શ્રીભગવાનુવાચ
ગુણાનામસમ્મિશ્રાણાં પુમાન્ યેન યથા ભવેત્ ।
તન્મે પુરુષવર્યેદમુપધારય શંસતઃ ॥ ૧ ॥
ગુણાનામસમ્મિશ્રાણાં પુમાન્ યેન યથા ભવેત્ ।
તન્મે પુરુષવર્યેદમુપધારય શંસતઃ ॥ ૧ ॥
શમો દમસ્તિતિક્ષેક્ષા તપઃ સત્યં દયા સ્મૃતિઃ ।
તુષ્ટિસ્ત્યાગોઽસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીર્દયાદિઃ સ્વનિર્વૃતિઃ ॥ ૨ ॥
તુષ્ટિસ્ત્યાગોઽસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીર્દયાદિઃ સ્વનિર્વૃતિઃ ॥ ૨ ॥
કામ ઈહા મદસ્તૃષ્ણા સ્તમ્ભ આશીર્ભિદા સુખમ્ ।
મદોત્સાહો યશઃપ્રીતિર્હાસ્યં વીર્યં બલોદ્યમઃ ॥ ૩ ॥
મદોત્સાહો યશઃપ્રીતિર્હાસ્યં વીર્યં બલોદ્યમઃ ॥ ૩ ॥
ક્રોધો લોભોઽનૃતં હિંસા યાચ્ઞા દમ્ભઃ ક્લમઃ કલિઃ ।
શોકમોહૌ વિષાદાર્તી નિદ્રાશા ભીરનુદ્યમઃ ॥ ૪ ॥
શોકમોહૌ વિષાદાર્તી નિદ્રાશા ભીરનુદ્યમઃ ॥ ૪ ॥
સત્ત્વસ્ય રજસશ્ચૈતાસ્તમસશ્ચાનુપૂર્વશઃ ।
વૃત્તયો વર્ણિતપ્રાયાઃ સન્નિપાતમથો શૃણુ ॥ ૫ ॥
વૃત્તયો વર્ણિતપ્રાયાઃ સન્નિપાતમથો શૃણુ ॥ ૫ ॥
સન્નિપાતસ્ત્વહમિતિ મમેત્યુદ્ધવ યા મતિઃ ।
વ્યવહારઃ સન્નિપાતો મનોમાત્રેન્દ્રિયાસુભિઃ ॥ ૬ ॥
વ્યવહારઃ સન્નિપાતો મનોમાત્રેન્દ્રિયાસુભિઃ ॥ ૬ ॥
ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ યદાસૌ પરિનિષ્ઠિતઃ ।
ગુણાનાં સન્નિકર્ષોઽયં શ્રદ્ધારતિધનાવહઃ ॥ ૭ ॥
ગુણાનાં સન્નિકર્ષોઽયં શ્રદ્ધારતિધનાવહઃ ॥ ૭ ॥
પ્રવૃત્તિલક્ષણે નિષ્ઠા પુમાન્ યર્હિ ગૃહાશ્રમે ।
સ્વધર્મે ચાનુતિષ્ઠેત ગુણાનાં સમિતિર્હિ સા ॥ ૮ ॥
સ્વધર્મે ચાનુતિષ્ઠેત ગુણાનાં સમિતિર્હિ સા ॥ ૮ ॥
પુરુષં સત્ત્વસંયુક્તમનુમીયાચ્છમાદિભિઃ ।
કામાદિભી રજોયુક્તં ક્રોધાદ્યૈસ્તમસા યુતમ્ ॥ ૯ ॥
કામાદિભી રજોયુક્તં ક્રોધાદ્યૈસ્તમસા યુતમ્ ॥ ૯ ॥
યદા ભજતિ માં ભક્ત્યા નિરપેક્ષઃ સ્વકર્મભિઃ ।
તં સત્ત્વપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પુરુષં સ્ત્રિયમેવ વા ॥ ૧૦ ॥
તં સત્ત્વપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પુરુષં સ્ત્રિયમેવ વા ॥ ૧૦ ॥
યદા આશિષ આશાસ્ય માં ભજેત સ્વકર્મભિઃ ।
તં રજઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ હિંસામાશાસ્ય તામસમ્ ॥ ૧૧ ॥
તં રજઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ હિંસામાશાસ્ય તામસમ્ ॥ ૧૧ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણા જીવસ્ય નૈવ મે ।
ચિત્તજા યૈસ્તુ ભૂતાનાં સજ્જમાનો નિબધ્યતે ॥ ૧૨ ॥
ચિત્તજા યૈસ્તુ ભૂતાનાં સજ્જમાનો નિબધ્યતે ॥ ૧૨ ॥
યદેતરૌ જયેત્ સત્ત્વં ભાસ્વરં વિશદં શિવમ્ ।
તદા સુખેન યુજ્યેત ધર્મજ્ઞાનાદિભિઃ પુમાન્ ॥ ૧૩ ॥
તદા સુખેન યુજ્યેત ધર્મજ્ઞાનાદિભિઃ પુમાન્ ॥ ૧૩ ॥
યદા જયેત્તમઃ સત્ત્વં રજઃ સઙ્ગં ભિદા ચલમ્ ।
તદા દુઃખેન યુજ્યેત કર્મણા યશસા શ્રિયા ॥ ૧૪ ॥
તદા દુઃખેન યુજ્યેત કર્મણા યશસા શ્રિયા ॥ ૧૪ ॥
યદા જયેદ્ રજઃ સત્ત્વં તમો મૂઢં લયં જડમ્ ।
યુજ્યેત શોકમોહાભ્યાં નિદ્રયાહિંસયાશયા ॥ ૧૫ ॥
યુજ્યેત શોકમોહાભ્યાં નિદ્રયાહિંસયાશયા ॥ ૧૫ ॥
યદા ચિત્તં પ્રસીદેત ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિર્વૃતિઃ ।
દેહેઽભયં મનોઽસઙ્ગં તત્ સત્ત્વં વિદ્ધિ મત્પદમ્ ॥ ૧૬ ॥
દેહેઽભયં મનોઽસઙ્ગં તત્ સત્ત્વં વિદ્ધિ મત્પદમ્ ॥ ૧૬ ॥
વિકુર્વન્ ક્રિયયા ચાધીરનિવૃત્તિશ્ચ ચેતસામ્ ।
ગાત્રાસ્વાસ્થ્યં મનો ભ્રાન્તં રજ એતૈર્નિશામય ॥ ૧૭ ॥
ગાત્રાસ્વાસ્થ્યં મનો ભ્રાન્તં રજ એતૈર્નિશામય ॥ ૧૭ ॥
સીદચ્ચિત્તં વિલીયેત ચેતસો ગ્રહણેઽક્ષમમ્ ।
મનો નષ્ટં તમો ગ્લાનિસ્તમસ્તદુપધારય ॥ ૧૮ ॥
મનો નષ્ટં તમો ગ્લાનિસ્તમસ્તદુપધારય ॥ ૧૮ ॥
એધમાને ગુણે સત્ત્વે દેવાનાં બલમેધતે ।
અસુરાણાં ચ રજસિ તમસ્યુદ્ધવ રક્ષસામ્ ॥ ૧૯ ॥
અસુરાણાં ચ રજસિ તમસ્યુદ્ધવ રક્ષસામ્ ॥ ૧૯ ॥
સત્ત્વાજ્જાગરણં વિદ્યાદ્ રજસા સ્વપ્નમાદિશેત્ ।
પ્રસ્વાપં તમસા જન્તોસ્તુરીયં ત્રિષુ સન્તતમ્ ॥ ૨૦ ॥
પ્રસ્વાપં તમસા જન્તોસ્તુરીયં ત્રિષુ સન્તતમ્ ॥ ૨૦ ॥
ઉપર્યુપરિ ગચ્છન્તિ સત્ત્વેન બ્રાહ્મણા જનાઃ ।
તમસાધોઽધ આમુખ્યાદ્ રજસાન્તરચારિણઃ ॥ ૨૧ ॥
તમસાધોઽધ આમુખ્યાદ્ રજસાન્તરચારિણઃ ॥ ૨૧ ॥
સત્ત્વે પ્રલીનાઃ સ્વર્યાન્તિ નરલોકં રજોલયાઃ ।
તમોલયાસ્તુ નિરયં યાન્તિ મામેવ નિર્ગુણાઃ ॥ ૨૨ ॥
તમોલયાસ્તુ નિરયં યાન્તિ મામેવ નિર્ગુણાઃ ॥ ૨૨ ॥
મદર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્ત્વિકં નિજકર્મ તત્ ।
રાજસં ફલસઙ્કલ્પં હિંસાપ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ ૨૩ ॥
રાજસં ફલસઙ્કલ્પં હિંસાપ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ ૨૩ ॥
કૈવલ્યં સાત્ત્વિકં જ્ઞાનં રજો વૈકલ્પિકં ચ યત્ ।
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ ૨૪ ॥
પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ ૨૪ ॥
વનં તુ સાત્ત્વિકો વાસો ગ્રામો રાજસ ઉચ્યતે ।
તામસં દ્યૂતસદનં મન્નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ ૨૫ ॥
તામસં દ્યૂતસદનં મન્નિકેતં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ ૨૫ ॥
સાત્ત્વિકઃ કારકોઽસઙ્ગી રાગાન્ધો રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
તામસઃ સ્મૃતિવિભ્રષ્ટો નિર્ગુણો મદપાશ્રયઃ ॥ ૨૬ ॥
તામસઃ સ્મૃતિવિભ્રષ્ટો નિર્ગુણો મદપાશ્રયઃ ॥ ૨૬ ॥
સાત્ત્વિક્યાધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મશ્રદ્ધા તુ રાજસી ।
તામસ્યધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ ૨૭ ॥
તામસ્યધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ ૨૭ ॥
પથ્યં પૂતમનાયસ્તમાહાર્યં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ।
રાજસં ચેન્દ્રિયપ્રેષ્ઠં તામસં ચાર્તિદાશુચિ ॥ ૨૮ ॥
રાજસં ચેન્દ્રિયપ્રેષ્ઠં તામસં ચાર્તિદાશુચિ ॥ ૨૮ ॥
સાત્ત્વિકં સુખમાત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ ।
તામસં મોહદૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદપાશ્રયમ્ ॥ ૨૯ ॥
તામસં મોહદૈન્યોત્થં નિર્ગુણં મદપાશ્રયમ્ ॥ ૨૯ ॥
દ્રવ્યં દેશઃ ફલં કાલો જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકઃ ।
શ્રદ્ધાવસ્થાકૃતિર્નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ ॥ ૩૦ ॥
શ્રદ્ધાવસ્થાકૃતિર્નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વ એવ હિ ॥ ૩૦ ॥
સર્વે ગુણમયા ભાવાઃ પુરુષાવ્યક્તધિષ્ઠિતાઃ ।
દૃષ્ટં શ્રુતમનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ ॥ ૩૧ ॥
દૃષ્ટં શ્રુતમનુધ્યાતં બુદ્ધ્યા વા પુરુષર્ષભ ॥ ૩૧ ॥
એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસો ગુણકર્મનિબન્ધનાઃ ।
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણા જીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠો મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે ॥ ૩૨ ॥
યેનેમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણા જીવેન ચિત્તજાઃ ।
ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠો મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે ॥ ૩૨ ॥
તસ્માદ્ દેહમિમં લબ્ધ્વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવમ્ ।
ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ ॥ ૩૩ ॥
ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ ॥ ૩૩ ॥
નિઃસઙ્ગો માં ભજેદ્ વિદ્વાનપ્રમત્તો જિતેન્દ્રિયઃ ।
રજસ્તમશ્ચાભિજયેત્ સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ ॥ ૩૪ ॥
રજસ્તમશ્ચાભિજયેત્ સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ ॥ ૩૪ ॥
સત્ત્વં ચાભિજયેદ્ યુક્તો નૈરપેક્ષ્યેણ શાન્તધીઃ ।
સમ્પદ્યતે ગુણૈર્મુક્તો જીવો જીવં વિહાય મામ્ ॥ ૩૫ ॥
સમ્પદ્યતે ગુણૈર્મુક્તો જીવો જીવં વિહાય મામ્ ॥ ૩૫ ॥
જીવો જીવવિનિર્મુક્તો ગુણૈશ્ચાશયસમ્ભવૈઃ ।
મયૈવ બ્રહ્મણા પૂર્ણો ન બહિર્નાન્તરશ્ચરેત્ ॥ ૩૬ ॥
મયૈવ બ્રહ્મણા પૂર્ણો ન બહિર્નાન્તરશ્ચરેત્ ॥ ૩૬ ॥