ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପୃଥକ୍ ।
ଯଦ୍ଵିଦିତ୍ଵା ଵିମୁଚ୍ଯେତ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୧ ॥
ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ପୃଥକ୍ ।
ଯଦ୍ଵିଦିତ୍ଵା ଵିମୁଚ୍ଯେତ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୧ ॥
ଜ୍ଞାନଂ ନିଃଶ୍ରେଯସାର୍ଥାଯ ପୁରୁଷସ୍ଯାତ୍ମଦର୍ଶନମ୍ ।
ଯଦାହୁର୍ଵର୍ଣଯେ ତତ୍ତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦନମ୍ ॥ ୨ ॥
ଯଦାହୁର୍ଵର୍ଣଯେ ତତ୍ତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦନମ୍ ॥ ୨ ॥
ଅନାଦିରାତ୍ମା ପୁରୁଷୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରଃ ।
ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ଧାମା ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିର୍ଵିଶ୍ଵଂ ଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୩ ॥
ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ଧାମା ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିର୍ଵିଶ୍ଵଂ ଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ ॥ ୩ ॥
ସ ଏଷ ପ୍ରକୃତିଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଦୈଵୀଂ ଗୁଣମଯୀଂ ଵିଭୁଃ ।
ଯଦୃଚ୍ଛଯୈଵୋପଗତାମଭ୍ଯପଦ୍ଯତ ଲୀଲଯା ॥ ୪ ॥
ଯଦୃଚ୍ଛଯୈଵୋପଗତାମଭ୍ଯପଦ୍ଯତ ଲୀଲଯା ॥ ୪ ॥
ଗୁଣୈର୍ଵିଚିତ୍ରାଃ ସୃଜତୀଂ ସରୂପାଃ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରଜାଃ ।
ଵିଲୋକ୍ଯ ମୁମୁହେ ସଦ୍ଯଃ ସ ଇହ ଜ୍ଞାନଗୂହଯା ॥ ୫ ॥
ଵିଲୋକ୍ଯ ମୁମୁହେ ସଦ୍ଯଃ ସ ଇହ ଜ୍ଞାନଗୂହଯା ॥ ୫ ॥
ଏଵଂ ପରାଭିଧ୍ଯାନେନ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପୁମାନ୍ ।
କର୍ମସୁ କ୍ରିଯମାଣେଷୁ ଗୁଣୈରାତ୍ମନି ମନ୍ଯତେ ॥ ୬ ॥
କର୍ମସୁ କ୍ରିଯମାଣେଷୁ ଗୁଣୈରାତ୍ମନି ମନ୍ଯତେ ॥ ୬ ॥
ତଦସ୍ଯ ସଂସୃତିର୍ବନ୍ଧଃ ପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଚ ତତ୍କୃତମ୍ ।
ଭଵତ୍ଯକର୍ତୁରୀଶସ୍ଯ ସାକ୍ଷିଣୋ ନିର୍ଵୃତାତ୍ମନଃ ॥ ୭ ॥
ଭଵତ୍ଯକର୍ତୁରୀଶସ୍ଯ ସାକ୍ଷିଣୋ ନିର୍ଵୃତାତ୍ମନଃ ॥ ୭ ॥
କାର୍ଯକାରଣକର୍ତୃତ୍ଵେ କାରଣଂ ପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦୁଃ ।
ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵେ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍ ॥ ୮ ॥
ଭୋକ୍ତୃତ୍ଵେ ସୁଖଦୁଃଖାନାଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପରମ୍ ॥ ୮ ॥
ଦେଵହୂତିରୁଵାଚ
ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାପି ଲକ୍ଷଣଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ।
ବ୍ରୂହି କାରଣଯୋରସ୍ଯ ସଦସଚ୍ଚ ଯଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୯ ॥
ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାପି ଲକ୍ଷଣଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ।
ବ୍ରୂହି କାରଣଯୋରସ୍ଯ ସଦସଚ୍ଚ ଯଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୯ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଯତ୍ତତ୍ତ୍ରିଗୁଣମଵ୍ଯକ୍ତଂ ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ ।
ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରାହୁରଵିଶେଷଂ ଵିଶେଷଵତ୍ ॥ ୧୦ ॥
ଯତ୍ତତ୍ତ୍ରିଗୁଣମଵ୍ଯକ୍ତଂ ନିତ୍ଯଂ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍ ।
ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରାହୁରଵିଶେଷଂ ଵିଶେଷଵତ୍ ॥ ୧୦ ॥
ପଞ୍ଚଭିଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ବ୍ରହ୍ମ ଚତୁର୍ଭିର୍ଦଶଭିସ୍ତଥା ।
ଏତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିକଂ ଗଣଂ ପ୍ରାଧାନିକଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୧୧ ॥
ଏତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିକଂ ଗଣଂ ପ୍ରାଧାନିକଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୧୧ ॥
ମହାଭୂତାନି ପଞ୍ଚୈଵ ଭୂରାପୋଽଗ୍ନିର୍ମରୁନ୍ନଭଃ ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଚ ତାଵନ୍ତି ଗନ୍ଧାଦୀନି ମତାନି ମେ ॥ ୧୨ ॥
ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଚ ତାଵନ୍ତି ଗନ୍ଧାଦୀନି ମତାନି ମେ ॥ ୧୨ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵଗ୍ଦୃଗ୍ରସନନାସିକାଃ ।
ଵାକ୍କରୌ ଚରଣୌ ମେଢ୍ରଂ ପାଯୁର୍ଦଶମ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
ଵାକ୍କରୌ ଚରଣୌ ମେଢ୍ରଂ ପାଯୁର୍ଦଶମ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିରହଙ୍କାରଶ୍ଚିତ୍ତମିତ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମକମ୍ ।
ଚତୁର୍ଧା ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଭେଦୋ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଲକ୍ଷଣରୂପଯା ॥ ୧୪ ॥
ଚତୁର୍ଧା ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଭେଦୋ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଲକ୍ଷଣରୂପଯା ॥ ୧୪ ॥
ଏତାଵାନେଵ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୋ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସଗୁଣସ୍ଯ ହ ।
ସନ୍ନିଵେଶୋ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଃ କାଲଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ॥ ୧୫ ॥
ସନ୍ନିଵେଶୋ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଃ କାଲଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶକଃ ॥ ୧୫ ॥
ପ୍ରଭାଵଂ ପୌରୁଷଂ ପ୍ରାହୁଃ କାଲମେକେ ଯତୋ ଭଯମ୍ ।
ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢସ୍ଯ କର୍ତୁଃ ପ୍ରକୃତିମୀଯୁଷଃ ॥ ୧୬ ॥
ଅହଙ୍କାରଵିମୂଢସ୍ଯ କର୍ତୁଃ ପ୍ରକୃତିମୀଯୁଷଃ ॥ ୧୬ ॥
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସାମ୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଵିଶେଷସ୍ଯ ମାନଵି ।
ଚେଷ୍ଟା ଯତଃ ସ ଭଗଵାନ୍କାଲ ଇତ୍ଯୁପଲକ୍ଷିତଃ ॥ ୧୭ ॥
ଚେଷ୍ଟା ଯତଃ ସ ଭଗଵାନ୍କାଲ ଇତ୍ଯୁପଲକ୍ଷିତଃ ॥ ୧୭ ॥
ଅନ୍ତଃ ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ଯୋ ବହିଃ ।
ସମନ୍ଵେତ୍ଯେଷ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଭଗଵାନାତ୍ମମାଯଯା ॥ ୧୮ ॥
ସମନ୍ଵେତ୍ଯେଷ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଭଗଵାନାତ୍ମମାଯଯା ॥ ୧୮ ॥
ଦୈଵାତ୍କ୍ଷୁଭିତଧର୍ମିଣ୍ଯାଂ ସ୍ଵସ୍ଯାଂ ଯୋନୌ ପରଃ ପୁମାନ୍ ।
ଆଧତ୍ତ ଵୀର୍ଯଂ ସାସୂତ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ହିରଣ୍ମଯମ୍ ॥ ୧୯ ॥
ଆଧତ୍ତ ଵୀର୍ଯଂ ସାସୂତ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ହିରଣ୍ମଯମ୍ ॥ ୧୯ ॥
ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମଗତଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜନ୍କୂଟସ୍ଥୋ ଜଗଦଙ୍କୁରଃ ।
ସ୍ଵତେଜସାପିବତ୍ତୀଵ୍ରମାତ୍ମପ୍ରସ୍ଵାପନଂ ତମଃ ॥ ୨୦ ॥
ସ୍ଵତେଜସାପିବତ୍ତୀଵ୍ରମାତ୍ମପ୍ରସ୍ଵାପନଂ ତମଃ ॥ ୨୦ ॥
ଯତ୍ତତ୍ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଶାନ୍ତଂ ଭଗଵତଃ ପଦମ୍ ।
ଯଦାହୁର୍ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯଂ ଚିତ୍ତଂ ତନ୍ମହଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ଯଦାହୁର୍ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯଂ ଚିତ୍ତଂ ତନ୍ମହଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ସ୍ଵଚ୍ଛତ୍ଵମଵିକାରିତ୍ଵଂ ଶାନ୍ତତ୍ଵମିତି ଚେତସଃ ।
ଵୃତ୍ତିଭିର୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥାପାଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପରା ॥ ୨୨ ॥
ଵୃତ୍ତିଭିର୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥାପାଂ ପ୍ରକୃତିଃ ପରା ॥ ୨୨ ॥
ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ଵିକୁର୍ଵାଣାଦ୍ଭଗଵଦ୍ଵୀର୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍ ।
କ୍ରିଯାଶକ୍ତିରହଙ୍କାରସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସମପଦ୍ଯତ ॥ ୨୩ ॥
କ୍ରିଯାଶକ୍ତିରହଙ୍କାରସ୍ତ୍ରିଵିଧଃ ସମପଦ୍ଯତ ॥ ୨୩ ॥
ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ତାମସଶ୍ଚ ଯତୋ ଭଵଃ ।
ମନସଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ମହତାମପି ॥ ୨୪ ॥
ମନସଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ମହତାମପି ॥ ୨୪ ॥
ସହସ୍ରଶିରସଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଯମନନ୍ତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।
ସଙ୍କର୍ଷଣାଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋମଯମ୍ ॥ ୨୫ ॥
ସଙ୍କର୍ଷଣାଖ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋମଯମ୍ ॥ ୨୫ ॥
କର୍ତୃତ୍ଵଂ କରଣତ୍ଵଂ ଚ କାର୍ଯତ୍ଵଂ ଚେତି ଲକ୍ଷଣମ୍ ।
ଶାନ୍ତଘୋରଵିମୂଢତ୍ଵମିତି ଵା ସ୍ଯାଦହଙ୍କୃତେଃ ॥ ୨୬ ॥
ଶାନ୍ତଘୋରଵିମୂଢତ୍ଵମିତି ଵା ସ୍ଯାଦହଙ୍କୃତେଃ ॥ ୨୬ ॥
ଵୈକାରିକାଦ୍ଵିକୁର୍ଵାଣାନ୍ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵମଜାଯତ ।
ଯତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାଭ୍ଯାଂ ଵର୍ତତେ କାମସମ୍ଭଵଃ ॥ ୨୭ ॥
ଯତ୍ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପାଭ୍ଯାଂ ଵର୍ତତେ କାମସମ୍ଭଵଃ ॥ ୨୭ ॥
ଯଦ୍ଵିଦୁର୍ହ୍ଯନିରୁଦ୍ଧାଖ୍ଯଂ ହୃଷୀକାଣାମଧୀଶ୍ଵରମ୍ ।
ଶାରଦେନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ସଂରାଧ୍ଯଂ ଯୋଗିଭିଃ ଶନୈଃ ॥ ୨୮ ॥
ଶାରଦେନ୍ଦୀଵରଶ୍ଯାମଂ ସଂରାଧ୍ଯଂ ଯୋଗିଭିଃ ଶନୈଃ ॥ ୨୮ ॥
ତୈଜସାତ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣାଦ୍ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ଵମଭୂତ୍ସତି ।
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଫୁରଣଵିଜ୍ଞାନମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୁଗ୍ରହଃ ॥ ୨୯ ॥
ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଫୁରଣଵିଜ୍ଞାନମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୁଗ୍ରହଃ ॥ ୨୯ ॥
ସଂଶଯୋଽଥ ଵିପର୍ଯାସୋ ନିଶ୍ଚଯଃ ସ୍ମୃତିରେଵ ଚ ।
ସ୍ଵାପ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧେର୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵୃତ୍ତିତଃ ପୃଥକ୍ ॥ ୩୦ ॥
ସ୍ଵାପ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧେର୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵୃତ୍ତିତଃ ପୃଥକ୍ ॥ ୩୦ ॥
ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯେଵ କ୍ରିଯାଜ୍ଞାନଵିଭାଗଶଃ ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯ ହି କ୍ରିଯାଶକ୍ତିର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଵିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିତା ॥ ୩୧ ॥
ପ୍ରାଣସ୍ଯ ହି କ୍ରିଯାଶକ୍ତିର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଵିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିତା ॥ ୩୧ ॥
ତାମସାଚ୍ଚ ଵିକୁର୍ଵାଣାଦ୍ଭଗଵଦ୍ଵୀର୍ଯଚୋଦିତାତ୍ ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାନ୍ନଭଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତୁ ଶବ୍ଦଗମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଶବ୍ଦମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାନ୍ନଭଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତୁ ଶବ୍ଦଗମ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଅର୍ଥାଶ୍ରଯତ୍ଵଂ ଶବ୍ଦସ୍ଯ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ଲିଙ୍ଗତ୍ଵମେଵ ଚ ।
ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ଚ ନଭସୋ ଲକ୍ଷଣଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ ॥ ୩୩ ॥
ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ଚ ନଭସୋ ଲକ୍ଷଣଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ ॥ ୩୩ ॥
ଭୂତାନାଂ ଛିଦ୍ରଦାତୃତ୍ଵଂ ବହିରନ୍ତରମେଵ ଚ ।
ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମଧିଷ୍ଣ୍ଯତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୩୪ ॥
ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମଧିଷ୍ଣ୍ଯତ୍ଵଂ ନଭସୋ ଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୩୪ ॥
ନଭସଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାତ୍କାଲଗତ୍ଯା ଵିକୁର୍ଵତଃ ।
ସ୍ପର୍ଶୋଽଭଵତ୍ତତୋ ଵାଯୁସ୍ତ୍ଵକ୍ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ଚ ସଂଗ୍ରହଃ ॥ ୩୫ ॥
ସ୍ପର୍ଶୋଽଭଵତ୍ତତୋ ଵାଯୁସ୍ତ୍ଵକ୍ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ଚ ସଂଗ୍ରହଃ ॥ ୩୫ ॥
ମୃଦୁତ୍ଵଂ କଠିନତ୍ଵଂ ଚ ଶୈତ୍ଯମୁଷ୍ଣତ୍ଵମେଵ ଚ ।
ଏତତ୍ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶତ୍ଵଂ ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ନଭସ୍ଵତଃ ॥ ୩୬ ॥
ଏତତ୍ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶତ୍ଵଂ ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ନଭସ୍ଵତଃ ॥ ୩୬ ॥
ଚାଲନଂ ଵ୍ଯୂହନଂ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ନେତୃତ୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଶବ୍ଦଯୋଃ ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମାତ୍ମତ୍ଵଂ ଵାଯୋଃ କର୍ମାଭିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୩୭ ॥
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମାତ୍ମତ୍ଵଂ ଵାଯୋଃ କର୍ମାଭିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୩୭ ॥
ଵାଯୋଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ରୂପଂ ଦୈଵେରିତାଦଭୂତ୍ ।
ସମୁତ୍ଥିତଂ ତତସ୍ତେଜଶ୍ଚକ୍ଷୂ ରୂପୋପଲମ୍ଭନମ୍ ॥ ୩୮ ॥
ସମୁତ୍ଥିତଂ ତତସ୍ତେଜଶ୍ଚକ୍ଷୂ ରୂପୋପଲମ୍ଭନମ୍ ॥ ୩୮ ॥
ଦ୍ରଵ୍ଯାକୃତିତ୍ଵଂ ଗୁଣତା ଵ୍ଯକ୍ତିସଂସ୍ଥାତ୍ଵମେଵ ଚ ।
ତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସଃ ସାଧ୍ଵି ରୂପମାତ୍ରସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୩୯ ॥
ତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସଃ ସାଧ୍ଵି ରୂପମାତ୍ରସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଯଃ ॥ ୩୯ ॥
ଦ୍ଯୋତନଂ ପଚନଂ ପାନମଦନଂ ହିମମର୍ଦନମ୍ ।
ତେଜସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵେତାଃ ଶୋଷଣଂ କ୍ଷୁତ୍ତୃଡେଵ ଚ ॥ ୪୦ ॥
ତେଜସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵେତାଃ ଶୋଷଣଂ କ୍ଷୁତ୍ତୃଡେଵ ଚ ॥ ୪୦ ॥
ରୂପମାତ୍ରାଦ୍ଵିକୁର୍ଵାଣାତ୍ତେଜସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ ।
ରସମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାଦମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵା ରସଗ୍ରହଃ ॥ ୪୧ ॥
ରସମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାଦମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵା ରସଗ୍ରହଃ ॥ ୪୧ ॥
କଷାଯୋ ମଧୁରସ୍ତିକ୍ତଃ କଟ୍ଵମ୍ଲ ଇତି ନୈକଧା ।
ଭୌତିକାନାଂ ଵିକାରେଣ ରସ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ ॥ ୪୨ ॥
ଭୌତିକାନାଂ ଵିକାରେଣ ରସ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ ॥ ୪୨ ॥
କ୍ଲେଦନଂ ପିଣ୍ଡନଂ ତୃପ୍ତିଃ ପ୍ରାଣନାପ୍ଯାଯନୋନ୍ଦନମ୍ ।
ତାପାପନୋଦୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵମମ୍ଭସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵିମାଃ ॥ ୪୩ ॥
ତାପାପନୋଦୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵମମ୍ଭସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵିମାଃ ॥ ୪୩ ॥
ରସମାତ୍ରାଦ୍ଵିକୁର୍ଵାଣାଦମ୍ଭସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ ।
ଗନ୍ଧମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୃଥ୍ଵୀ ଘ୍ରାଣସ୍ତୁ ଗନ୍ଧଗଃ ॥ ୪୪ ॥
ଗନ୍ଧମାତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୃଥ୍ଵୀ ଘ୍ରାଣସ୍ତୁ ଗନ୍ଧଗଃ ॥ ୪୪ ॥
କରମ୍ଭପୂତିସୌରଭ୍ଯଶାନ୍ତୋଗ୍ରାମ୍ଲାଦିଭିଃ ପୃଥକ୍ ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵଵୈଷମ୍ଯାଦ୍ଗନ୍ଧ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ ॥ ୪୫ ॥
ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵଵୈଷମ୍ଯାଦ୍ଗନ୍ଧ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ ॥ ୪୫ ॥
ଭାଵନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ଧାରଣଂ ସଦ୍ଵିଶେଷଣମ୍ ।
ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋଦ୍ଭେଦଃ ପୃଥିଵୀଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୪୬ ॥
ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋଦ୍ଭେଦଃ ପୃଥିଵୀଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ ୪୬ ॥
ନଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ।
ଵାଯୋର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ପର୍ଶନଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୪୭ ॥
ଵାଯୋର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ପର୍ଶନଂ ଵିଦୁଃ ॥ ୪୭ ॥
ତେଜୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଚକ୍ଷୁରୁଚ୍ଯତେ ।
ଅମ୍ଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଦ୍ରସନଂ ଵିଦୁଃ ।
ଭୂମେର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ସ ଘ୍ରାଣ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୪୮ ॥
ଅମ୍ଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଦ୍ରସନଂ ଵିଦୁଃ ।
ଭୂମେର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ସ ଘ୍ରାଣ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୪୮ ॥
ପରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯପରସ୍ମିନ୍ସମନ୍ଵଯାତ୍ ।
ଅତୋ ଵିଶେଷୋ ଭାଵାନାଂ ଭୂମାଵେଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୪୯ ॥
ଅତୋ ଵିଶେଷୋ ଭାଵାନାଂ ଭୂମାଵେଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୪୯ ॥
ଏତାନ୍ଯସଂହତ୍ଯ ଯଦା ମହଦାଦୀନି ସପ୍ତ ଵୈ ।
କାଲକର୍ମଗୁଣୋପେତୋ ଜଗଦାଦିରୁପାଵିଶତ୍ ॥ ୫୦ ॥
କାଲକର୍ମଗୁଣୋପେତୋ ଜଗଦାଦିରୁପାଵିଶତ୍ ॥ ୫୦ ॥
ତତସ୍ତେନାନୁଵିଦ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡମଚେତନମ୍ ।
ଉତ୍ଥିତଂ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ମାଦୁଦତିଷ୍ଠଦସୌ ଵିରାଟ୍ ॥ ୫୧ ॥
ଉତ୍ଥିତଂ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ମାଦୁଦତିଷ୍ଠଦସୌ ଵିରାଟ୍ ॥ ୫୧ ॥
ଏତଦଣ୍ଡଂ ଵିଶେଷାଖ୍ଯଂ କ୍ରମଵୃଦ୍ଧୈର୍ଦଶୋତ୍ତରୈଃ ।
ତୋଯାଦିଭିଃ ପରିଵୃତଂ ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୈର୍ବହିଃ ।
ଯତ୍ର ଲୋକଵିତାନୋଽଯଂ ରୂପଂ ଭଗଵତୋ ହରେଃ ॥ ୫୨ ॥
ତୋଯାଦିଭିଃ ପରିଵୃତଂ ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୈର୍ବହିଃ ।
ଯତ୍ର ଲୋକଵିତାନୋଽଯଂ ରୂପଂ ଭଗଵତୋ ହରେଃ ॥ ୫୨ ॥
ହିରଣ୍ମଯାଦଣ୍ଡକୋଶାଦୁତ୍ଥାଯ ସଲିଲେଶଯାତ୍ ।
ତମାଵିଶ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ବହୁଧା ନିର୍ବିଭେଦ ଖମ୍ ॥ ୫୩ ॥
ତମାଵିଶ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ବହୁଧା ନିର୍ବିଭେଦ ଖମ୍ ॥ ୫୩ ॥
ନିରଭିଦ୍ଯତାସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ମୁଖଂ ଵାଣୀ ତତୋଽଭଵତ୍ ।
ଵାଣ୍ଯା ଵହ୍ନିରଥୋ ନାସେ ପ୍ରାଣୋତୋ ଘ୍ରାଣ ଏତଯୋଃ ॥ ୫୪ ॥
ଵାଣ୍ଯା ଵହ୍ନିରଥୋ ନାସେ ପ୍ରାଣୋତୋ ଘ୍ରାଣ ଏତଯୋଃ ॥ ୫୪ ॥
ଘ୍ରାଣାଦ୍ଵାଯୁରଭିଦ୍ଯେତାମକ୍ଷିଣୀ ଚକ୍ଷୁରେତଯୋଃ ।
ତସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯୋ ନ୍ଯଭିଦ୍ଯେତାଂ କର୍ଣୌ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତୋ ଦିଶଃ ॥ ୫୫ ॥
ତସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯୋ ନ୍ଯଭିଦ୍ଯେତାଂ କର୍ଣୌ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତୋ ଦିଶଃ ॥ ୫୫ ॥
ନିର୍ବିଭେଦ ଵିରାଜସ୍ତ୍ଵଗ୍ରୋମଶ୍ମଶ୍ରଵାଦଯସ୍ତତଃ ।
ତତ ଓଷଧଯଶ୍ଚାସନ୍ ଶିଶ୍ନଂ ନିର୍ବିଭିଦେ ତତଃ ॥ ୫୬ ॥
ତତ ଓଷଧଯଶ୍ଚାସନ୍ ଶିଶ୍ନଂ ନିର୍ବିଭିଦେ ତତଃ ॥ ୫୬ ॥
ରେତସ୍ତସ୍ମାଦାପ ଆସନ୍ନିରଭିଦ୍ଯତ ଵୈ ଗୁଦମ୍ ।
ଗୁଦାଦପାନୋଽପାନାଚ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଲୋକଭଯଙ୍କରଃ ॥ ୫୭ ॥
ଗୁଦାଦପାନୋଽପାନାଚ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଲୋକଭଯଙ୍କରଃ ॥ ୫୭ ॥
ହସ୍ତୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ବଲଂ ତାଭ୍ଯାଂ ତତଃ ସ୍ଵରାଟ୍ ।
ପାଦୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଗତିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତୋ ହରିଃ ॥ ୫୮ ॥
ପାଦୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଗତିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତୋ ହରିଃ ॥ ୫୮ ॥
ନାଡ୍ଯୋଽସ୍ଯ ନିରଭିଦ୍ଯନ୍ତ ତାଭ୍ଯୋ ଲୋହିତମାଭୃତମ୍ ।
ନଦ୍ଯସ୍ତତଃ ସମଭଵନ୍ନୁଦରଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ ॥ ୫୯ ॥
ନଦ୍ଯସ୍ତତଃ ସମଭଵନ୍ନୁଦରଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ ॥ ୫୯ ॥
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ତତଃ ସ୍ଯାତାଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ତ୍ଵେତଯୋରଭୂତ୍ ।
ଅଥାସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଭିନ୍ନଂ ହୃଦଯାନ୍ମନ ଉତ୍ଥିତମ୍ ॥ ୬୦ ॥
ଅଥାସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଭିନ୍ନଂ ହୃଦଯାନ୍ମନ ଉତ୍ଥିତମ୍ ॥ ୬୦ ॥
ମନସଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜାତୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଗିରାଂ ପତିଃ ।
ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚୈତ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ॥ ୬୧ ॥
ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଚୈତ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍ ॥ ୬୧ ॥
ଏତେ ହ୍ଯଭ୍ଯୁତ୍ଥିତା ଦେଵା ନୈଵାସ୍ଯୋତ୍ଥାପନେଽଶକନ୍ ।
ପୁନରାଵିଵିଶୁଃ ଖାନି ତମୁତ୍ଥାପଯିତୁଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୬୨ ॥
ପୁନରାଵିଵିଶୁଃ ଖାନି ତମୁତ୍ଥାପଯିତୁଂ କ୍ରମାତ୍ ॥ ୬୨ ॥
ଵହ୍ନିର୍ଵାଚା ମୁଖଂ ଭେଜେ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ଘ୍ରାଣେନ ନାସିକେ ଵାଯୁର୍ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୩ ॥
ଘ୍ରାଣେନ ନାସିକେ ଵାଯୁର୍ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୩ ॥
ଅକ୍ଷିଣୀ ଚକ୍ଷୁଷାଦିତ୍ଯୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ କର୍ଣୌ ଚ ଦିଶୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୪ ॥
ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ କର୍ଣୌ ଚ ଦିଶୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୪ ॥
ତ୍ଵଚଂ ରୋମଭିରୋଷଧ୍ଯୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ରେତସା ଶିଶ୍ନମାପସ୍ତୁ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୫ ॥
ରେତସା ଶିଶ୍ନମାପସ୍ତୁ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୫ ॥
ଗୁଦଂ ମୃତ୍ଯୁରପାନେନ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ହସ୍ତାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ବଲେନୈଵ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୬ ॥
ହସ୍ତାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ବଲେନୈଵ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୬ ॥
ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗତ୍ଯୈଵ ଚରଣୌ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ନାଡୀର୍ନଦ୍ଯୋ ଲୋହିତେନ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୭ ॥
ନାଡୀର୍ନଦ୍ଯୋ ଲୋହିତେନ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୭ ॥
କ୍ଷୁତ୍ତୃଡ୍ଭ୍ଯାମୁଦରଂ ସିନ୍ଧୁର୍ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ହୃଦଯଂ ମନସା ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୮ ॥
ହୃଦଯଂ ମନସା ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୮ ॥
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାପି ହୃଦଯଂ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ।
ରୁଦ୍ରୋଽଭିମତ୍ଯା ହୃଦଯଂ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୯ ॥
ରୁଦ୍ରୋଽଭିମତ୍ଯା ହୃଦଯଂ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ତଦା ଵିରାଟ୍ ॥ ୬୯ ॥
ଚିତ୍ତେନ ହୃଦଯଂ ଚୈତ୍ଯଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଯଦା ।
ଵିରାଟ୍ ତଦୈଵ ପୁରୁଷଃ ସଲିଲାଦୁଦତିଷ୍ଠତ ॥ ୭୦ ॥
ଵିରାଟ୍ ତଦୈଵ ପୁରୁଷଃ ସଲିଲାଦୁଦତିଷ୍ଠତ ॥ ୭୦ ॥
ଯଥା ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଧିଯଃ ।
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଵିନା ଯେନ ନୋତ୍ଥାପଯିତୁମୋଜସା ॥ ୭୧ ॥
ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଵିନା ଯେନ ନୋତ୍ଥାପଯିତୁମୋଜସା ॥ ୭୧ ॥
ତମସ୍ମିନ୍ପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମାନଂ ଧିଯା ଯୋଗପ୍ରଵୃତ୍ତଯା ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିରକ୍ତ୍ଯା ଜ୍ଞାନେନ ଵିଵିଚ୍ଯାତ୍ମନି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ ୭୨ ॥
ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିରକ୍ତ୍ଯା ଜ୍ଞାନେନ ଵିଵିଚ୍ଯାତ୍ମନି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ ୭୨ ॥