શ્રીભગવાનુવાચ
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વાનાં લક્ષણં પૃથક્ ।
યદ્વિદિત્વા વિમુચ્યેત પુરુષઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ ॥ ૧ ॥
અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તત્ત્વાનાં લક્ષણં પૃથક્ ।
યદ્વિદિત્વા વિમુચ્યેત પુરુષઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ ॥ ૧ ॥
જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાર્થાય પુરુષસ્યાત્મદર્શનમ્ ।
યદાહુર્વર્ણયે તત્તે હૃદયગ્રન્થિભેદનમ્ ॥ ૨ ॥
યદાહુર્વર્ણયે તત્તે હૃદયગ્રન્થિભેદનમ્ ॥ ૨ ॥
અનાદિરાત્મા પુરુષો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
પ્રત્યગ્ધામા સ્વયંજ્યોતિર્વિશ્વં યેન સમન્વિતમ્ ॥ ૩ ॥
પ્રત્યગ્ધામા સ્વયંજ્યોતિર્વિશ્વં યેન સમન્વિતમ્ ॥ ૩ ॥
સ એષ પ્રકૃતિં સૂક્ષ્માં દૈવીં ગુણમયીં વિભુઃ ।
યદૃચ્છયૈવોપગતામભ્યપદ્યત લીલયા ॥ ૪ ॥
યદૃચ્છયૈવોપગતામભ્યપદ્યત લીલયા ॥ ૪ ॥
ગુણૈર્વિચિત્રાઃ સૃજતીં સરૂપાઃ પ્રકૃતિં પ્રજાઃ ।
વિલોક્ય મુમુહે સદ્યઃ સ ઇહ જ્ઞાનગૂહયા ॥ ૫ ॥
વિલોક્ય મુમુહે સદ્યઃ સ ઇહ જ્ઞાનગૂહયા ॥ ૫ ॥
એવં પરાભિધ્યાનેન કર્તૃત્વં પ્રકૃતેઃ પુમાન્ ।
કર્મસુ ક્રિયમાણેષુ ગુણૈરાત્મનિ મન્યતે ॥ ૬ ॥
કર્મસુ ક્રિયમાણેષુ ગુણૈરાત્મનિ મન્યતે ॥ ૬ ॥
તદસ્ય સંસૃતિર્બન્ધઃ પારતન્ત્ર્યં ચ તત્કૃતમ્ ।
ભવત્યકર્તુરીશસ્ય સાક્ષિણો નિર્વૃતાત્મનઃ ॥ ૭ ॥
ભવત્યકર્તુરીશસ્ય સાક્ષિણો નિર્વૃતાત્મનઃ ॥ ૭ ॥
કાર્યકારણકર્તૃત્વે કારણં પ્રકૃતિં વિદુઃ ।
ભોક્તૃત્વે સુખદુઃખાનાં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥ ૮ ॥
ભોક્તૃત્વે સુખદુઃખાનાં પુરુષં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥ ૮ ॥
દેવહૂતિરુવાચ
પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્યાપિ લક્ષણં પુરુષોત્તમ ।
બ્રૂહિ કારણયોરસ્ય સદસચ્ચ યદાત્મકમ્ ॥ ૯ ॥
પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્યાપિ લક્ષણં પુરુષોત્તમ ।
બ્રૂહિ કારણયોરસ્ય સદસચ્ચ યદાત્મકમ્ ॥ ૯ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
યત્તત્ત્રિગુણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુરવિશેષં વિશેષવત્ ॥ ૧૦ ॥
યત્તત્ત્રિગુણમવ્યક્તં નિત્યં સદસદાત્મકમ્ ।
પ્રધાનં પ્રકૃતિં પ્રાહુરવિશેષં વિશેષવત્ ॥ ૧૦ ॥
પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્બ્રહ્મ ચતુર્ભિર્દશભિસ્તથા ।
એતચ્ચતુર્વિંશતિકં ગણં પ્રાધાનિકં વિદુઃ ॥ ૧૧ ॥
એતચ્ચતુર્વિંશતિકં ગણં પ્રાધાનિકં વિદુઃ ॥ ૧૧ ॥
મહાભૂતાનિ પઞ્ચૈવ ભૂરાપોઽગ્નિર્મરુન્નભઃ ।
તન્માત્રાણિ ચ તાવન્તિ ગન્ધાદીનિ મતાનિ મે ॥ ૧૨ ॥
તન્માત્રાણિ ચ તાવન્તિ ગન્ધાદીનિ મતાનિ મે ॥ ૧૨ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ દશ શ્રોત્રં ત્વગ્દૃગ્રસનનાસિકાઃ ।
વાક્કરૌ ચરણૌ મેઢ્રં પાયુર્દશમ ઉચ્યતે ॥ ૧૩ ॥
વાક્કરૌ ચરણૌ મેઢ્રં પાયુર્દશમ ઉચ્યતે ॥ ૧૩ ॥
મનો બુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તમિત્યન્તરાત્મકમ્ ।
ચતુર્ધા લક્ષ્યતે ભેદો વૃત્ત્યા લક્ષણરૂપયા ॥ ૧૪ ॥
ચતુર્ધા લક્ષ્યતે ભેદો વૃત્ત્યા લક્ષણરૂપયા ॥ ૧૪ ॥
એતાવાનેવ સઙ્ખ્યાતો બ્રહ્મણઃ સગુણસ્ય હ ।
સન્નિવેશો મયા પ્રોક્તો યઃ કાલઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥ ૧૫ ॥
સન્નિવેશો મયા પ્રોક્તો યઃ કાલઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥ ૧૫ ॥
પ્રભાવં પૌરુષં પ્રાહુઃ કાલમેકે યતો ભયમ્ ।
અહઙ્કારવિમૂઢસ્ય કર્તુઃ પ્રકૃતિમીયુષઃ ॥ ૧૬ ॥
અહઙ્કારવિમૂઢસ્ય કર્તુઃ પ્રકૃતિમીયુષઃ ॥ ૧૬ ॥
પ્રકૃતેર્ગુણસામ્યસ્ય નિર્વિશેષસ્ય માનવિ ।
ચેષ્ટા યતઃ સ ભગવાન્કાલ ઇત્યુપલક્ષિતઃ ॥ ૧૭ ॥
ચેષ્ટા યતઃ સ ભગવાન્કાલ ઇત્યુપલક્ષિતઃ ॥ ૧૭ ॥
અન્તઃ પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ યો બહિઃ ।
સમન્વેત્યેષ સત્ત્વાનાં ભગવાનાત્મમાયયા ॥ ૧૮ ॥
સમન્વેત્યેષ સત્ત્વાનાં ભગવાનાત્મમાયયા ॥ ૧૮ ॥
દૈવાત્ક્ષુભિતધર્મિણ્યાં સ્વસ્યાં યોનૌ પરઃ પુમાન્ ।
આધત્ત વીર્યં સાસૂત મહત્તત્ત્વં હિરણ્મયમ્ ॥ ૧૯ ॥
આધત્ત વીર્યં સાસૂત મહત્તત્ત્વં હિરણ્મયમ્ ॥ ૧૯ ॥
વિશ્વમાત્મગતં વ્યઞ્જન્કૂટસ્થો જગદઙ્કુરઃ ।
સ્વતેજસાપિબત્તીવ્રમાત્મપ્રસ્વાપનં તમઃ ॥ ૨૦ ॥
સ્વતેજસાપિબત્તીવ્રમાત્મપ્રસ્વાપનં તમઃ ॥ ૨૦ ॥
યત્તત્સત્ત્વગુણં સ્વચ્છં શાન્તં ભગવતઃ પદમ્ ।
યદાહુર્વાસુદેવાખ્યં ચિત્તં તન્મહદાત્મકમ્ ॥ ૨૧ ॥
યદાહુર્વાસુદેવાખ્યં ચિત્તં તન્મહદાત્મકમ્ ॥ ૨૧ ॥
સ્વચ્છત્વમવિકારિત્વં શાન્તત્વમિતિ ચેતસઃ ।
વૃત્તિભિર્લક્ષણં પ્રોક્તં યથાપાં પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૨૨ ॥
વૃત્તિભિર્લક્ષણં પ્રોક્તં યથાપાં પ્રકૃતિઃ પરા ॥ ૨૨ ॥
મહત્તત્ત્વાદ્વિકુર્વાણાદ્ભગવદ્વીર્યસમ્ભવાત્ ।
ક્રિયાશક્તિરહઙ્કારસ્ત્રિવિધઃ સમપદ્યત ॥ ૨૩ ॥
ક્રિયાશક્તિરહઙ્કારસ્ત્રિવિધઃ સમપદ્યત ॥ ૨૩ ॥
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ તામસશ્ચ યતો ભવઃ ।
મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ ભૂતાનાં મહતામપિ ॥ ૨૪ ॥
મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ ભૂતાનાં મહતામપિ ॥ ૨૪ ॥
સહસ્રશિરસં સાક્ષાદ્યમનન્તં પ્રચક્ષતે ।
સઙ્કર્ષણાખ્યં પુરુષં ભૂતેન્દ્રિયમનોમયમ્ ॥ ૨૫ ॥
સઙ્કર્ષણાખ્યં પુરુષં ભૂતેન્દ્રિયમનોમયમ્ ॥ ૨૫ ॥
કર્તૃત્વં કરણત્વં ચ કાર્યત્વં ચેતિ લક્ષણમ્ ।
શાન્તઘોરવિમૂઢત્વમિતિ વા સ્યાદહઙ્કૃતેઃ ॥ ૨૬ ॥
શાન્તઘોરવિમૂઢત્વમિતિ વા સ્યાદહઙ્કૃતેઃ ॥ ૨૬ ॥
વૈકારિકાદ્વિકુર્વાણાન્મનસ્તત્ત્વમજાયત ।
યત્સઙ્કલ્પવિકલ્પાભ્યાં વર્તતે કામસમ્ભવઃ ॥ ૨૭ ॥
યત્સઙ્કલ્પવિકલ્પાભ્યાં વર્તતે કામસમ્ભવઃ ॥ ૨૭ ॥
યદ્વિદુર્હ્યનિરુદ્ધાખ્યં હૃષીકાણામધીશ્વરમ્ ।
શારદેન્દીવરશ્યામં સંરાધ્યં યોગિભિઃ શનૈઃ ॥ ૨૮ ॥
શારદેન્દીવરશ્યામં સંરાધ્યં યોગિભિઃ શનૈઃ ॥ ૨૮ ॥
તૈજસાત્તુ વિકુર્વાણાદ્ બુદ્ધિતત્ત્વમભૂત્સતિ ।
દ્રવ્યસ્ફુરણવિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણામનુગ્રહઃ ॥ ૨૯ ॥
દ્રવ્યસ્ફુરણવિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણામનુગ્રહઃ ॥ ૨૯ ॥
સંશયોઽથ વિપર્યાસો નિશ્ચયઃ સ્મૃતિરેવ ચ ।
સ્વાપ ઇત્યુચ્યતે બુદ્ધેર્લક્ષણં વૃત્તિતઃ પૃથક્ ॥ ૩૦ ॥
સ્વાપ ઇત્યુચ્યતે બુદ્ધેર્લક્ષણં વૃત્તિતઃ પૃથક્ ॥ ૩૦ ॥
તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્યેવ ક્રિયાજ્ઞાનવિભાગશઃ ।
પ્રાણસ્ય હિ ક્રિયાશક્તિર્બુદ્ધેર્વિજ્ઞાનશક્તિતા ॥ ૩૧ ॥
પ્રાણસ્ય હિ ક્રિયાશક્તિર્બુદ્ધેર્વિજ્ઞાનશક્તિતા ॥ ૩૧ ॥
તામસાચ્ચ વિકુર્વાણાદ્ભગવદ્વીર્યચોદિતાત્ ।
શબ્દમાત્રમભૂત્તસ્માન્નભઃ શ્રોત્રં તુ શબ્દગમ્ ॥ ૩૨ ॥
શબ્દમાત્રમભૂત્તસ્માન્નભઃ શ્રોત્રં તુ શબ્દગમ્ ॥ ૩૨ ॥
અર્થાશ્રયત્વં શબ્દસ્ય દ્રષ્ટુર્લિઙ્ગત્વમેવ ચ ।
તન્માત્રત્વં ચ નભસો લક્ષણં કવયો વિદુઃ ॥ ૩૩ ॥
તન્માત્રત્વં ચ નભસો લક્ષણં કવયો વિદુઃ ॥ ૩૩ ॥
ભૂતાનાં છિદ્રદાતૃત્વં બહિરન્તરમેવ ચ ।
પ્રાણેન્દ્રિયાત્મધિષ્ણ્યત્વં નભસો વૃત્તિલક્ષણમ્ ॥ ૩૪ ॥
પ્રાણેન્દ્રિયાત્મધિષ્ણ્યત્વં નભસો વૃત્તિલક્ષણમ્ ॥ ૩૪ ॥
નભસઃ શબ્દતન્માત્રાત્કાલગત્યા વિકુર્વતઃ ।
સ્પર્શોઽભવત્તતો વાયુસ્ત્વક્સ્પર્શસ્ય ચ સંગ્રહઃ ॥ ૩૫ ॥
સ્પર્શોઽભવત્તતો વાયુસ્ત્વક્સ્પર્શસ્ય ચ સંગ્રહઃ ॥ ૩૫ ॥
મૃદુત્વં કઠિનત્વં ચ શૈત્યમુષ્ણત્વમેવ ચ ।
એતત્સ્પર્શસ્ય સ્પર્શત્વં તન્માત્રત્વં નભસ્વતઃ ॥ ૩૬ ॥
એતત્સ્પર્શસ્ય સ્પર્શત્વં તન્માત્રત્વં નભસ્વતઃ ॥ ૩૬ ॥
ચાલનં વ્યૂહનં પ્રાપ્તિર્નેતૃત્વં દ્રવ્યશબ્દયોઃ ।
સર્વેન્દ્રિયાણામાત્મત્વં વાયોઃ કર્માભિલક્ષણમ્ ॥ ૩૭ ॥
સર્વેન્દ્રિયાણામાત્મત્વં વાયોઃ કર્માભિલક્ષણમ્ ॥ ૩૭ ॥
વાયોશ્ચ સ્પર્શતન્માત્રાદ્રૂપં દૈવેરિતાદભૂત્ ।
સમુત્થિતં તતસ્તેજશ્ચક્ષૂ રૂપોપલમ્ભનમ્ ॥ ૩૮ ॥
સમુત્થિતં તતસ્તેજશ્ચક્ષૂ રૂપોપલમ્ભનમ્ ॥ ૩૮ ॥
દ્રવ્યાકૃતિત્વં ગુણતા વ્યક્તિસંસ્થાત્વમેવ ચ ।
તેજસ્ત્વં તેજસઃ સાધ્વિ રૂપમાત્રસ્ય વૃત્તયઃ ॥ ૩૯ ॥
તેજસ્ત્વં તેજસઃ સાધ્વિ રૂપમાત્રસ્ય વૃત્તયઃ ॥ ૩૯ ॥
દ્યોતનં પચનં પાનમદનં હિમમર્દનમ્ ।
તેજસો વૃત્તયસ્ત્વેતાઃ શોષણં ક્ષુત્તૃડેવ ચ ॥ ૪૦ ॥
તેજસો વૃત્તયસ્ત્વેતાઃ શોષણં ક્ષુત્તૃડેવ ચ ॥ ૪૦ ॥
રૂપમાત્રાદ્વિકુર્વાણાત્તેજસો દૈવચોદિતાત્ ।
રસમાત્રમભૂત્તસ્માદમ્ભો જિહ્વા રસગ્રહઃ ॥ ૪૧ ॥
રસમાત્રમભૂત્તસ્માદમ્ભો જિહ્વા રસગ્રહઃ ॥ ૪૧ ॥
કષાયો મધુરસ્તિક્તઃ કટ્વમ્લ ઇતિ નૈકધા ।
ભૌતિકાનાં વિકારેણ રસ એકો વિભિદ્યતે ॥ ૪૨ ॥
ભૌતિકાનાં વિકારેણ રસ એકો વિભિદ્યતે ॥ ૪૨ ॥
ક્લેદનં પિણ્ડનં તૃપ્તિઃ પ્રાણનાપ્યાયનોન્દનમ્ ।
તાપાપનોદો ભૂયસ્ત્વમમ્ભસો વૃત્તયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૪૩ ॥
તાપાપનોદો ભૂયસ્ત્વમમ્ભસો વૃત્તયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૪૩ ॥
રસમાત્રાદ્વિકુર્વાણાદમ્ભસો દૈવચોદિતાત્ ।
ગન્ધમાત્રમભૂત્તસ્માત્પૃથ્વી ઘ્રાણસ્તુ ગન્ધગઃ ॥ ૪૪ ॥
ગન્ધમાત્રમભૂત્તસ્માત્પૃથ્વી ઘ્રાણસ્તુ ગન્ધગઃ ॥ ૪૪ ॥
કરમ્ભપૂતિસૌરભ્યશાન્તોગ્રામ્લાદિભિઃ પૃથક્ ।
દ્રવ્યાવયવવૈષમ્યાદ્ગન્ધ એકો વિભિદ્યતે ॥ ૪૫ ॥
દ્રવ્યાવયવવૈષમ્યાદ્ગન્ધ એકો વિભિદ્યતે ॥ ૪૫ ॥
ભાવનં બ્રહ્મણઃ સ્થાનં ધારણં સદ્વિશેષણમ્ ।
સર્વસત્ત્વગુણોદ્ભેદઃ પૃથિવીવૃત્તિલક્ષણમ્ ॥ ૪૬ ॥
સર્વસત્ત્વગુણોદ્ભેદઃ પૃથિવીવૃત્તિલક્ષણમ્ ॥ ૪૬ ॥
નભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્છ્રોત્રમુચ્યતે ।
વાયોર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તત્સ્પર્શનં વિદુઃ ॥ ૪૭ ॥
વાયોર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તત્સ્પર્શનં વિદુઃ ॥ ૪૭ ॥
તેજોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તચ્ચક્ષુરુચ્યતે ।
અમ્ભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તદ્રસનં વિદુઃ ।
ભૂમેર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય સ ઘ્રાણ ઉચ્યતે ॥ ૪૮ ॥
અમ્ભોગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય તદ્રસનં વિદુઃ ।
ભૂમેર્ગુણવિશેષોઽર્થો યસ્ય સ ઘ્રાણ ઉચ્યતે ॥ ૪૮ ॥
પરસ્ય દૃશ્યતે ધર્મો હ્યપરસ્મિન્સમન્વયાત્ ।
અતો વિશેષો ભાવાનાં ભૂમાવેવોપલક્ષ્યતે ॥ ૪૯ ॥
અતો વિશેષો ભાવાનાં ભૂમાવેવોપલક્ષ્યતે ॥ ૪૯ ॥
એતાન્યસંહત્ય યદા મહદાદીનિ સપ્ત વૈ ।
કાલકર્મગુણોપેતો જગદાદિરુપાવિશત્ ॥ ૫૦ ॥
કાલકર્મગુણોપેતો જગદાદિરુપાવિશત્ ॥ ૫૦ ॥
તતસ્તેનાનુવિદ્ધેભ્યો યુક્તેભ્યોઽણ્ડમચેતનમ્ ।
ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માદુદતિષ્ઠદસૌ વિરાટ્ ॥ ૫૧ ॥
ઉત્થિતં પુરુષો યસ્માદુદતિષ્ઠદસૌ વિરાટ્ ॥ ૫૧ ॥
એતદણ્ડં વિશેષાખ્યં ક્રમવૃદ્ધૈર્દશોત્તરૈઃ ।
તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્બહિઃ ।
યત્ર લોકવિતાનોઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ ॥ ૫૨ ॥
તોયાદિભિઃ પરિવૃતં પ્રધાનેનાવૃતૈર્બહિઃ ।
યત્ર લોકવિતાનોઽયં રૂપં ભગવતો હરેઃ ॥ ૫૨ ॥
હિરણ્મયાદણ્ડકોશાદુત્થાય સલિલેશયાત્ ।
તમાવિશ્ય મહાદેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્ ॥ ૫૩ ॥
તમાવિશ્ય મહાદેવો બહુધા નિર્બિભેદ ખમ્ ॥ ૫૩ ॥
નિરભિદ્યતાસ્ય પ્રથમં મુખં વાણી તતોઽભવત્ ।
વાણ્યા વહ્નિરથો નાસે પ્રાણોતો ઘ્રાણ એતયોઃ ॥ ૫૪ ॥
વાણ્યા વહ્નિરથો નાસે પ્રાણોતો ઘ્રાણ એતયોઃ ॥ ૫૪ ॥
ઘ્રાણાદ્વાયુરભિદ્યેતામક્ષિણી ચક્ષુરેતયોઃ ।
તસ્માત્સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ ॥ ૫૫ ॥
તસ્માત્સૂર્યો ન્યભિદ્યેતાં કર્ણૌ શ્રોત્રં તતો દિશઃ ॥ ૫૫ ॥
નિર્બિભેદ વિરાજસ્ત્વગ્રોમશ્મશ્રવાદયસ્તતઃ ।
તત ઓષધયશ્ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ ॥ ૫૬ ॥
તત ઓષધયશ્ચાસન્ શિશ્નં નિર્બિભિદે તતઃ ॥ ૫૬ ॥
રેતસ્તસ્માદાપ આસન્નિરભિદ્યત વૈ ગુદમ્ ।
ગુદાદપાનોઽપાનાચ્ચ મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ ॥ ૫૭ ॥
ગુદાદપાનોઽપાનાચ્ચ મૃત્યુર્લોકભયઙ્કરઃ ॥ ૫૭ ॥
હસ્તૌ ચ નિરભિદ્યેતાં બલં તાભ્યાં તતઃ સ્વરાટ્ ।
પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્તાભ્યાં તતો હરિઃ ॥ ૫૮ ॥
પાદૌ ચ નિરભિદ્યેતાં ગતિસ્તાભ્યાં તતો હરિઃ ॥ ૫૮ ॥
નાડ્યોઽસ્ય નિરભિદ્યન્ત તાભ્યો લોહિતમાભૃતમ્ ।
નદ્યસ્તતઃ સમભવન્નુદરં નિરભિદ્યત ॥ ૫૯ ॥
નદ્યસ્તતઃ સમભવન્નુદરં નિરભિદ્યત ॥ ૫૯ ॥
ક્ષુત્પિપાસે તતઃ સ્યાતાં સમુદ્રસ્ત્વેતયોરભૂત્ ।
અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્મન ઉત્થિતમ્ ॥ ૬૦ ॥
અથાસ્ય હૃદયં ભિન્નં હૃદયાન્મન ઉત્થિતમ્ ॥ ૬૦ ॥
મનસશ્ચન્દ્રમા જાતો બુદ્ધિર્બુદ્ધેર્ગિરાં પતિઃ ।
અહઙ્કારસ્તતો રુદ્રશ્ચિત્તં ચૈત્યસ્તતોઽભવત્ ॥ ૬૧ ॥
અહઙ્કારસ્તતો રુદ્રશ્ચિત્તં ચૈત્યસ્તતોઽભવત્ ॥ ૬૧ ॥
એતે હ્યભ્યુત્થિતા દેવા નૈવાસ્યોત્થાપનેઽશકન્ ।
પુનરાવિવિશુઃ ખાનિ તમુત્થાપયિતું ક્રમાત્ ॥ ૬૨ ॥
પુનરાવિવિશુઃ ખાનિ તમુત્થાપયિતું ક્રમાત્ ॥ ૬૨ ॥
વહ્નિર્વાચા મુખં ભેજે નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુર્નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૩ ॥
ઘ્રાણેન નાસિકે વાયુર્નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૩ ॥
અક્ષિણી ચક્ષુષાદિત્યો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૪ ॥
શ્રોત્રેણ કર્ણૌ ચ દિશો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૪ ॥
ત્વચં રોમભિરોષધ્યો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
રેતસા શિશ્નમાપસ્તુ નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૫ ॥
રેતસા શિશ્નમાપસ્તુ નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૫ ॥
ગુદં મૃત્યુરપાનેન નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
હસ્તાવિન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૬ ॥
હસ્તાવિન્દ્રો બલેનૈવ નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૬ ॥
વિષ્ણુર્ગત્યૈવ ચરણૌ નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
નાડીર્નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૭ ॥
નાડીર્નદ્યો લોહિતેન નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૭ ॥
ક્ષુત્તૃડ્ભ્યામુદરં સિન્ધુર્નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૮ ॥
હૃદયં મનસા ચન્દ્રો નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૮ ॥
બુદ્ધ્યા બ્રહ્માપિ હૃદયં નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ।
રુદ્રોઽભિમત્યા હૃદયં નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૯ ॥
રુદ્રોઽભિમત્યા હૃદયં નોદતિષ્ઠત્તદા વિરાટ્ ॥ ૬૯ ॥
ચિત્તેન હૃદયં ચૈત્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રાવિશદ્યદા ।
વિરાટ્ તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદુદતિષ્ઠત ॥ ૭૦ ॥
વિરાટ્ તદૈવ પુરુષઃ સલિલાદુદતિષ્ઠત ॥ ૭૦ ॥
યથા પ્રસુપ્તં પુરુષં પ્રાણેન્દ્રિયમનોધિયઃ ।
પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમોજસા ॥ ૭૧ ॥
પ્રભવન્તિ વિના યેન નોત્થાપયિતુમોજસા ॥ ૭૧ ॥
તમસ્મિન્પ્રત્યગાત્માનં ધિયા યોગપ્રવૃત્તયા ।
ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્ ॥ ૭૨ ॥
ભક્ત્યા વિરક્ત્યા જ્ઞાનેન વિવિચ્યાત્મનિ ચિન્તયેત્ ॥ ૭૨ ॥