શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૨.૬

સૂત ઉવાચ
એતન્નિશમ્ય મુનિનાભિહિતં પરીક્ષિદ્
વ્યાસાત્મજેન નિખિલાત્મદૃશા સમેન ।
તત્પાદમૂલમુપસૃત્ય નતેન મૂર્ધ્ના
બદ્ધાઞ્જલિસ્તમિદમાહ સ વિષ્ણુરાતઃ ॥ ૧ ॥

રાજોવાચ
સિદ્ધોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ ભવતા કરુણાત્મના ।
શ્રાવિતો યચ્ચ મે સાક્ષાદનાદિનિધનો હરિઃ ॥ ૨ ॥

નાત્યદ્ભુતમહં મન્યે મહતામચ્યુતાત્મનામ્ ।
અજ્ઞેષુ તાપતપ્તેષુ ભૂતેષુ યદનુગ્રહઃ ॥ ૩ ॥

પુરાણસંહિતામેતામશ્રૌષ્મ ભવતો વયમ્ ।
યસ્યાં ખલૂત્તમઃશ્લોકો ભગવાનનુવર્ણ્યતે ॥ ૪ ॥

ભગવંસ્તક્ષકાદિભ્યો મૃત્યુભ્યો ન બિભેમ્યહમ્ ।
પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મ નિર્વાણમભયં દર્શિતં ત્વયા ॥ ૫ ॥

અનુજાનીહિ માં બ્રહ્મન્ વાચં યચ્છામ્યધોક્ષજે ।
મુક્તકામાશયં ચેતઃ પ્રવેશ્ય વિસૃજામ્યસૂન્ ॥ ૬ ॥

અજ્ઞાનં ચ નિરસ્તં મે જ્ઞાનવિજ્ઞાનનિષ્ઠયા ।
ભવતા દર્શિતં ક્ષેમં પરં ભગવતઃ પદમ્ ॥ ૭ ॥

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તસ્તમનુજ્ઞાપ્ય ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
જગામ ભિક્ષુભિઃ સાકં નરદેવેન પૂજિતઃ ॥ ૮ ॥

પરીક્ષિદપિ રાજર્ષિરાત્મન્યાત્માનમાત્મના ।
સમાધાય પરં દધ્યાવસ્પન્દાસુર્યથા તરુઃ ॥ ૯ ॥

પ્રાક્કૂલે બર્હિષ્યાસીનો ગઙ્ગાકૂલ ઉદઙ્મુખઃ ।
બ્રહ્મભૂતો મહાયોગી નિઃસઙ્ગશ્છિન્નસંશયઃ ॥ ૧૦ ॥

તક્ષકઃ પ્રહિતો વિપ્રાઃ ક્રુદ્ધેન દ્વિજસૂનુના ।
હન્તુકામો નૃપં ગચ્છન્ દદર્શ પથિ કશ્યપમ્ ॥ ૧૧ ॥

તં તર્પયિત્વા દ્રવિણૈર્નિવર્ત્ય વિષહારિણમ્ ।
દ્વિજરૂપપ્રતિચ્છન્નઃ કામરૂપોઽદશન્નૃપમ્ ॥ ૧૨ ॥

બ્રહ્મભૂતસ્ય રાજર્ષેર્દેહોઽહિગરલાગ્નિના ।
બભૂવ ભસ્મસાત્ સદ્યઃ પશ્યતાં સર્વદેહિનામ્ ॥ ૧૩ ॥

હાહાકારો મહાનાસીદ્ ભુવિ ખે દિક્ષુ સર્વતઃ ।
વિસ્મિતા હ્યભવન્ સર્વે દેવાસુરનરાદયઃ ॥ ૧૪ ॥

દેવદુન્દુભયો નેદુર્ગન્ધર્વાપ્સરસો જગુઃ ।
વવૃષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ વિબુધાઃ સાધુવાદિનઃ ॥ ૧૫ ॥

જન્મેજયઃ સ્વપિતરં શ્રુત્વા તક્ષકભક્ષિતમ્ ।
યથા જુહાવ સઙ્ક્રુદ્ધો નાગાન્ સત્રે સહ દ્વિજૈઃ ॥ ૧૬ ॥

સર્પસત્રે સમિદ્ધાગ્નૌ દહ્યમાનાન્ મહોરગાન્ ।
દૃષ્ટ્વેન્દ્રં ભયસંવિગ્નસ્તક્ષકઃ શરણં યયૌ ॥ ૧૭ ॥

અપશ્યંસ્તક્ષકં તત્ર રાજા પારીક્ષિતો દ્વિજાન્ ।
ઉવાચતક્ષકઃ કસ્માન્ન દહ્યેતોરગાધમઃ ॥ ૧૮ ॥

તં ગોપાયતિ રાજેન્દ્ર શક્રઃ શરણમાગતમ્ ।
તેન સંસ્તમ્ભિતઃ સર્પસ્તસ્માન્નાગ્નૌ પતત્યસૌ ॥ ૧૯ ॥

પારીક્ષિત ઇતિ શ્રુત્વા પ્રાહર્ત્વિજ ઉદારધીઃ ।
સહેન્દ્રસ્તક્ષકો વિપ્રા નાગ્નૌ કિમિતિ પાત્યતે ॥ ૨૦ ॥

તચ્છ્રુત્વાજુહુવુર્વિપ્રાઃ સહેન્દ્રં તક્ષકં મખે ।
તક્ષકાશુ પતસ્વેહ સહેન્દ્રેણ મરુત્વતા ॥ ૨૧ ॥

ઇતિ બ્રહ્મોદિતાક્ષેપૈઃ સ્થાનાદિન્દ્રઃ પ્રચાલિતઃ ।
બભૂવ સમ્ભ્રાન્તમતિઃ સવિમાનઃ સતક્ષકઃ ॥ ૨૨ ॥

તં પતન્તં વિમાનેન સહતક્ષકમમ્બરાત્ ।
વિલોક્યાઙ્ગિરસઃ પ્રાહ રાજાનં તં બૃહસ્પતિઃ ॥ ૨૩ ॥

નૈષ ત્વયા મનુષ્યેન્દ્ર વધમર્હતિ સર્પરાટ્ ।
અનેન પીતમમૃતમથ વા અજરામરઃ ॥ ૨૪ ॥

જીવિતં મરણં જન્તોર્ગતિઃ સ્વેનૈવ કર્મણા ।
રાજંસ્તતોઽન્યો નાસ્ત્યસ્ય પ્રદાતા સુખદુઃખયોઃ ॥ ૨૫ ॥

સર્પચૌરાગ્નિવિદ્યુદ્ભ્યઃ ક્ષુત્તૃડ્વ્યાધ્યાદિભિર્નૃપ ।
પઞ્ચત્વમૃચ્છતે જન્તુર્ભુઙ્ક્ત આરબ્ધકર્મ તત્ ॥ ૨૬ ॥

તસ્માત્ સત્રમિદં રાજન્ સંસ્થીયેતાભિચારિકમ્ ।
સર્પા અનાગસો દગ્ધા જનૈર્દિષ્ટં હિ ભુજ્યતે ॥ ૨૭ ॥

સૂત ઉવાચ
ઇત્યુક્તઃ સ તથેત્યાહ મહર્ષેર્માનયન્ વચઃ ।
સર્પસત્રાદુપરતઃ પૂજયામાસ વાક્પતિમ્ ॥ ૨૮ ॥

સૈષા વિષ્ણોર્મહામાયાબાધ્યયાલક્ષણા યયા ।
મુહ્યન્ત્યસ્યૈવાત્મભૂતા ભૂતેષુ ગુણવૃત્તિભિઃ ॥ ૨૯ ॥

ન યત્ર દમ્ભીત્યભયા વિરાજિતા
માયાત્મવાદેઽસકૃદાત્મવાદિભિઃ ।
ન યદ્વિવાદો વિવિધસ્તદાશ્રયો
મનશ્ચ સઙ્કલ્પવિકલ્પવૃત્તિ યત્ ॥ ૩૦ ॥

ન યત્ર સૃજ્યં સૃજતોભયોઃ પરં
શ્રેયશ્ચ જીવસ્ત્રિભિરન્વિતસ્ત્વહમ્ ।
તદેતદુત્સાદિતબાધ્યબાધકં
નિષિધ્ય ચોર્મીન્ વિરમેત તન્મુનિઃ ॥ ૩૧ ॥

પરં પદં વૈષ્ણવમામનન્તિ તદ્
યન્નેતિ નેતીત્યતદુત્સિસૃક્ષવઃ ।
વિસૃજ્ય દૌરાત્મ્યમનન્યસૌહૃદા
હૃદોપગુહ્યાવસિતં સમાહિતૈઃ ॥ ૩૨ ॥

ત એતદધિગચ્છન્તિ વિષ્ણોર્યત્ પરમં પદમ્ ।
અહં મમેતિ દૌર્જન્યં ન યેષાં દેહગેહજમ્ ॥ ૩૩ ॥

અતિવાદાંસ્તિતિક્ષેત નાવમન્યેત કઞ્ચન ।
ન ચેમં દેહમાશ્રિત્ય વૈરં કુર્વીત કેનચિત્ ॥ ૩૪ ॥

નમો ભગવતે તસ્મૈ કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે ।
યત્પાદામ્બુરુહધ્યાનાત્ સંહિતામધ્યગામિમામ્ ॥ ૩૫ ॥

શ્રીશૌનક ઉવાચ
પૈલાદિભિર્વ્યાસશિષ્યૈર્વેદાચાર્યૈર્મહાત્મભિઃ ।
વેદાશ્ચ કથિતા વ્યસ્તા એતત્ સૌમ્યાભિધેહિ નઃ ॥ ૩૬ ॥

સૂત ઉવાચ
સમાહિતાત્મનો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।
હૃદ્યાકાશાદભૂન્નાદો વૃત્તિરોધાદ્ વિભાવ્યતે ॥ ૩૭ ॥

યદુપાસનયા બ્રહ્મન્ યોગિનો મલમાત્મનઃ ।
દ્રવ્યક્રિયાકારકાખ્યં ધૂત્વા યાન્ત્યપુનર્ભવમ્ ॥ ૩૮ ॥

તતોઽભૂત્ત્રિવૃદોંકારો યોઽવ્યક્તપ્રભવઃ સ્વરાટ્ ।
યત્તલ્લિઙ્ગં ભગવતો બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ॥ ૩૯ ॥

શૃણોતિ ય ઇમં સ્ફોટં સુપ્તશ્રોત્રે ચ શૂન્યદૃક્ ।
યેન વાગ્ વ્યજ્યતે યસ્ય વ્યક્તિરાકાશ આત્મનઃ ॥ ૪૦ ॥

સ્વધામ્નો બ્રાહ્મણઃ સાક્ષાદ્ વાચકઃ પરમાત્મનઃ ।
સ સર્વમન્ત્રોપનિષદ્વેદબીજં સનાતનમ્ ॥ ૪૧ ॥

તસ્ય હ્યાસંસ્ત્રયો વર્ણા અકારાદ્યા ભૃગૂદ્વહ ।
ધાર્યન્તે યૈસ્ત્રયો ભાવા ગુણનામાર્થવૃત્તયઃ ॥ ૪૨ ॥

તતોઽક્ષરસમામ્નાયમસૃજદ્ ભગવાનજઃ ।
અન્તસ્થોષ્મસ્વરસ્પર્શહ્રસ્વદીર્ઘાદિલક્ષણમ્ ॥ ૪૩ ॥

તેનાસૌ ચતુરો વેદાંશ્ચતુર્ભિર્વદનૈર્વિભુઃ ।
સવ્યાહૃતિકાન્ સોંકારાંશ્ચાતુર્હોત્રવિવક્ષયા ॥ ૪૪ ॥

પુત્રાનધ્યાપયત્તાંસ્તુ બ્રહ્મર્ષીન્ બ્રહ્મકોવિદાન્ ।
તે તુ ધર્મોપદેષ્ટારઃ સ્વપુત્રેભ્યઃ સમાદિશન્ ॥ ૪૫ ॥

તે પરમ્પરયા પ્રાપ્તાસ્તત્તચ્છિષ્યૈર્ધૃતવ્રતૈઃ ।
ચતુર્યુગેષ્વથ વ્યસ્તા દ્વાપરાદૌ મહર્ષિભિઃ ॥ ૪૬ ॥

ક્ષીણાયુષઃ ક્ષીણસત્ત્વાન્ દુર્મેધાન્ વીક્ષ્ય કાલતઃ ।
વેદાન્બ્રહ્મર્ષયો વ્યસ્યન્ હૃદિસ્થાચ્યુતચોદિતાઃ ॥ ૪૭ ॥

અસ્મિન્નપ્યન્તરે બ્રહ્મન્ ભગવાન્લોકભાવનઃ ।
બ્રહ્મેશાદ્યૈર્લોકપાલૈર્યાચિતો ધર્મગુપ્તયે ॥ ૪૮ ॥

પરાશરાત્ સત્યવત્યામંશાંશકલયા વિભુઃ ।
અવતીર્ણો મહાભાગ વેદં ચક્રે ચતુર્વિધમ્ ॥ ૪૯ ॥

ઋગથર્વયજુઃસામ્નાં રાશીરુદ્ધૃત્ય વર્ગશઃ ।
ચતસ્રઃ સંહિતાશ્ચક્રે મન્ત્રૈર્મણિગણા ઇવ ॥ ૫૦ ॥

તાસાં સ ચતુરઃ શિષ્યાનુપાહૂય મહામતિઃ ।
એકૈકાં સંહિતાં બ્રહ્મન્નેકૈકસ્મૈ દદૌ વિભુઃ ॥ ૫૧ ॥

પૈલાય સંહિતામાદ્યાં બહ્વૃચાખ્યાં ઉવાચહ ।
વૈશમ્પાયનસંજ્ઞાય નિગદાખ્યં યજુર્ગણમ્ ॥ ૫૨ ॥

સામ્નાં જૈમિનયે પ્રાહ તથા છન્દોગસંહિતામ્ ।
અથર્વાઙ્ગિરસીં નામ સ્વશિષ્યાય સુમન્તવે ॥ ૫૩ ॥

પૈલઃ સ્વસંહિતામૂચે ઇન્દ્રપ્રમિતયે મુનિઃ ।
બાષ્કલાય ચ સોઽપ્યાહ શિષ્યેભ્યઃ સંહિતાં સ્વકામ્ ॥ ૫૪ ॥

ચતુર્ધા વ્યસ્ય બોધ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યાય ભાર્ગવ ।
પરાશરાયાગ્નિમિત્ર ઇન્દ્રપ્રમિતિરાત્મવાન્ ॥ ૫૫ ॥

અધ્યાપયત્ સંહિતાં સ્વાં માણ્ડૂકેયમૃષિં કવિમ્ ।
તસ્ય શિષ્યો દેવમિત્રઃ સૌભર્યાદિભ્ય ઊચિવાન્ ॥ ૫૬ ॥

શાકલ્યસ્તત્સુતઃ સ્વાં તુ પઞ્ચધા વ્યસ્ય સંહિતામ્ ।
વાત્સ્યમુદ્ગલશાલીયગોખલ્યશિશિરેષ્વધાત્ ॥ ૫૭ ॥

જાતૂકર્ણ્યશ્ચ તચ્છિષ્યઃ સનિરુક્તાં સ્વસંહિતામ્ ।
બલાકપૈલજાબાલવિરજેભ્યો દદૌ મુનિઃ ॥ ૫૮ ॥

બાષ્કલિઃ પ્રતિશાખાભ્યો વાલખિલ્યાખ્યસંહિતામ્ ।
ચક્રે વાલાયનિર્ભજ્યઃ કાશારશ્ચૈવ તાં દધુઃ ॥ ૫૯ ॥

બહ્વૃચાઃ સંહિતા હ્યેતા એભિર્બ્રહ્મર્ષિભિર્ધૃતાઃ ।
શ્રુત્વૈતચ્છન્દસાં વ્યાસં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ ૬૦ ॥

વૈશમ્પાયનશિષ્યા વૈ ચરકાધ્વર્યવોઽભવન્ ।
યચ્ચેરુર્બ્રહ્મહત્યાંહઃ ક્ષપણં સ્વગુરોર્વ્રતમ્ ॥ ૬૧ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ તચ્છિષ્ય આહાહો ભગવન્ કિયત્ ।
ચરિતેનાલ્પસારાણાં ચરિષ્યેઽહં સુદુશ્ચરમ્ ॥ ૬૨ ॥

ઇત્યુક્તો ગુરુરપ્યાહ કુપિતો યાહ્યલં ત્વયા ।
વિપ્રાવમન્ત્રા શિષ્યેણ મદધીતં ત્યજાશ્વિતિ ॥ ૬૩ ॥

દેવરાતસુતઃ સોઽપિ છર્દિત્વા યજુષાં ગણમ્ ।
તતો ગતોઽથ મુનયો દદૃશુસ્તાન્ યજુર્ગણાન્ ॥ ૬૪ ॥

યજૂંષિ તિત્તિરા ભૂત્વા તલ્લોલુપતયાદદુઃ ।
તૈત્તિરીયા ઇતિ યજુઃશાખા આસન્ સુપેશલાઃ ॥ ૬૫ ॥

યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તતો બ્રહ્મંશ્છન્દાંસ્યધિગવેષયન્ ।
ગુરોરવિદ્યમાનાનિ સૂપતસ્થેઽર્કમીશ્વરમ્ ॥ ૬૬ ॥

શ્રીયાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ
ૐ નમો ભગવતે આદિત્યાયાખિલજગતામાત્મસ્વરૂપેણ કાલસ્વરૂપેણ ચતુર્વિધભૂતનિકાયાનાં બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાનામન્તર્હૃદયેષુ બહિરપિ ચાકાશ ઇવોપાધિનાવ્યવધીયમાનો ભવાનેક એવ ક્ષણલવનિમેષાવયવોપચિતસંવત્સરગણેનાપામાદાન વિસર્ગાભ્યામિમાં લોકયાત્રામનુવહતિ ॥ ૬૭ ॥

યદુ હ વાવ વિબુધર્ષભ સવિતરદસ્તપત્યનુસવનમહર અહરામ્નાયવિધિનોપતિષ્ઠમાનાનામખિલદુરિતવૃજિન બીજાવભર્જન ભગવતઃ સમભિધીમહિ તપન મણ્ડલમ્ ॥ ૬૮ ॥

ય ઇહ વાવ સ્થિરચરનિકરાણાં નિજનિકેતનાનાં મનઇન્દ્રિયાસુ ગણાનનાત્મનઃ સ્વયમાત્માન્તર્યામી પ્રચોદયતિ ॥ ૬૯ ॥

ય એવેમં લોકમતિકરાલવદનાન્ધકારસંજ્ઞાજગરગ્રહ ગિલિતં મૃતકમિવ વિચેતનમવલોક્યાનુકમ્પયા પરમકારુણિક ઈક્ષયૈવોત્થાપ્યાહરહરનુસવનં શ્રેયસિ સ્વધર્માખ્યાત્માવસ્થાને પ્રવર્તયતિ ॥ ૭૦ ॥

અવનિપતિરિવાસાધૂનાં ભયમુદીરયન્નટતિ પરિત આશાપાલૈસ્તત્ર તત્ર કમલકોશાઞ્જલિભિરુપહૃતાર્હણઃ ॥ ૭૧ ॥

અથ હ ભગવંસ્તવ ચરણનલિનયુગલં ત્રિભુવનગુરુભિરભિવન્દિતમહમયાતયામયજુષ્કામ ઉપસરામીતિ ॥ ૭૨ ॥

સૂત ઉવાચ
એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્ વાજિરૂપધરો રવિઃ ।
યજૂંષ્યયાતયામાનિ મુનયેઽદાત્ પ્રસાદિતઃ ॥ ૭૩ ॥

યજુર્ભિરકરોચ્છાખા દશપઞ્ચ શતૈર્વિભુઃ ।
જગૃહુર્વાજસન્યસ્તાઃ કાણ્વમાધ્યન્દિનાદયઃ ॥ ૭૪ ॥

જૈમિનેઃ સામગસ્યાસીત્ સુમન્તુસ્તનયો મુનિઃ ।
સુત્વાંસ્તુ તત્સુતસ્તાભ્યામેકૈકાં પ્રાહ સંહિતામ્ ॥ ૭૫ ॥

સુકર્મા ચાપિ તચ્છિષ્યઃ સામવેદતરોર્મહાન્ ।
સહસ્રસંહિતાભેદં ચક્રે સામ્નાં તતો દ્વિજ ॥ ૭૬ ॥

હિરણ્યનાભઃ કૌશલ્યઃ પૌષ્યઞ્જિશ્ચ સુકર્મણઃ ।
શિષ્યૌ જગૃહતુશ્ચાન્ય આવન્ત્યો બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥ ૭૭ ॥

ઉદીચ્યાઃ સામગાઃ શિષ્યા આસન્ પઞ્ચશતાનિ વૈ ।
પૌષ્યઞ્જ્યાવન્ત્યયોશ્ચાપિ તાંશ્ચ પ્રાચ્યાન્ પ્રચક્ષતે ॥ ૭૮ ॥

લૌગાક્ષિર્માઙ્ગલિઃ કુલ્યઃ કુશીદઃ કુક્ષિરેવ ચ ।
પૌષ્યઞ્જિશિષ્યા જગૃહુઃ સંહિતાસ્તે શતં શતમ્ ॥ ૭૯ ॥

કૃતો હિરણ્યનાભસ્ય ચતુર્વિંશતિસંહિતાઃ ।
શિષ્ય ઊચે સ્વશિષ્યેભ્યઃ શેષા આવન્ત્ય આત્મવાન્ ॥ ૮૦ ॥