ശ്രീഭഗവാനുവാച
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി തത്ത്വാനാം ലക്ഷണം പൃഥക് ।
യദ്വിദിത്വാ വിമുച്യേത പുരുഷഃ പ്രാകൃതൈര്ഗുണൈഃ ॥ ൧ ॥
അഥ തേ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി തത്ത്വാനാം ലക്ഷണം പൃഥക് ।
യദ്വിദിത്വാ വിമുച്യേത പുരുഷഃ പ്രാകൃതൈര്ഗുണൈഃ ॥ ൧ ॥
ജ്ഞാനം നിഃശ്രേയസാര്ഥായ പുരുഷസ്യാത്മദര്ശനമ് ।
യദാഹുര്വര്ണയേ തത്തേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിഭേദനമ് ॥ ൨ ॥
യദാഹുര്വര്ണയേ തത്തേ ഹൃദയഗ്രന്ഥിഭേദനമ് ॥ ൨ ॥
അനാദിരാത്മാ പുരുഷോ നിര്ഗുണഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ ।
പ്രത്യഗ്ധാമാ സ്വയംജ്യോതിര്വിശ്വം യേന സമന്വിതമ് ॥ ൩ ॥
പ്രത്യഗ്ധാമാ സ്വയംജ്യോതിര്വിശ്വം യേന സമന്വിതമ് ॥ ൩ ॥
സ ഏഷ പ്രകൃതിം സൂക്ഷ്മാം ദൈവീം ഗുണമയീം വിഭുഃ ।
യദൃച്ഛയൈവോപഗതാമഭ്യപദ്യത ലീലയാ ॥ ൪ ॥
യദൃച്ഛയൈവോപഗതാമഭ്യപദ്യത ലീലയാ ॥ ൪ ॥
ഗുണൈര്വിചിത്രാഃ സൃജതീം സരൂപാഃ പ്രകൃതിം പ്രജാഃ ।
വിലോക്യ മുമുഹേ സദ്യഃ സ ഇഹ ജ്ഞാനഗൂഹയാ ॥ ൫ ॥
വിലോക്യ മുമുഹേ സദ്യഃ സ ഇഹ ജ്ഞാനഗൂഹയാ ॥ ൫ ॥
ഏവം പരാഭിധ്യാനേന കര്തൃത്വം പ്രകൃതേഃ പുമാന് ।
കര്മസു ക്രിയമാണേഷു ഗുണൈരാത്മനി മന്യതേ ॥ ൬ ॥
കര്മസു ക്രിയമാണേഷു ഗുണൈരാത്മനി മന്യതേ ॥ ൬ ॥
തദസ്യ സംസൃതിര്ബന്ധഃ പാരതന്ത്ര്യം ച തത്കൃതമ് ।
ഭവത്യകര്തുരീശസ്യ സാക്ഷിണോ നിര്വൃതാത്മനഃ ॥ ൭ ॥
ഭവത്യകര്തുരീശസ്യ സാക്ഷിണോ നിര്വൃതാത്മനഃ ॥ ൭ ॥
കാര്യകാരണകര്തൃത്വേ കാരണം പ്രകൃതിം വിദുഃ ।
ഭോക്തൃത്വേ സുഖദുഃഖാനാം പുരുഷം പ്രകൃതേഃ പരമ് ॥ ൮ ॥
ഭോക്തൃത്വേ സുഖദുഃഖാനാം പുരുഷം പ്രകൃതേഃ പരമ് ॥ ൮ ॥
ദേവഹൂതിരുവാച
പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യാപി ലക്ഷണം പുരുഷോത്തമ ।
ബ്രൂഹി കാരണയോരസ്യ സദസച്ച യദാത്മകമ് ॥ ൯ ॥
പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യാപി ലക്ഷണം പുരുഷോത്തമ ।
ബ്രൂഹി കാരണയോരസ്യ സദസച്ച യദാത്മകമ് ॥ ൯ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
യത്തത്ത്രിഗുണമവ്യക്തം നിത്യം സദസദാത്മകമ് ।
പ്രധാനം പ്രകൃതിം പ്രാഹുരവിശേഷം വിശേഷവത് ॥ ൧൦ ॥
യത്തത്ത്രിഗുണമവ്യക്തം നിത്യം സദസദാത്മകമ് ।
പ്രധാനം പ്രകൃതിം പ്രാഹുരവിശേഷം വിശേഷവത് ॥ ൧൦ ॥
പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചഭിര്ബ്രഹ്മ ചതുര്ഭിര്ദശഭിസ്തഥാ ।
ഏതച്ചതുര്വിംശതികം ഗണം പ്രാധാനികം വിദുഃ ॥ ൧൧ ॥
ഏതച്ചതുര്വിംശതികം ഗണം പ്രാധാനികം വിദുഃ ॥ ൧൧ ॥
മഹാഭൂതാനി പഞ്ചൈവ ഭൂരാപോഽഗ്നിര്മരുന്നഭഃ ।
തന്മാത്രാണി ച താവന്തി ഗന്ധാദീനി മതാനി മേ ॥ ൧൨ ॥
തന്മാത്രാണി ച താവന്തി ഗന്ധാദീനി മതാനി മേ ॥ ൧൨ ॥
ഇന്ദ്രിയാണി ദശ ശ്രോത്രം ത്വഗ്ദൃഗ്രസനനാസികാഃ ।
വാക്കരൌ ചരണൌ മേഢ്രം പായുര്ദശമ ഉച്യതേ ॥ ൧൩ ॥
വാക്കരൌ ചരണൌ മേഢ്രം പായുര്ദശമ ഉച്യതേ ॥ ൧൩ ॥
മനോ ബുദ്ധിരഹങ്കാരശ്ചിത്തമിത്യന്തരാത്മകമ് ।
ചതുര്ധാ ലക്ഷ്യതേ ഭേദോ വൃത്ത്യാ ലക്ഷണരൂപയാ ॥ ൧൪ ॥
ചതുര്ധാ ലക്ഷ്യതേ ഭേദോ വൃത്ത്യാ ലക്ഷണരൂപയാ ॥ ൧൪ ॥
ഏതാവാനേവ സങ്ഖ്യാതോ ബ്രഹ്മണഃ സഗുണസ്യ ഹ ।
സന്നിവേശോ മയാ പ്രോക്തോ യഃ കാലഃ പഞ്ചവിംശകഃ ॥ ൧൫ ॥
സന്നിവേശോ മയാ പ്രോക്തോ യഃ കാലഃ പഞ്ചവിംശകഃ ॥ ൧൫ ॥
പ്രഭാവം പൌരുഷം പ്രാഹുഃ കാലമേകേ യതോ ഭയമ് ।
അഹങ്കാരവിമൂഢസ്യ കര്തുഃ പ്രകൃതിമീയുഷഃ ॥ ൧൬ ॥
അഹങ്കാരവിമൂഢസ്യ കര്തുഃ പ്രകൃതിമീയുഷഃ ॥ ൧൬ ॥
പ്രകൃതേര്ഗുണസാമ്യസ്യ നിര്വിശേഷസ്യ മാനവി ।
ചേഷ്ടാ യതഃ സ ഭഗവാന്കാല ഇത്യുപലക്ഷിതഃ ॥ ൧൭ ॥
ചേഷ്ടാ യതഃ സ ഭഗവാന്കാല ഇത്യുപലക്ഷിതഃ ॥ ൧൭ ॥
അന്തഃ പുരുഷരൂപേണ കാലരൂപേണ യോ ബഹിഃ ।
സമന്വേത്യേഷ സത്ത്വാനാം ഭഗവാനാത്മമായയാ ॥ ൧൮ ॥
സമന്വേത്യേഷ സത്ത്വാനാം ഭഗവാനാത്മമായയാ ॥ ൧൮ ॥
ദൈവാത്ക്ഷുഭിതധര്മിണ്യാം സ്വസ്യാം യോനൌ പരഃ പുമാന് ।
ആധത്ത വീര്യം സാസൂത മഹത്തത്ത്വം ഹിരണ്മയമ് ॥ ൧൯ ॥
ആധത്ത വീര്യം സാസൂത മഹത്തത്ത്വം ഹിരണ്മയമ് ॥ ൧൯ ॥
വിശ്വമാത്മഗതം വ്യഞ്ജന്കൂടസ്ഥോ ജഗദങ്കുരഃ ।
സ്വതേജസാപിബത്തീവ്രമാത്മപ്രസ്വാപനം തമഃ ॥ ൨൦ ॥
സ്വതേജസാപിബത്തീവ്രമാത്മപ്രസ്വാപനം തമഃ ॥ ൨൦ ॥
യത്തത്സത്ത്വഗുണം സ്വച്ഛം ശാന്തം ഭഗവതഃ പദമ് ।
യദാഹുര്വാസുദേവാഖ്യം ചിത്തം തന്മഹദാത്മകമ് ॥ ൨൧ ॥
യദാഹുര്വാസുദേവാഖ്യം ചിത്തം തന്മഹദാത്മകമ് ॥ ൨൧ ॥
സ്വച്ഛത്വമവികാരിത്വം ശാന്തത്വമിതി ചേതസഃ ।
വൃത്തിഭിര്ലക്ഷണം പ്രോക്തം യഥാപാം പ്രകൃതിഃ പരാ ॥ ൨൨ ॥
വൃത്തിഭിര്ലക്ഷണം പ്രോക്തം യഥാപാം പ്രകൃതിഃ പരാ ॥ ൨൨ ॥
മഹത്തത്ത്വാദ്വികുര്വാണാദ്ഭഗവദ്വീര്യസമ്ഭവാത് ।
ക്രിയാശക്തിരഹങ്കാരസ്ത്രിവിധഃ സമപദ്യത ॥ ൨൩ ॥
ക്രിയാശക്തിരഹങ്കാരസ്ത്രിവിധഃ സമപദ്യത ॥ ൨൩ ॥
വൈകാരികസ്തൈജസശ്ച താമസശ്ച യതോ ഭവഃ ।
മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ച ഭൂതാനാം മഹതാമപി ॥ ൨൪ ॥
മനസശ്ചേന്ദ്രിയാണാം ച ഭൂതാനാം മഹതാമപി ॥ ൨൪ ॥
സഹസ്രശിരസം സാക്ഷാദ്യമനന്തം പ്രചക്ഷതേ ।
സങ്കര്ഷണാഖ്യം പുരുഷം ഭൂതേന്ദ്രിയമനോമയമ് ॥ ൨൫ ॥
സങ്കര്ഷണാഖ്യം പുരുഷം ഭൂതേന്ദ്രിയമനോമയമ് ॥ ൨൫ ॥
കര്തൃത്വം കരണത്വം ച കാര്യത്വം ചേതി ലക്ഷണമ് ।
ശാന്തഘോരവിമൂഢത്വമിതി വാ സ്യാദഹങ്കൃതേഃ ॥ ൨൬ ॥
ശാന്തഘോരവിമൂഢത്വമിതി വാ സ്യാദഹങ്കൃതേഃ ॥ ൨൬ ॥
വൈകാരികാദ്വികുര്വാണാന്മനസ്തത്ത്വമജായത ।
യത്സങ്കല്പവികല്പാഭ്യാം വര്തതേ കാമസമ്ഭവഃ ॥ ൨൭ ॥
യത്സങ്കല്പവികല്പാഭ്യാം വര്തതേ കാമസമ്ഭവഃ ॥ ൨൭ ॥
യദ്വിദുര്ഹ്യനിരുദ്ധാഖ്യം ഹൃഷീകാണാമധീശ്വരമ് ।
ശാരദേന്ദീവരശ്യാമം സംരാധ്യം യോഗിഭിഃ ശനൈഃ ॥ ൨൮ ॥
ശാരദേന്ദീവരശ്യാമം സംരാധ്യം യോഗിഭിഃ ശനൈഃ ॥ ൨൮ ॥
തൈജസാത്തു വികുര്വാണാദ് ബുദ്ധിതത്ത്വമഭൂത്സതി ।
ദ്രവ്യസ്ഫുരണവിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണാമനുഗ്രഹഃ ॥ ൨൯ ॥
ദ്രവ്യസ്ഫുരണവിജ്ഞാനമിന്ദ്രിയാണാമനുഗ്രഹഃ ॥ ൨൯ ॥
സംശയോഽഥ വിപര്യാസോ നിശ്ചയഃ സ്മൃതിരേവ ച ।
സ്വാപ ഇത്യുച്യതേ ബുദ്ധേര്ലക്ഷണം വൃത്തിതഃ പൃഥക് ॥ ൩൦ ॥
സ്വാപ ഇത്യുച്യതേ ബുദ്ധേര്ലക്ഷണം വൃത്തിതഃ പൃഥക് ॥ ൩൦ ॥
തൈജസാനീന്ദ്രിയാണ്യേവ ക്രിയാജ്ഞാനവിഭാഗശഃ ।
പ്രാണസ്യ ഹി ക്രിയാശക്തിര്ബുദ്ധേര്വിജ്ഞാനശക്തിതാ ॥ ൩൧ ॥
പ്രാണസ്യ ഹി ക്രിയാശക്തിര്ബുദ്ധേര്വിജ്ഞാനശക്തിതാ ॥ ൩൧ ॥
താമസാച്ച വികുര്വാണാദ്ഭഗവദ്വീര്യചോദിതാത് ।
ശബ്ദമാത്രമഭൂത്തസ്മാന്നഭഃ ശ്രോത്രം തു ശബ്ദഗമ് ॥ ൩൨ ॥
ശബ്ദമാത്രമഭൂത്തസ്മാന്നഭഃ ശ്രോത്രം തു ശബ്ദഗമ് ॥ ൩൨ ॥
അര്ഥാശ്രയത്വം ശബ്ദസ്യ ദ്രഷ്ടുര്ലിങ്ഗത്വമേവ ച ।
തന്മാത്രത്വം ച നഭസോ ലക്ഷണം കവയോ വിദുഃ ॥ ൩൩ ॥
തന്മാത്രത്വം ച നഭസോ ലക്ഷണം കവയോ വിദുഃ ॥ ൩൩ ॥
ഭൂതാനാം ഛിദ്രദാതൃത്വം ബഹിരന്തരമേവ ച ।
പ്രാണേന്ദ്രിയാത്മധിഷ്ണ്യത്വം നഭസോ വൃത്തിലക്ഷണമ് ॥ ൩൪ ॥
പ്രാണേന്ദ്രിയാത്മധിഷ്ണ്യത്വം നഭസോ വൃത്തിലക്ഷണമ് ॥ ൩൪ ॥
നഭസഃ ശബ്ദതന്മാത്രാത്കാലഗത്യാ വികുര്വതഃ ।
സ്പര്ശോഽഭവത്തതോ വായുസ്ത്വക്സ്പര്ശസ്യ ച സംഗ്രഹഃ ॥ ൩൫ ॥
സ്പര്ശോഽഭവത്തതോ വായുസ്ത്വക്സ്പര്ശസ്യ ച സംഗ്രഹഃ ॥ ൩൫ ॥
മൃദുത്വം കഠിനത്വം ച ശൈത്യമുഷ്ണത്വമേവ ച ।
ഏതത്സ്പര്ശസ്യ സ്പര്ശത്വം തന്മാത്രത്വം നഭസ്വതഃ ॥ ൩൬ ॥
ഏതത്സ്പര്ശസ്യ സ്പര്ശത്വം തന്മാത്രത്വം നഭസ്വതഃ ॥ ൩൬ ॥
ചാലനം വ്യൂഹനം പ്രാപ്തിര്നേതൃത്വം ദ്രവ്യശബ്ദയോഃ ।
സര്വേന്ദ്രിയാണാമാത്മത്വം വായോഃ കര്മാഭിലക്ഷണമ് ॥ ൩൭ ॥
സര്വേന്ദ്രിയാണാമാത്മത്വം വായോഃ കര്മാഭിലക്ഷണമ് ॥ ൩൭ ॥
വായോശ്ച സ്പര്ശതന്മാത്രാദ്രൂപം ദൈവേരിതാദഭൂത് ।
സമുത്ഥിതം തതസ്തേജശ്ചക്ഷൂ രൂപോപലമ്ഭനമ് ॥ ൩൮ ॥
സമുത്ഥിതം തതസ്തേജശ്ചക്ഷൂ രൂപോപലമ്ഭനമ് ॥ ൩൮ ॥
ദ്രവ്യാകൃതിത്വം ഗുണതാ വ്യക്തിസംസ്ഥാത്വമേവ ച ।
തേജസ്ത്വം തേജസഃ സാധ്വി രൂപമാത്രസ്യ വൃത്തയഃ ॥ ൩൯ ॥
തേജസ്ത്വം തേജസഃ സാധ്വി രൂപമാത്രസ്യ വൃത്തയഃ ॥ ൩൯ ॥
ദ്യോതനം പചനം പാനമദനം ഹിമമര്ദനമ് ।
തേജസോ വൃത്തയസ്ത്വേതാഃ ശോഷണം ക്ഷുത്തൃഡേവ ച ॥ ൪൦ ॥
തേജസോ വൃത്തയസ്ത്വേതാഃ ശോഷണം ക്ഷുത്തൃഡേവ ച ॥ ൪൦ ॥
രൂപമാത്രാദ്വികുര്വാണാത്തേജസോ ദൈവചോദിതാത് ।
രസമാത്രമഭൂത്തസ്മാദമ്ഭോ ജിഹ്വാ രസഗ്രഹഃ ॥ ൪൧ ॥
രസമാത്രമഭൂത്തസ്മാദമ്ഭോ ജിഹ്വാ രസഗ്രഹഃ ॥ ൪൧ ॥
കഷായോ മധുരസ്തിക്തഃ കട്വമ്ല ഇതി നൈകധാ ।
ഭൌതികാനാം വികാരേണ രസ ഏകോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൪൨ ॥
ഭൌതികാനാം വികാരേണ രസ ഏകോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൪൨ ॥
ക്ലേദനം പിണ്ഡനം തൃപ്തിഃ പ്രാണനാപ്യായനോന്ദനമ് ।
താപാപനോദോ ഭൂയസ്ത്വമമ്ഭസോ വൃത്തയസ്ത്വിമാഃ ॥ ൪൩ ॥
താപാപനോദോ ഭൂയസ്ത്വമമ്ഭസോ വൃത്തയസ്ത്വിമാഃ ॥ ൪൩ ॥
രസമാത്രാദ്വികുര്വാണാദമ്ഭസോ ദൈവചോദിതാത് ।
ഗന്ധമാത്രമഭൂത്തസ്മാത്പൃഥ്വീ ഘ്രാണസ്തു ഗന്ധഗഃ ॥ ൪൪ ॥
ഗന്ധമാത്രമഭൂത്തസ്മാത്പൃഥ്വീ ഘ്രാണസ്തു ഗന്ധഗഃ ॥ ൪൪ ॥
കരമ്ഭപൂതിസൌരഭ്യശാന്തോഗ്രാമ്ലാദിഭിഃ പൃഥക് ।
ദ്രവ്യാവയവവൈഷമ്യാദ്ഗന്ധ ഏകോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൪൫ ॥
ദ്രവ്യാവയവവൈഷമ്യാദ്ഗന്ധ ഏകോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൪൫ ॥
ഭാവനം ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥാനം ധാരണം സദ്വിശേഷണമ് ।
സര്വസത്ത്വഗുണോദ്ഭേദഃ പൃഥിവീവൃത്തിലക്ഷണമ് ॥ ൪൬ ॥
സര്വസത്ത്വഗുണോദ്ഭേദഃ പൃഥിവീവൃത്തിലക്ഷണമ് ॥ ൪൬ ॥
നഭോഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തച്ഛ്രോത്രമുച്യതേ ।
വായോര്ഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തത്സ്പര്ശനം വിദുഃ ॥ ൪൭ ॥
വായോര്ഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തത്സ്പര്ശനം വിദുഃ ॥ ൪൭ ॥
തേജോഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തച്ചക്ഷുരുച്യതേ ।
അമ്ഭോഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തദ്രസനം വിദുഃ ।
ഭൂമേര്ഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ സ ഘ്രാണ ഉച്യതേ ॥ ൪൮ ॥
അമ്ഭോഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ തദ്രസനം വിദുഃ ।
ഭൂമേര്ഗുണവിശേഷോഽര്ഥോ യസ്യ സ ഘ്രാണ ഉച്യതേ ॥ ൪൮ ॥
പരസ്യ ദൃശ്യതേ ധര്മോ ഹ്യപരസ്മിന്സമന്വയാത് ।
അതോ വിശേഷോ ഭാവാനാം ഭൂമാവേവോപലക്ഷ്യതേ ॥ ൪൯ ॥
അതോ വിശേഷോ ഭാവാനാം ഭൂമാവേവോപലക്ഷ്യതേ ॥ ൪൯ ॥
ഏതാന്യസംഹത്യ യദാ മഹദാദീനി സപ്ത വൈ ।
കാലകര്മഗുണോപേതോ ജഗദാദിരുപാവിശത് ॥ ൫൦ ॥
കാലകര്മഗുണോപേതോ ജഗദാദിരുപാവിശത് ॥ ൫൦ ॥
തതസ്തേനാനുവിദ്ധേഭ്യോ യുക്തേഭ്യോഽണ്ഡമചേതനമ് ।
ഉത്ഥിതം പുരുഷോ യസ്മാദുദതിഷ്ഠദസൌ വിരാട് ॥ ൫൧ ॥
ഉത്ഥിതം പുരുഷോ യസ്മാദുദതിഷ്ഠദസൌ വിരാട് ॥ ൫൧ ॥
ഏതദണ്ഡം വിശേഷാഖ്യം ക്രമവൃദ്ധൈര്ദശോത്തരൈഃ ।
തോയാദിഭിഃ പരിവൃതം പ്രധാനേനാവൃതൈര്ബഹിഃ ।
യത്ര ലോകവിതാനോഽയം രൂപം ഭഗവതോ ഹരേഃ ॥ ൫൨ ॥
തോയാദിഭിഃ പരിവൃതം പ്രധാനേനാവൃതൈര്ബഹിഃ ।
യത്ര ലോകവിതാനോഽയം രൂപം ഭഗവതോ ഹരേഃ ॥ ൫൨ ॥
ഹിരണ്മയാദണ്ഡകോശാദുത്ഥായ സലിലേശയാത് ।
തമാവിശ്യ മഹാദേവോ ബഹുധാ നിര്ബിഭേദ ഖമ് ॥ ൫൩ ॥
തമാവിശ്യ മഹാദേവോ ബഹുധാ നിര്ബിഭേദ ഖമ് ॥ ൫൩ ॥
നിരഭിദ്യതാസ്യ പ്രഥമം മുഖം വാണീ തതോഽഭവത് ।
വാണ്യാ വഹ്നിരഥോ നാസേ പ്രാണോതോ ഘ്രാണ ഏതയോഃ ॥ ൫൪ ॥
വാണ്യാ വഹ്നിരഥോ നാസേ പ്രാണോതോ ഘ്രാണ ഏതയോഃ ॥ ൫൪ ॥
ഘ്രാണാദ്വായുരഭിദ്യേതാമക്ഷിണീ ചക്ഷുരേതയോഃ ।
തസ്മാത്സൂര്യോ ന്യഭിദ്യേതാം കര്ണൌ ശ്രോത്രം തതോ ദിശഃ ॥ ൫൫ ॥
തസ്മാത്സൂര്യോ ന്യഭിദ്യേതാം കര്ണൌ ശ്രോത്രം തതോ ദിശഃ ॥ ൫൫ ॥
നിര്ബിഭേദ വിരാജസ്ത്വഗ്രോമശ്മശ്രവാദയസ്തതഃ ।
തത ഓഷധയശ്ചാസന് ശിശ്നം നിര്ബിഭിദേ തതഃ ॥ ൫൬ ॥
തത ഓഷധയശ്ചാസന് ശിശ്നം നിര്ബിഭിദേ തതഃ ॥ ൫൬ ॥
രേതസ്തസ്മാദാപ ആസന്നിരഭിദ്യത വൈ ഗുദമ് ।
ഗുദാദപാനോഽപാനാച്ച മൃത്യുര്ലോകഭയങ്കരഃ ॥ ൫൭ ॥
ഗുദാദപാനോഽപാനാച്ച മൃത്യുര്ലോകഭയങ്കരഃ ॥ ൫൭ ॥
ഹസ്തൌ ച നിരഭിദ്യേതാം ബലം താഭ്യാം തതഃ സ്വരാട് ।
പാദൌ ച നിരഭിദ്യേതാം ഗതിസ്താഭ്യാം തതോ ഹരിഃ ॥ ൫൮ ॥
പാദൌ ച നിരഭിദ്യേതാം ഗതിസ്താഭ്യാം തതോ ഹരിഃ ॥ ൫൮ ॥
നാഡ്യോഽസ്യ നിരഭിദ്യന്ത താഭ്യോ ലോഹിതമാഭൃതമ് ।
നദ്യസ്തതഃ സമഭവന്നുദരം നിരഭിദ്യത ॥ ൫൯ ॥
നദ്യസ്തതഃ സമഭവന്നുദരം നിരഭിദ്യത ॥ ൫൯ ॥
ക്ഷുത്പിപാസേ തതഃ സ്യാതാം സമുദ്രസ്ത്വേതയോരഭൂത് ।
അഥാസ്യ ഹൃദയം ഭിന്നം ഹൃദയാന്മന ഉത്ഥിതമ് ॥ ൬൦ ॥
അഥാസ്യ ഹൃദയം ഭിന്നം ഹൃദയാന്മന ഉത്ഥിതമ് ॥ ൬൦ ॥
മനസശ്ചന്ദ്രമാ ജാതോ ബുദ്ധിര്ബുദ്ധേര്ഗിരാം പതിഃ ।
അഹങ്കാരസ്തതോ രുദ്രശ്ചിത്തം ചൈത്യസ്തതോഽഭവത് ॥ ൬൧ ॥
അഹങ്കാരസ്തതോ രുദ്രശ്ചിത്തം ചൈത്യസ്തതോഽഭവത് ॥ ൬൧ ॥
ഏതേ ഹ്യഭ്യുത്ഥിതാ ദേവാ നൈവാസ്യോത്ഥാപനേഽശകന് ।
പുനരാവിവിശുഃ ഖാനി തമുത്ഥാപയിതും ക്രമാത് ॥ ൬൨ ॥
പുനരാവിവിശുഃ ഖാനി തമുത്ഥാപയിതും ക്രമാത് ॥ ൬൨ ॥
വഹ്നിര്വാചാ മുഖം ഭേജേ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
ഘ്രാണേന നാസികേ വായുര്നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൩ ॥
ഘ്രാണേന നാസികേ വായുര്നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൩ ॥
അക്ഷിണീ ചക്ഷുഷാദിത്യോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
ശ്രോത്രേണ കര്ണൌ ച ദിശോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൪ ॥
ശ്രോത്രേണ കര്ണൌ ച ദിശോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൪ ॥
ത്വചം രോമഭിരോഷധ്യോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
രേതസാ ശിശ്നമാപസ്തു നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൫ ॥
രേതസാ ശിശ്നമാപസ്തു നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൫ ॥
ഗുദം മൃത്യുരപാനേന നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
ഹസ്താവിന്ദ്രോ ബലേനൈവ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൬ ॥
ഹസ്താവിന്ദ്രോ ബലേനൈവ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൬ ॥
വിഷ്ണുര്ഗത്യൈവ ചരണൌ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
നാഡീര്നദ്യോ ലോഹിതേന നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൭ ॥
നാഡീര്നദ്യോ ലോഹിതേന നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൭ ॥
ക്ഷുത്തൃഡ്ഭ്യാമുദരം സിന്ധുര്നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
ഹൃദയം മനസാ ചന്ദ്രോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൮ ॥
ഹൃദയം മനസാ ചന്ദ്രോ നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൮ ॥
ബുദ്ധ്യാ ബ്രഹ്മാപി ഹൃദയം നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ।
രുദ്രോഽഭിമത്യാ ഹൃദയം നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൯ ॥
രുദ്രോഽഭിമത്യാ ഹൃദയം നോദതിഷ്ഠത്തദാ വിരാട് ॥ ൬൯ ॥
ചിത്തേന ഹൃദയം ചൈത്യഃ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പ്രാവിശദ്യദാ ।
വിരാട് തദൈവ പുരുഷഃ സലിലാദുദതിഷ്ഠത ॥ ൭൦ ॥
വിരാട് തദൈവ പുരുഷഃ സലിലാദുദതിഷ്ഠത ॥ ൭൦ ॥
യഥാ പ്രസുപ്തം പുരുഷം പ്രാണേന്ദ്രിയമനോധിയഃ ।
പ്രഭവന്തി വിനാ യേന നോത്ഥാപയിതുമോജസാ ॥ ൭൧ ॥
പ്രഭവന്തി വിനാ യേന നോത്ഥാപയിതുമോജസാ ॥ ൭൧ ॥
തമസ്മിന്പ്രത്യഗാത്മാനം ധിയാ യോഗപ്രവൃത്തയാ ।
ഭക്ത്യാ വിരക്ത്യാ ജ്ഞാനേന വിവിച്യാത്മനി ചിന്തയേത് ॥ ൭൨ ॥
ഭക്ത്യാ വിരക്ത്യാ ജ്ഞാനേന വിവിച്യാത്മനി ചിന്തയേത് ॥ ൭൨ ॥