શ્રીશૌનક ઉવાચ
સૂત જીવ ચિરં સાધો વદ નો વદતાં વર ।
તમસ્યપારે ભ્રમતાં નૃણાં ત્વં પારદર્શનઃ ॥ ૧ ॥
સૂત જીવ ચિરં સાધો વદ નો વદતાં વર ।
તમસ્યપારે ભ્રમતાં નૃણાં ત્વં પારદર્શનઃ ॥ ૧ ॥
આહુશ્ચિરાયુષમૃષિં મૃકણ્ડતનયં જનાઃ ।
યઃ કલ્પાન્તે હ્યુર્વરિતો યેન ગ્રસ્તમિદં જગત્ ॥ ૨ ॥
યઃ કલ્પાન્તે હ્યુર્વરિતો યેન ગ્રસ્તમિદં જગત્ ॥ ૨ ॥
સ વા અસ્મત્કુલોત્પન્નઃ કલ્પેઽસ્મિન્ ભાર્ગવર્ષભઃ ।
નૈવાધુનાપિ ભૂતાનાં સમ્પ્લવઃ કોઽપિ જાયતે ॥ ૩ ॥
નૈવાધુનાપિ ભૂતાનાં સમ્પ્લવઃ કોઽપિ જાયતે ॥ ૩ ॥
એક એવાર્ણવે ભ્રામ્યન્ દદર્શ પુરુષં કિલ ।
વટપત્રપુટે તોકં શયાનં ત્વેકમદ્ભુતમ્ ॥ ૪ ॥
વટપત્રપુટે તોકં શયાનં ત્વેકમદ્ભુતમ્ ॥ ૪ ॥
એષ નઃ સંશયો ભૂયાન્ સૂત કૌતૂહલં યતઃ ।
તં નશ્છિન્ધિ મહાયોગિન્ પુરાણેષ્વપિ સમ્મતઃ ॥ ૫ ॥
તં નશ્છિન્ધિ મહાયોગિન્ પુરાણેષ્વપિ સમ્મતઃ ॥ ૫ ॥
સૂત ઉવાચ
પ્રશ્નસ્ત્વયા મહર્ષેઽયં કૃતો લોકભ્રમાપહઃ ।
નારાયણકથા યત્ર ગીતા કલિમલાપહા ॥ ૬ ॥
પ્રશ્નસ્ત્વયા મહર્ષેઽયં કૃતો લોકભ્રમાપહઃ ।
નારાયણકથા યત્ર ગીતા કલિમલાપહા ॥ ૬ ॥
પ્રાપ્તદ્વિજાતિસંસ્કારો માર્કણ્ડેયઃ પિતુઃ ક્રમાત્ ।
છન્દાંસ્યધીત્ય ધર્મેણ તપઃસ્વાધ્યાયસંયુતઃ ॥ ૭ ॥
છન્દાંસ્યધીત્ય ધર્મેણ તપઃસ્વાધ્યાયસંયુતઃ ॥ ૭ ॥
બૃહદ્વ્રતધરઃ શાન્તો જટિલો વલ્કલામ્બરઃ ।
બિભ્રત્ કમણ્ડલું દણ્ડમુપવીતં સમેખલમ્ ॥ ૮ ॥
બિભ્રત્ કમણ્ડલું દણ્ડમુપવીતં સમેખલમ્ ॥ ૮ ॥
કૃષ્ણાજિનં સાક્ષસૂત્રં કુશાંશ્ચ નિયમર્દ્ધયે ।
અગ્ન્યર્કગુરુવિપ્રાત્મસ્વર્ચયન્ સન્ધ્યયોર્હરિમ્ ॥ ૯ ॥
અગ્ન્યર્કગુરુવિપ્રાત્મસ્વર્ચયન્ સન્ધ્યયોર્હરિમ્ ॥ ૯ ॥
સાયં પ્રાતઃ સ ગુરવે ભૈક્ષ્યમાહૃત્ય વાગ્યતઃ ।
બુભુજે ગુર્વનુજ્ઞાતઃ સકૃન્નો ચેદુપોષિતઃ ॥ ૧૦ ॥
બુભુજે ગુર્વનુજ્ઞાતઃ સકૃન્નો ચેદુપોષિતઃ ॥ ૧૦ ॥
એવં તપઃસ્વાધ્યાયપરો વર્ષાણામયુતાયુતમ્ ।
આરાધયન્ હૃષીકેશં જિગ્યે મૃત્યું સુદુર્જયમ્ ॥ ૧૧ ॥
આરાધયન્ હૃષીકેશં જિગ્યે મૃત્યું સુદુર્જયમ્ ॥ ૧૧ ॥
બ્રહ્મા ભૃગુર્ભવો દક્ષો બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ યેઽપરે ।
નૃદેવપિતૃભૂતાનિ તેનાસન્નતિવિસ્મિતાઃ ॥ ૧૨ ॥
નૃદેવપિતૃભૂતાનિ તેનાસન્નતિવિસ્મિતાઃ ॥ ૧૨ ॥
ઇત્થં બૃહદ્વ્રતધરસ્તપઃસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ ।
દધ્યાવધોક્ષજં યોગી ધ્વસ્તક્લેશાન્તરાત્મના ॥ ૧૩ ॥
દધ્યાવધોક્ષજં યોગી ધ્વસ્તક્લેશાન્તરાત્મના ॥ ૧૩ ॥
તસ્યૈવં યુઞ્જતશ્ચિત્તં મહાયોગેન યોગિનઃ ।
વ્યતીયાય મહાન્ કાલો મન્વન્તરષડાત્મકઃ ॥ ૧૪ ॥
વ્યતીયાય મહાન્ કાલો મન્વન્તરષડાત્મકઃ ॥ ૧૪ ॥
એતત્ પુરન્દરો જ્ઞાત્વા સપ્તમેઽસ્મિન્ કિલાન્તરે ।
તપોવિશઙ્કિતો બ્રહ્મન્નારેભે તદ્વિઘાતનમ્ ॥ ૧૫ ॥
તપોવિશઙ્કિતો બ્રહ્મન્નારેભે તદ્વિઘાતનમ્ ॥ ૧૫ ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસઃ કામં વસન્તમલયાનિલૌ ।
મુનયે પ્રેષયામાસ રજસ્તોકમદૌ તથા ॥ ૧૬ ॥
મુનયે પ્રેષયામાસ રજસ્તોકમદૌ તથા ॥ ૧૬ ॥
તે વૈ તદાશ્રમં જગ્મુર્હિમાદ્રેઃ પાર્શ્વ ઉત્તરે ।
પુષ્પભદ્રા નદી યત્ર ચિત્રાખ્યા ચ શિલા વિભો ॥ ૧૭ ॥
પુષ્પભદ્રા નદી યત્ર ચિત્રાખ્યા ચ શિલા વિભો ॥ ૧૭ ॥
તદાશ્રમપદં પુણ્યં પુણ્યદ્રુમલતાઞ્ચિતમ્ ।
પુણ્યદ્વિજકુલાકીર્ણં પુણ્યામલજલાશયમ્ ॥ ૧૮ ॥
પુણ્યદ્વિજકુલાકીર્ણં પુણ્યામલજલાશયમ્ ॥ ૧૮ ॥
મત્તભ્રમરસઙ્ગીતં મત્તકોકિલકૂજિતમ્ ।
મત્તબર્હિનટાટોપં મત્તદ્વિજકુલાકુલમ્ ॥ ૧૯ ॥
મત્તબર્હિનટાટોપં મત્તદ્વિજકુલાકુલમ્ ॥ ૧૯ ॥
વાયુઃ પ્રવિષ્ટ આદાય હિમનિર્ઝરશીકરાન્ ।
સુમનોભિઃ પરિષ્વક્તો વવાવુત્તમ્ભયન્ સ્મરમ્ ॥ ૨૦ ॥
સુમનોભિઃ પરિષ્વક્તો વવાવુત્તમ્ભયન્ સ્મરમ્ ॥ ૨૦ ॥
ઉદ્યચ્ચન્દ્રનિશાવક્ત્રઃ પ્રવાલસ્તબકાલિભિઃ ।
ગોપદ્રુમલતાજાલૈસ્તત્રાસીત્ કુસુમાકરઃ ॥ ૨૧ ॥
ગોપદ્રુમલતાજાલૈસ્તત્રાસીત્ કુસુમાકરઃ ॥ ૨૧ ॥
અન્વીયમાનો ગન્ધર્વૈર્ગીતવાદિત્રયૂથકૈઃ ।
અદૃશ્યતાત્તચાપેષુઃ સ્વઃસ્ત્રીયૂથપતિઃ સ્મરઃ ॥ ૨૨ ॥
અદૃશ્યતાત્તચાપેષુઃ સ્વઃસ્ત્રીયૂથપતિઃ સ્મરઃ ॥ ૨૨ ॥
હુત્વાગ્નિં સમુપાસીનં દદૃશુઃ શક્રકિઙ્કરાઃ ।
મીલિતાક્ષં દુરાધર્ષં મૂર્તિમન્તમિવાનલમ્ ॥ ૨૩ ॥
મીલિતાક્ષં દુરાધર્ષં મૂર્તિમન્તમિવાનલમ્ ॥ ૨૩ ॥
નનૃતુસ્તસ્ય પુરતઃ સ્ત્રિયોઽથો ગાયકા જગુઃ ।
મૃદઙ્ગવીણાપણવૈર્વાદ્યં ચક્રુર્મનોરમમ્ ॥ ૨૪ ॥
મૃદઙ્ગવીણાપણવૈર્વાદ્યં ચક્રુર્મનોરમમ્ ॥ ૨૪ ॥
સન્દધેઽસ્ત્રં સ્વધનુષિ કામઃ પઞ્ચમુખં તદા ।
મધુર્મનો રજસ્તોક ઇન્દ્રભૃત્યા વ્યકમ્પયન્ ॥ ૨૫ ॥
મધુર્મનો રજસ્તોક ઇન્દ્રભૃત્યા વ્યકમ્પયન્ ॥ ૨૫ ॥
ક્રીડન્ત્યાઃ પુઞ્જિકસ્થલ્યાઃ કન્દુકૈઃ સ્તનગૌરવાત્ ।
ભૃશમુદ્વિગ્નમધ્યાયાઃ કેશવિસ્રંસિતસ્રજઃ ॥ ૨૬ ॥
ભૃશમુદ્વિગ્નમધ્યાયાઃ કેશવિસ્રંસિતસ્રજઃ ॥ ૨૬ ॥
ઇતસ્તતોભ્રમદ્દૃષ્ટેશ્ચલન્ત્યા અનુકન્દુકમ્ ।
વાયુર્જહાર તદ્વાસઃ સૂક્ષ્મં ત્રુટિતમેખલમ્ ॥ ૨૭ ॥
વાયુર્જહાર તદ્વાસઃ સૂક્ષ્મં ત્રુટિતમેખલમ્ ॥ ૨૭ ॥
વિસસર્જ તદા બાણં મત્વા તં સ્વજિતં સ્મરઃ ।
સર્વં તત્રાભવન્મોઘમનીશસ્ય યથોદ્યમઃ ॥ ૨૮ ॥
સર્વં તત્રાભવન્મોઘમનીશસ્ય યથોદ્યમઃ ॥ ૨૮ ॥
ત ઇત્થમપકુર્વન્તો મુનેસ્તત્તેજસા મુને ।
દહ્યમાના નિવવૃતુઃ પ્રબોધ્યાહિમિવાર્ભકાઃ ॥ ૨૯ ॥
દહ્યમાના નિવવૃતુઃ પ્રબોધ્યાહિમિવાર્ભકાઃ ॥ ૨૯ ॥
ઇતીન્દ્રાનુચરૈર્બ્રહ્મન્ ધર્ષિતોઽપિ મહામુનિઃ ।
યન્નાગાદહમો ભાવં ન તચ્ચિત્રં મહત્સુ હિ ॥ ૩૦ ॥
યન્નાગાદહમો ભાવં ન તચ્ચિત્રં મહત્સુ હિ ॥ ૩૦ ॥
દૃષ્ટ્વા નિસ્તેજસં કામં સગણં ભગવાન્ સ્વરાટ્ ।
શ્રુત્વાનુભાવં બ્રહ્મર્ષેર્વિસ્મયં સમગાત્ પરમ્ ॥ ૩૧ ॥
શ્રુત્વાનુભાવં બ્રહ્મર્ષેર્વિસ્મયં સમગાત્ પરમ્ ॥ ૩૧ ॥
તસ્યૈવં યુઞ્જતશ્ચિત્તં તપઃસ્વાધ્યાયસંયમૈઃ ।
અનુગ્રહાયાવિરાસીન્નરનારાયણો હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
અનુગ્રહાયાવિરાસીન્નરનારાયણો હરિઃ ॥ ૩૨ ॥
તૌ શુક્લકૃષ્ણૌ નવકઞ્જલોચનૌ
ચતુર્ભુજૌ રૌરવવલ્કલામ્બરૌ ।
પવિત્રપાણી ઉપવીતકં ત્રિવૃત્
કમણ્ડલું દણ્ડમૃજું ચ વૈણવમ્ ॥ ૩૩ ॥
ચતુર્ભુજૌ રૌરવવલ્કલામ્બરૌ ।
પવિત્રપાણી ઉપવીતકં ત્રિવૃત્
કમણ્ડલું દણ્ડમૃજું ચ વૈણવમ્ ॥ ૩૩ ॥
પદ્માક્ષમાલામુત જન્તુમાર્જનં
વેદં ચ સાક્ષાત્તપ એવ રૂપિણૌ ।
તપત્તડિદ્વર્ણપિશઙ્ગરોચિષા
પ્રાંશૂ દધાનૌ વિબુધર્ષભાર્ચિતૌ ॥ ૩૪ ॥
વેદં ચ સાક્ષાત્તપ એવ રૂપિણૌ ।
તપત્તડિદ્વર્ણપિશઙ્ગરોચિષા
પ્રાંશૂ દધાનૌ વિબુધર્ષભાર્ચિતૌ ॥ ૩૪ ॥
તે વૈ ભગવતો રૂપે નરનારાયણાવૃષી ।
દૃષ્ટ્વોત્થાયાદરેણોચ્ચૈર્નનામાઙ્ગેન દણ્ડવત્ ॥ ૩૫ ॥
દૃષ્ટ્વોત્થાયાદરેણોચ્ચૈર્નનામાઙ્ગેન દણ્ડવત્ ॥ ૩૫ ॥
સ તત્સન્દર્શનાનન્દનિર્વૃતાત્મેન્દ્રિયાશયઃ ।
હૃષ્ટરોમાશ્રુપૂર્ણાક્ષો ન સેહે તાવુદીક્ષિતુમ્ ॥ ૩૬ ॥
હૃષ્ટરોમાશ્રુપૂર્ણાક્ષો ન સેહે તાવુદીક્ષિતુમ્ ॥ ૩૬ ॥
ઉત્થાય પ્રાઞ્જલિઃ પ્રહ્વ ઔત્સુક્યાદાશ્લિષન્નિવ ।
નમો નમ ઇતીશાનૌ બભાશે ગદ્ગદાક્ષરમ્ ॥ ૩૭ ॥
નમો નમ ઇતીશાનૌ બભાશે ગદ્ગદાક્ષરમ્ ॥ ૩૭ ॥
તયોરાસનમાદાય પાદયોરવનિજ્ય ચ ।
અર્હણેનાનુલેપેન ધૂપમાલ્યૈરપૂજયત્ ॥ ૩૮ ॥
અર્હણેનાનુલેપેન ધૂપમાલ્યૈરપૂજયત્ ॥ ૩૮ ॥
સુખમાસનમાસીનૌ પ્રસાદાભિમુખૌ મુની ।
પુનરાનમ્ય પાદાભ્યાં ગરિષ્ઠાવિદમબ્રવીત્ ॥ ૩૯ ॥
પુનરાનમ્ય પાદાભ્યાં ગરિષ્ઠાવિદમબ્રવીત્ ॥ ૩૯ ॥
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ
કિં વર્ણયે તવ વિભો યદુદીરિતોઽસુઃ
સંસ્પન્દતે તમનુ વાઙ્મનઇન્દ્રિયાણિ ।
સ્પન્દન્તિ વૈ તનુભૃતામજશર્વયોશ્ચ
સ્વસ્યાપ્યથાપિ ભજતામસિ ભાવબન્ધુઃ ॥ ૪૦ ॥
કિં વર્ણયે તવ વિભો યદુદીરિતોઽસુઃ
સંસ્પન્દતે તમનુ વાઙ્મનઇન્દ્રિયાણિ ।
સ્પન્દન્તિ વૈ તનુભૃતામજશર્વયોશ્ચ
સ્વસ્યાપ્યથાપિ ભજતામસિ ભાવબન્ધુઃ ॥ ૪૦ ॥
મૂર્તી ઇમે ભગવતો ભગવંસ્ત્રિલોક્યાઃ
ક્ષેમાય તાપવિરમાય ચ મૃત્યુજિત્યૈ ।
નાના બિભર્ષ્યવિતુમન્યતનૂર્યથેદં
સૃષ્ટ્વા પુનર્ગ્રસસિ સર્વમિવોર્ણનાભિઃ ॥ ૪૧ ॥
ક્ષેમાય તાપવિરમાય ચ મૃત્યુજિત્યૈ ।
નાના બિભર્ષ્યવિતુમન્યતનૂર્યથેદં
સૃષ્ટ્વા પુનર્ગ્રસસિ સર્વમિવોર્ણનાભિઃ ॥ ૪૧ ॥
તસ્યાવિતુઃ સ્થિરચરેશિતુરઙ્ઘ્રિમૂલં
યત્સ્થં ન કર્મગુણકાલરજઃ સ્પૃશન્તિ ।
યદ્ વૈ સ્તુવન્તિ નિનમન્તિ યજન્ત્યભીક્ષ્ણં
ધ્યાયન્તિ વેદહૃદયા મુનયસ્તદાપ્ત્યૈ ॥ ૪૨ ॥
યત્સ્થં ન કર્મગુણકાલરજઃ સ્પૃશન્તિ ।
યદ્ વૈ સ્તુવન્તિ નિનમન્તિ યજન્ત્યભીક્ષ્ણં
ધ્યાયન્તિ વેદહૃદયા મુનયસ્તદાપ્ત્યૈ ॥ ૪૨ ॥
નાન્યં તવાઙ્ઘ્ર્યુપનયાદપવર્ગમૂર્તેઃ
ક્ષેમં જનસ્ય પરિતોભિય ઈશ વિદ્મઃ ।
બ્રહ્મા બિભેત્યલમતો દ્વિપરાર્ધધિષ્ણ્યઃ
કાલસ્ય તે કિમુત તત્કૃતભૌતિકાનામ્ ॥ ૪૩ ॥
ક્ષેમં જનસ્ય પરિતોભિય ઈશ વિદ્મઃ ।
બ્રહ્મા બિભેત્યલમતો દ્વિપરાર્ધધિષ્ણ્યઃ
કાલસ્ય તે કિમુત તત્કૃતભૌતિકાનામ્ ॥ ૪૩ ॥
તદ્ વૈ ભજામ્યૃતધિયસ્તવ પાદમૂલં
હિત્વેદમાત્મચ્છદિ ચાત્મગુરોઃ પરસ્ય ।
દેહાદ્યપાર્થમસદન્ત્યમભિજ્ઞમાત્રં
વિન્દેત તે તર્હિ સર્વમનીષિતાર્થમ્ ॥ ૪૪ ॥
હિત્વેદમાત્મચ્છદિ ચાત્મગુરોઃ પરસ્ય ।
દેહાદ્યપાર્થમસદન્ત્યમભિજ્ઞમાત્રં
વિન્દેત તે તર્હિ સર્વમનીષિતાર્થમ્ ॥ ૪૪ ॥
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતીશ તવાત્મબન્ધો
માયામયાઃ સ્થિતિલયોદયહેતવોઽસ્ય ।
લીલા ધૃતા યદપિ સત્ત્વમયી પ્રશાન્ત્યૈ
નાન્યે નૃણાં વ્યસનમોહભિયશ્ચ યાભ્યામ્ ॥ ૪૫ ॥
માયામયાઃ સ્થિતિલયોદયહેતવોઽસ્ય ।
લીલા ધૃતા યદપિ સત્ત્વમયી પ્રશાન્ત્યૈ
નાન્યે નૃણાં વ્યસનમોહભિયશ્ચ યાભ્યામ્ ॥ ૪૫ ॥
તસ્માત્તવેહ ભગવન્નથ તાવકાનાં
શુક્લાં તનું સ્વદયિતાં કુશલા ભજન્તિ ।
યત્ સાત્વતાઃ પુરુષરૂપમુશન્તિ સત્ત્વં
લોકો યતોઽભયમુતાત્મસુખં ન ચાન્યત્ ॥ ૪૬ ॥
શુક્લાં તનું સ્વદયિતાં કુશલા ભજન્તિ ।
યત્ સાત્વતાઃ પુરુષરૂપમુશન્તિ સત્ત્વં
લોકો યતોઽભયમુતાત્મસુખં ન ચાન્યત્ ॥ ૪૬ ॥
તસ્મૈ નમો ભગવતે પુરુષાય ભૂમ્ને
વિશ્વાય વિશ્વગુરવે પરદૈવતાય ।
નારાયણાય ઋષયે ચ નરોત્તમાય
હંસાય સંયતગિરે નિગમેશ્વરાય ॥ ૪૭ ॥
વિશ્વાય વિશ્વગુરવે પરદૈવતાય ।
નારાયણાય ઋષયે ચ નરોત્તમાય
હંસાય સંયતગિરે નિગમેશ્વરાય ॥ ૪૭ ॥
યં વૈ ન વેદ વિતથાક્ષપથૈર્ભ્રમદ્ધીઃ
સન્તં સ્વકેષ્વસુષુ હૃદ્યપિ દૃક્પથેષુ ।
તન્માયયાવૃતમતિઃ સ ઉ એવ સાક્ષા-
દાદ્યસ્તવાખિલગુરોરુપસાદ્ય વેદમ્ ॥ ૪૮ ॥
સન્તં સ્વકેષ્વસુષુ હૃદ્યપિ દૃક્પથેષુ ।
તન્માયયાવૃતમતિઃ સ ઉ એવ સાક્ષા-
દાદ્યસ્તવાખિલગુરોરુપસાદ્ય વેદમ્ ॥ ૪૮ ॥
યદ્દર્શનં નિગમ આત્મરહઃપ્રકાશં
મુહ્યન્તિ યત્ર કવયોઽજપરા યતન્તઃ ।
તં સર્વવાદવિષયપ્રતિરૂપશીલં
વન્દે મહાપુરુષમાત્મનિગૂઢબોધમ્ ॥ ૪૯ ॥
મુહ્યન્તિ યત્ર કવયોઽજપરા યતન્તઃ ।
તં સર્વવાદવિષયપ્રતિરૂપશીલં
વન્દે મહાપુરુષમાત્મનિગૂઢબોધમ્ ॥ ૪૯ ॥