തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത് പുരുഷം സ്ത്രിയമേവ വാ ॥ ൧൦ ॥
തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത് പുരുഷം സ്ത്രിയമേവ വാ ॥ ൧൦ ॥
യദാ ആശിഷ ആശാസ്യ മാം ഭജേത സ്വകര്മഭിഃ ।
തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത് ഹിംസാമാശാസ്യ താമസമ് ॥ ൧൧ ॥
തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത് ഹിംസാമാശാസ്യ താമസമ് ॥ ൧൧ ॥
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഗുണാ ജീവസ്യ നൈവ മേ ।
ചിത്തജാ യൈസ്തു ഭൂതാനാം സജ്ജമാനോ നിബധ്യതേ ॥ ൧൨ ॥
ചിത്തജാ യൈസ്തു ഭൂതാനാം സജ്ജമാനോ നിബധ്യതേ ॥ ൧൨ ॥
യദേതരൌ ജയേത് സത്ത്വം ഭാസ്വരം വിശദം ശിവമ് ।
തദാ സുഖേന യുജ്യേത ധര്മജ്ഞാനാദിഭിഃ പുമാന് ॥ ൧൩ ॥
തദാ സുഖേന യുജ്യേത ധര്മജ്ഞാനാദിഭിഃ പുമാന് ॥ ൧൩ ॥
യദാ ജയേത്തമഃ സത്ത്വം രജഃ സങ്ഗം ഭിദാ ചലമ് ।
തദാ ദുഃഖേന യുജ്യേത കര്മണാ യശസാ ശ്രിയാ ॥ ൧൪ ॥
തദാ ദുഃഖേന യുജ്യേത കര്മണാ യശസാ ശ്രിയാ ॥ ൧൪ ॥
യദാ ജയേദ് രജഃ സത്ത്വം തമോ മൂഢം ലയം ജഡമ് ।
യുജ്യേത ശോകമോഹാഭ്യാം നിദ്രയാഹിംസയാശയാ ॥ ൧൫ ॥
യുജ്യേത ശോകമോഹാഭ്യാം നിദ്രയാഹിംസയാശയാ ॥ ൧൫ ॥
യദാ ചിത്തം പ്രസീദേത ഇന്ദ്രിയാണാം ച നിര്വൃതിഃ ।
ദേഹേഽഭയം മനോഽസങ്ഗം തത് സത്ത്വം വിദ്ധി മത്പദമ് ॥ ൧൬ ॥
ദേഹേഽഭയം മനോഽസങ്ഗം തത് സത്ത്വം വിദ്ധി മത്പദമ് ॥ ൧൬ ॥
വികുര്വന് ക്രിയയാ ചാധീരനിവൃത്തിശ്ച ചേതസാമ് ।
ഗാത്രാസ്വാസ്ഥ്യം മനോ ഭ്രാന്തം രജ ഏതൈര്നിശാമയ ॥ ൧൭ ॥
ഗാത്രാസ്വാസ്ഥ്യം മനോ ഭ്രാന്തം രജ ഏതൈര്നിശാമയ ॥ ൧൭ ॥
സീദച്ചിത്തം വിലീയേത ചേതസോ ഗ്രഹണേഽക്ഷമമ് ।
മനോ നഷ്ടം തമോ ഗ്ലാനിസ്തമസ്തദുപധാരയ ॥ ൧൮ ॥
മനോ നഷ്ടം തമോ ഗ്ലാനിസ്തമസ്തദുപധാരയ ॥ ൧൮ ॥
ഏധമാനേ ഗുണേ സത്ത്വേ ദേവാനാം ബലമേധതേ ।
അസുരാണാം ച രജസി തമസ്യുദ്ധവ രക്ഷസാമ് ॥ ൧൯ ॥
അസുരാണാം ച രജസി തമസ്യുദ്ധവ രക്ഷസാമ് ॥ ൧൯ ॥
സത്ത്വാജ്ജാഗരണം വിദ്യാദ് രജസാ സ്വപ്നമാദിശേത് ।
പ്രസ്വാപം തമസാ ജന്തോസ്തുരീയം ത്രിഷു സന്തതമ് ॥ ൨൦ ॥
പ്രസ്വാപം തമസാ ജന്തോസ്തുരീയം ത്രിഷു സന്തതമ് ॥ ൨൦ ॥
ഉപര്യുപരി ഗച്ഛന്തി സത്ത്വേന ബ്രാഹ്മണാ ജനാഃ ।
തമസാധോഽധ ആമുഖ്യാദ് രജസാന്തരചാരിണഃ ॥ ൨൧ ॥
തമസാധോഽധ ആമുഖ്യാദ് രജസാന്തരചാരിണഃ ॥ ൨൧ ॥
സത്ത്വേ പ്രലീനാഃ സ്വര്യാന്തി നരലോകം രജോലയാഃ ।
തമോലയാസ്തു നിരയം യാന്തി മാമേവ നിര്ഗുണാഃ ॥ ൨൨ ॥
തമോലയാസ്തു നിരയം യാന്തി മാമേവ നിര്ഗുണാഃ ॥ ൨൨ ॥
മദര്പണം നിഷ്ഫലം വാ സാത്ത്വികം നിജകര്മ തത് ।
രാജസം ഫലസങ്കല്പം ഹിംസാപ്രായാദി താമസമ് ॥ ൨൩ ॥
രാജസം ഫലസങ്കല്പം ഹിംസാപ്രായാദി താമസമ് ॥ ൨൩ ॥
കൈവല്യം സാത്ത്വികം ജ്ഞാനം രജോ വൈകല്പികം ച യത് ।
പ്രാകൃതം താമസം ജ്ഞാനം മന്നിഷ്ഠം നിര്ഗുണം സ്മൃതമ് ॥ ൨൪ ॥
പ്രാകൃതം താമസം ജ്ഞാനം മന്നിഷ്ഠം നിര്ഗുണം സ്മൃതമ് ॥ ൨൪ ॥
വനം തു സാത്ത്വികോ വാസോ ഗ്രാമോ രാജസ ഉച്യതേ ।
താമസം ദ്യൂതസദനം മന്നികേതം തു നിര്ഗുണമ് ॥ ൨൫ ॥
താമസം ദ്യൂതസദനം മന്നികേതം തു നിര്ഗുണമ് ॥ ൨൫ ॥
സാത്ത്വികഃ കാരകോഽസങ്ഗീ രാഗാന്ധോ രാജസഃ സ്മൃതഃ ।
താമസഃ സ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടോ നിര്ഗുണോ മദപാശ്രയഃ ॥ ൨൬ ॥
താമസഃ സ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടോ നിര്ഗുണോ മദപാശ്രയഃ ॥ ൨൬ ॥
സാത്ത്വിക്യാധ്യാത്മികീ ശ്രദ്ധാ കര്മശ്രദ്ധാ തു രാജസീ ।
താമസ്യധര്മേ യാ ശ്രദ്ധാ മത്സേവായാം തു നിര്ഗുണാ ॥ ൨൭ ॥
താമസ്യധര്മേ യാ ശ്രദ്ധാ മത്സേവായാം തു നിര്ഗുണാ ॥ ൨൭ ॥
പഥ്യം പൂതമനായസ്തമാഹാര്യം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ് ।
രാജസം ചേന്ദ്രിയപ്രേഷ്ഠം താമസം ചാര്തിദാശുചി ॥ ൨൮ ॥
രാജസം ചേന്ദ്രിയപ്രേഷ്ഠം താമസം ചാര്തിദാശുചി ॥ ൨൮ ॥
സാത്ത്വികം സുഖമാത്മോത്ഥം വിഷയോത്ഥം തു രാജസമ് ।
താമസം മോഹദൈന്യോത്ഥം നിര്ഗുണം മദപാശ്രയമ് ॥ ൨൯ ॥
താമസം മോഹദൈന്യോത്ഥം നിര്ഗുണം മദപാശ്രയമ് ॥ ൨൯ ॥
ദ്രവ്യം ദേശഃ ഫലം കാലോ ജ്ഞാനം കര്മ ച കാരകഃ ।
ശ്രദ്ധാവസ്ഥാകൃതിര്നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സര്വ ഏവ ഹി ॥ ൩൦ ॥
ശ്രദ്ധാവസ്ഥാകൃതിര്നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സര്വ ഏവ ഹി ॥ ൩൦ ॥
സര്വേ ഗുണമയാ ഭാവാഃ പുരുഷാവ്യക്തധിഷ്ഠിതാഃ ।
ദൃഷ്ടം ശ്രുതമനുധ്യാതം ബുദ്ധ്യാ വാ പുരുഷര്ഷഭ ॥ ൩൧ ॥
ദൃഷ്ടം ശ്രുതമനുധ്യാതം ബുദ്ധ്യാ വാ പുരുഷര്ഷഭ ॥ ൩൧ ॥
ഏതാഃ സംസൃതയഃ പുംസോ ഗുണകര്മനിബന്ധനാഃ ।
യേനേമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാ ജീവേന ചിത്തജാഃ ।
ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠോ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ ॥ ൩൨ ॥
യേനേമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാ ജീവേന ചിത്തജാഃ ।
ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠോ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ ॥ ൩൨ ॥
തസ്മാദ് ദേഹമിമം ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസമ്ഭവമ് ।
ഗുണസങ്ഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജന്തു വിചക്ഷണാഃ ॥ ൩൩ ॥
ഗുണസങ്ഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജന്തു വിചക്ഷണാഃ ॥ ൩൩ ॥
നിഃസങ്ഗോ മാം ഭജേദ് വിദ്വാനപ്രമത്തോ ജിതേന്ദ്രിയഃ ।
രജസ്തമശ്ചാഭിജയേത് സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ ॥ ൩൪ ॥
രജസ്തമശ്ചാഭിജയേത് സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ ॥ ൩൪ ॥
സത്ത്വം ചാഭിജയേദ് യുക്തോ നൈരപേക്ഷ്യേണ ശാന്തധീഃ ।
സമ്പദ്യതേ ഗുണൈര്മുക്തോ ജീവോ ജീവം വിഹായ മാമ് ॥ ൩൫ ॥
സമ്പദ്യതേ ഗുണൈര്മുക്തോ ജീവോ ജീവം വിഹായ മാമ് ॥ ൩൫ ॥
ജീവോ ജീവവിനിര്മുക്തോ ഗുണൈശ്ചാശയസമ്ഭവൈഃ ।
മയൈവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണോ ന ബഹിര്നാന്തരശ്ചരേത് ॥ ൩൬ ॥
മയൈവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണോ ന ബഹിര്നാന്തരശ്ചരേത് ॥ ൩൬ ॥