Lord Krishna

શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૧.૩

(Srimad Bhagavatam Canto 11, Chapter 3 — The Sages on Māyā and the Supreme in Gujarati)

Vyasa

Also known as parasya visnorisasya mayinamapi mohinim

The Sages on Māyā and the Supreme. Śrīmad Bhāgavatam Canto 11, Chapter 3 (Kṛṣṇa's Last Teaching to Uddhava), 55 verses in Sanskrit with transliteration in 9 scripts.

શ્રીરાજોવાચ
પરસ્ય વિષ્ણોરીશસ્ય માયિનામપિ મોહિનીમ્ ।
માયાં વેદિતુમિચ્છામો ભગવન્તો બ્રુવન્તુ નઃ ॥ ૧ ॥
નાનુતૃપ્યે જુષન્યુષ્મદ્વચોહરિકથામૃતમ્ ।
સંસારતાપનિસ્તપ્તો મર્ત્યસ્તત્તાપભેષજમ્ ॥ ૨ ॥
શ્રીઅન્તરીક્ષ ઉવાચ
એભિર્ભૂતાનિ ભૂતાત્મા મહાભૂતૈર્મહાભુજ ।
સસર્જોચ્ચાવચાન્યાદ્યઃ સ્વમાત્રાત્મપ્રસિદ્ધયે ॥ ૩ ॥
એવં સૃષ્ટાનિ ભૂતાનિ પ્રવિષ્ટઃ પઞ્ચધાતુભિઃ ।
એકધા દશધાત્માનં વિભજન્જુષતે ગુણાન્ ॥ ૪ ॥
ગુણૈર્ગુણાન્સ ભુઞ્જાન આત્મપ્રદ્યોતિતૈઃ પ્રભુઃ ।
મન્યમાન ઇદં સૃષ્ટમાત્માનમિહ સજ્જતે ॥ ૫ ॥
કર્માણિ કર્મભિઃ કુર્વન્સનિમિત્તાનિ દેહભૃત્ ।
તત્તત્કર્મફલં ગૃહ્ણન્ભ્રમતીહ સુખેતરમ્ ॥ ૬ ॥
ઇત્થં કર્મગતીર્ગચ્છન્બહ્વભદ્રવહાઃ પુમાન્ ।
આભૂતસમ્પ્લવાત્સર્ગપ્રલયાવશ્નુતેઽવશઃ ॥ ૭ ॥
ધાતૂપપ્લવ આસન્ને વ્યક્તં દ્રવ્યગુણાત્મકમ્ ।
અનાદિનિધનઃ કાલો હ્યવ્યક્તાયાપકર્ષતિ ॥ ૮ ॥
શતવર્ષા હ્યનાવૃષ્ટિર્ભવિષ્યત્યુલ્બણા ભુવિ ।
તત્કાલોપચિતોષ્ણાર્કો લોકાંસ્ત્રીન્પ્રતપિષ્યતિ ॥ ૯ ॥
પાતાલતલમારભ્ય સઙ્કર્ષણમુખાનલઃ ।
દહન્નૂર્ધ્વશિખો વિષ્વગ્વર્ધતે વાયુનેરિતઃ ॥ ૧૦ ॥
સંવર્તકો મેઘગણો વર્ષતિ સ્મ શતં સમાઃ ।
ધારાભિર્હસ્તિહસ્તાભિર્લીયતે સલિલે વિરાટ્ ॥ ૧૧ ॥
તતો વિરાજમુત્સૃજ્ય વૈરાજઃ પુરુષો નૃપ ।
અવ્યક્તં વિશતે સૂક્ષ્મં નિરિન્ધન ઇવાનલઃ ॥ ૧૨ ॥
વાયુના હૃતગન્ધા ભૂઃ સલિલત્વાય કલ્પતે ।
સલિલં તદ્ધૃતરસં જ્યોતિષ્ટ્વાયોપકલ્પતે ॥ ૧૩ ॥
હૃતરૂપં તુ તમસા વાયૌ જ્યોતિઃ પ્રલીયતે ।
હૃતસ્પર્શોઽવકાશેન વાયુર્નભસિ લીયતે ।
કાલાત્મના હૃતગુણં નભ આત્મનિ લીયતે ॥ ૧૪ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિઃ સહ વૈકારિકૈર્નૃપ ।
પ્રવિશન્તિ હ્યહઙ્કારં સ્વગુણૈરહમાત્મનિ ॥ ૧૫ ॥
એષા માયા ભગવતઃ સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણી ।
ત્રિવર્ણા વર્ણિતાસ્માભિઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ ૧૬ ॥
શ્રીરાજોવાચ
યથૈતામૈશ્વરીં માયાં દુસ્તરામકૃતાત્મભિઃ ।
તરન્ત્યઞ્જઃ સ્થૂલધિયો મહર્ષ ઇદમુચ્યતામ્ ॥ ૧૭ ॥
શ્રીપ્રબુદ્ધ ઉવાચ
કર્માણ્યારભમાણાનાં દુઃખહત્યૈ સુખાય ચ ।
પશ્યેત્ પાકવિપર્યાસં મિથુનીચારિણાં નૃણામ્ ॥ ૧૮ ॥
નિત્યાર્તિદેન વિત્તેન દુર્લભેનાત્મમૃત્યુના ।
ગૃહાપત્યાપ્તપશુભિઃ કા પ્રીતિઃ સાધિતૈશ્ચલૈઃ ॥ ૧૯ ॥
એવં લોકં પરં વિદ્યાન્નશ્વરં કર્મનિર્મિતમ્ ।
સતુલ્યાતિશયધ્વંસં યથા મણ્ડલવર્તિનામ્ ॥ ૨૦ ॥
તસ્માદ્ ગુરું પ્રપદ્યેત જિજ્ઞાસુઃ શ્રેય ઉત્તમમ્ ।
શાબ્દે પરે ચ નિષ્ણાતં બ્રહ્મણ્યુપશમાશ્રયમ્ ॥ ૨૧ ॥
તત્ર ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષેદ્ ગુર્વાત્મદૈવતઃ ।
અમાયયાનુવૃત્ત્યા યૈસ્તુષ્યેદાત્માત્મદોહરિઃ ॥ ૨૨ ॥
સર્વતો મનસોઽસઙ્ગમાદૌ સઙ્ગં ચ સાધુષુ ।
દયાં મૈત્રીં પ્રશ્રયં ચ ભૂતેષ્વદ્ધા યથોચિતમ્ ॥ ૨૩ ॥
શૌચં તપસ્તિતિક્ષાં ચ મૌનં સ્વાધ્યાયમાર્જવમ્ ।
બ્રહ્મચર્યમહિંસાં ચ સમત્વં દ્વન્દ્વસંજ્ઞયોઃ ॥ ૨૪ ॥
સર્વત્રાત્મેશ્વરાન્વીક્ષાં કૈવલ્યમનિકેતતામ્ ।
વિવિક્તચીરવસનં સન્તોષં યેન કેનચિત્ ॥ ૨૫ ॥
શ્રદ્ધાં ભાગવતે શાસ્ત્રેઽનિન્દામન્યત્ર ચાપિ હિ ।
મનોવાક્કર્મદણ્ડં ચ સત્યં શમદમાવપિ ॥ ૨૬ ॥
શ્રવણં કીર્તનં ધ્યાનં હરેરદ્ભુતકર્મણઃ ।
જન્મકર્મગુણાનાં ચ તદર્થેઽખિલચેષ્ટિતમ્ ॥ ૨૭ ॥
ઇષ્ટં દત્તં તપો જપ્તં વૃત્તં યચ્ચાત્મનઃ પ્રિયમ્ ।
દારાન્ સુતાન્ ગૃહાન્ પ્રાણાન્ યત્પરસ્મૈ નિવેદનમ્ ॥ ૨૮ ॥
એવં કૃષ્ણાત્મનાથેષુ મનુષ્યેષુ ચ સૌહૃદમ્ ।
પરિચર્યાં ચોભયત્ર મહત્સુ નૃષુ સાધુષુ ॥ ૨૯ ॥
પરસ્પરાનુકથનં પાવનં ભગવદ્યશઃ ।
મિથો રતિર્મિથસ્તુષ્ટિર્નિવૃત્તિર્મિથ આત્મનઃ ॥ ૩૦ ॥
સ્મરન્તઃ સ્મારયન્તશ્ચ મિથોઽઘૌઘહરં હરિમ્ ।
ભક્ત્યા સઞ્જાતયા ભક્ત્યા બિભ્રત્યુત્પુલકાં તનુમ્ ॥ ૩૧ ॥
ક્વચિદ્ રુદન્ત્યચ્યુતચિન્તયા ક્વચિ-
દ્ધસન્તિ નન્દન્તિ વદન્ત્યલૌકિકાઃ ।
નૃત્યન્તિ ગાયન્ત્યનુશીલયન્ત્યજં
ભવન્તિ તૂષ્ણીં પરમેત્ય નિવૃતાઃ ॥ ૩૨ ॥
ઇતિ ભાગવતાન્ ધર્માન્ શિક્ષન્ ભક્ત્યા તદુત્થયા ।
નારાયણપરો માયામઞ્જસ્તરતિ દુસ્તરામ્ ॥ ૩૩ ॥
શ્રીરાજોવાચ
નારાયણાભિધાનસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
નિષ્ઠામર્હથ નો વક્તું યૂયં હિ બ્રહ્મવિત્તમાઃ ॥ ૩૪ ॥
શ્રીપિપ્પલાયન ઉવાચ
સ્થિત્યુદ્ભવપ્રલયહેતુરહેતુરસ્ય
યત્ સ્વપ્નજાગરસુષુપ્તિષુ સદ્ બહિશ્ચ ।
દેહેન્દ્રિયાસુહૃદયાનિ ચરન્તિ યેન
સઞ્જીવિતાનિ તદવેહિ પરં નરેન્દ્ર ॥ ૩૫ ॥
નૈતન્મનો વિશતિ વાગુત ચક્ષુરાત્મા
પ્રાણેન્દ્રિયાણિ ચ યથાનલમર્ચિષઃ સ્વાઃ ।
શબ્દોઽપિ બોધકનિષેધતયાત્મમૂલ-
મર્થોક્તમાહ યદૃતે ન નિષેધસિદ્ધિઃ ॥ ૩૬ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ત્રિવૃદેકમાદૌ
સૂત્રં મહાનહમિતિ પ્રવદન્તિ જીવમ્ ।
જ્ઞાનક્રિયાર્થફલરૂપતયોરુશક્તિ
બ્રહ્મૈવ ભાતિ સદસચ્ચ તયોઃ પરં યત્ ॥ ૩૭ ॥
નાત્મા જજાન ન મરિષ્યતિ નૈધતેઽસૌ
ન ક્ષીયતે સવનવિદ્ વ્યભિચારિણાં હિ ।
સર્વત્ર શશ્વદનપાય્યુપલબ્ધિમાત્રં
પ્રાણો યથેન્દ્રિયબલેન વિકલ્પિતં સત્ ॥ ૩૮ ॥
અણ્ડેષુ પેશિષુ તરુષ્વવિનિશ્ચિતેષુ
પ્રાણો હિ જીવમુપધાવતિ તત્ર તત્ર ।
સન્ને યદિન્દ્રિયગણેઽહમિ ચ પ્રસુપ્તે
કૂટસ્થ આશયમૃતે તદનુસ્મૃતિર્નઃ ॥ ૩૯ ॥
યર્હ્યબ્જનાભચરણૈષણયોરુભક્ત્યા
ચેતોમલાનિ વિધમેદ્ ગુણકર્મજાનિ ।
તસ્મિન્ વિશુદ્ધ ઉપલભ્યત આત્મતત્ત્વં
સાક્ષાદ્ યથામલદૃશોઃ સવિતૃપ્રકાશઃ ॥ ૪૦ ॥
શ્રીરાજોવાચ
કર્મયોગં વદત નઃ પુરુષો યેન સંસ્કૃતઃ ।
વિધૂયેહાશુ કર્માણિ નૈષ્કર્મ્યં વિન્દતે પરમ્ ॥ ૪૧ ॥
એવં પ્રશ્નમૃષીન્ પૂર્વમપૃચ્છં પિતુરન્તિકે ।
નાબ્રુવન્ બ્રહ્મણઃ પુત્રાસ્તત્ર કારણમુચ્યતામ્ ॥ ૪૨ ॥
શ્રીઆવિર્હોત્ર ઉવાચ
કર્માકર્મવિકર્મેતિ વેદવાદો ન લૌકિકઃ ।
વેદસ્ય ચેશ્વરાત્મત્વાત્ તત્ર મુહ્યન્તિ સૂરયઃ ॥ ૪૩ ॥
પરોક્ષવાદો વેદોઽયં બાલાનામનુશાસનમ્ ।
કર્મમોક્ષાય કર્માણિ વિધત્તે હ્યગદં યથા ॥ ૪૪ ॥
નાચરેદ્ યસ્તુ વેદોક્તં સ્વયમજ્ઞોઽજિતેન્દ્રિયઃ ।
વિકર્મણા હ્યધર્મેણ મૃત્યોર્મૃત્યુમુપૈતિ સઃ ॥ ૪૫ ॥
વેદોક્તમેવ કુર્વાણો નિઃસઙ્ગોઽર્પિતમીશ્વરે ।
નૈષ્કર્મ્યાં લભતે સિદ્ધિં રોચનાર્થા ફલશ્રુતિઃ ॥ ૪૬ ॥
ય આશુ હૃદયગ્રન્થિં નિર્જિહીર્ષુઃ પરાત્મનઃ ।
વિધિનોપચરેદ્ દેવં તન્ત્રોક્તેન ચ કેશવમ્ ॥ ૪૭ ॥
લબ્ધ્વાનુગ્રહ આચાર્યાત્ તેન સન્દર્શિતાગમઃ ।
મહાપુરુષમભ્યર્ચેન્મૂર્ત્યાભિમતયાત્મનઃ ॥ ૪૮ ॥
શુચિઃ સમ્મુખમાસીનઃ પ્રાણસંયમનાદિભિઃ ।
પિણ્ડં વિશોધ્ય સન્ન્યાસકૃતરક્ષોઽર્ચયેદ્ધરિમ્ ॥ ૪૯ ॥
અર્ચાદૌ હૃદયે ચાપિ યથાલબ્ધોપચારકૈઃ ।
દ્રવ્યક્ષિત્યાત્મલિઙ્ગાનિ નિષ્પાદ્ય પ્રોક્ષ્ય ચાસનમ્ ॥ ૫૦ ॥
પાદ્યાદીનુપકલ્પ્યાથ સન્નિધાપ્ય સમાહિતઃ ।
હૃદાદિભિઃ કૃતન્યાસો મૂલમન્ત્રેણ ચાર્ચયેત્ ॥ ૫૧ ॥
સાઙ્ગોપાઙ્ગાં સપાર્ષદાં તાં તાં મૂર્તિં સ્વમન્ત્રતઃ ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ સ્નાનવાસોવિભૂષણૈઃ ॥ ૫૨ ॥
ગન્ધમાલ્યાક્ષતસ્રગ્ભિર્ધૂપદીપોપહારકૈઃ ।
સાઙ્ગંસમ્પૂજ્ય વિધિવત્ સ્તવૈઃ સ્તુત્વા નમેદ્ધરિમ્ ॥ ૫૩ ॥
આત્માનમ્ તન્મયં ધ્યાયન્ મૂર્તિં સમ્પૂજયેદ્ધરેઃ ।
શેષામાધાય શિરસા સ્વધામ્ન્યુદ્વાસ્ય સત્કૃતમ્ ॥ ૫૪ ॥
એવમગ્ન્યર્કતોયાદાવતિથૌ હૃદયે ચ યઃ ।
યજતીશ્વરમાત્માનમચિરાન્મુચ્યતે હિ સઃ ॥ ૫૫ ॥

Explore More