দেৱহূতিৰুৱাচ
লক্ষণং মহদাদীনাং প্ৰকৃতেঃ পুৰুষস্য চ ।
স্ৱৰূপং লক্ষ্যতেঽমীষাং যেন তত্পাৰমাৰ্থিকম্ ॥ ১ ॥
লক্ষণং মহদাদীনাং প্ৰকৃতেঃ পুৰুষস্য চ ।
স্ৱৰূপং লক্ষ্যতেঽমীষাং যেন তত্পাৰমাৰ্থিকম্ ॥ ১ ॥
যথা সাঙ্খ্যেষু কথিতং যন্মূলং তত্প্ৰচক্ষতে ।
ভক্তিযোগস্য মে মাৰ্গং ব্ৰূহি ৱিস্তৰশঃ প্ৰভো ॥ ২ ॥
ভক্তিযোগস্য মে মাৰ্গং ব্ৰূহি ৱিস্তৰশঃ প্ৰভো ॥ ২ ॥
ৱিৰাগো যেন পুৰুষো ভগৱন্সৰ্ৱতো ভৱেত্ ।
আচক্ষ্ৱ জীৱলোকস্য ৱিৱিধা মম সংসৃতীঃ ॥ ৩ ॥
আচক্ষ্ৱ জীৱলোকস্য ৱিৱিধা মম সংসৃতীঃ ॥ ৩ ॥
কালস্যেশ্ৱৰৰূপস্য পৰেষাং চ পৰস্য তে ।
স্ৱৰূপং বত কুৰ্ৱন্তি যদ্ধেতোঃ কুশলং জনাঃ ॥ ৪ ॥
স্ৱৰূপং বত কুৰ্ৱন্তি যদ্ধেতোঃ কুশলং জনাঃ ॥ ৪ ॥
লোকস্য মিথ্যাভিমতেৰচক্ষুষ-
শ্চিৰং প্ৰসুপ্তস্য তমস্যনাশ্ৰযে ।
শ্ৰান্তস্য কৰ্মস্ৱনুৱিদ্ধযা ধিযা
ত্ৱমাৱিৰাসীঃ কিল যোগভাস্কৰঃ ॥ ৫ ॥
শ্চিৰং প্ৰসুপ্তস্য তমস্যনাশ্ৰযে ।
শ্ৰান্তস্য কৰ্মস্ৱনুৱিদ্ধযা ধিযা
ত্ৱমাৱিৰাসীঃ কিল যোগভাস্কৰঃ ॥ ৫ ॥
মৈত্ৰেয উৱাচ
ইতি মাতুৰ্ৱচঃ শ্লক্ষ্ণং প্ৰতিনন্দ্য মহামুনিঃ ।
আবভাষে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ প্ৰীতস্তাং কৰুণাৰ্দিতঃ ॥ ৬ ॥
ইতি মাতুৰ্ৱচঃ শ্লক্ষ্ণং প্ৰতিনন্দ্য মহামুনিঃ ।
আবভাষে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ প্ৰীতস্তাং কৰুণাৰ্দিতঃ ॥ ৬ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
ভক্তিযোগো বহুৱিধো মাৰ্গৈৰ্ভামিনি ভাৱ্যতে ।
স্ৱভাৱগুণমাৰ্গেণ পুংসাং ভাৱো ৱিভিদ্যতে ॥ ৭ ॥
ভক্তিযোগো বহুৱিধো মাৰ্গৈৰ্ভামিনি ভাৱ্যতে ।
স্ৱভাৱগুণমাৰ্গেণ পুংসাং ভাৱো ৱিভিদ্যতে ॥ ৭ ॥
অভিসন্ধায যো হিংসাং দম্ভং মাত্সৰ্যমেৱ ৱা ।
সংৰম্ভী ভিন্নদৃগ্ভাৱং মযি কুৰ্যাত্স তামসঃ ॥ ৮ ॥
সংৰম্ভী ভিন্নদৃগ্ভাৱং মযি কুৰ্যাত্স তামসঃ ॥ ৮ ॥
ৱিষযানভিসন্ধায যশ ঐশ্ৱৰ্যমেৱ ৱা ।
অৰ্চাদাৱৰ্চযেদ্যো মাং পৃথগ্ভাৱঃ স ৰাজসঃ ॥ ৯ ॥
অৰ্চাদাৱৰ্চযেদ্যো মাং পৃথগ্ভাৱঃ স ৰাজসঃ ॥ ৯ ॥
কৰ্মনিৰ্হাৰমুদ্দিশ্য পৰস্মিন্ৱা তদৰ্পণম্ ।
যজেদ্যষ্টৱ্যমিতি ৱা পৃথগ্ভাৱঃ স সাত্ত্ৱিকঃ ॥ ১০ ॥
যজেদ্যষ্টৱ্যমিতি ৱা পৃথগ্ভাৱঃ স সাত্ত্ৱিকঃ ॥ ১০ ॥
মদ্গুণশ্ৰুতিমাত্ৰেণ মযি সৰ্ৱগুহাশযে ।
মনোগতিৰৱিচ্ছিন্না যথা গঙ্গাম্ভসোঽম্বুধৌ ॥ ১১ ॥
মনোগতিৰৱিচ্ছিন্না যথা গঙ্গাম্ভসোঽম্বুধৌ ॥ ১১ ॥
লক্ষণং ভক্তিযোগস্য নিৰ্গুণস্য হ্যুদাহৃতম্ ।
অহৈতুক্যৱ্যৱহিতা যা ভক্তিঃ পুৰুষোত্তমে ॥ ১২ ॥
অহৈতুক্যৱ্যৱহিতা যা ভক্তিঃ পুৰুষোত্তমে ॥ ১২ ॥
সালোক্যসাৰ্ষ্টিসামীপ্যসাৰূপ্যৈকত্ৱমপ্যুত ।
দীযমানং ন গৃহ্ণন্তি ৱিনা মত্সেৱনং জনাঃ ॥ ১৩ ॥
দীযমানং ন গৃহ্ণন্তি ৱিনা মত্সেৱনং জনাঃ ॥ ১৩ ॥
স এৱ ভক্তিযোগাখ্য আত্যন্তিক উদাহৃতঃ ।
যেনাতিৱ্ৰজ্য ত্ৰিগুণং মদ্ভাৱাযোপপদ্যতে ॥ ১৪ ॥
যেনাতিৱ্ৰজ্য ত্ৰিগুণং মদ্ভাৱাযোপপদ্যতে ॥ ১৪ ॥
নিষেৱিতেনানিমিত্তেন স্ৱধৰ্মেণ মহীযসা ।
ক্ৰিযাযোগেন শস্তেন নাতিহিংস্ৰেণ নিত্যশঃ ॥ ১৫ ॥
ক্ৰিযাযোগেন শস্তেন নাতিহিংস্ৰেণ নিত্যশঃ ॥ ১৫ ॥
মদ্ধিষ্ণ্যদৰ্শনস্পৰ্শপূজাস্তুত্যভিৱন্দনৈঃ ।
ভূতেষু মদ্ভাৱনযা সত্ত্ৱেনাসঙ্গমেন চ ॥ ১৬ ॥
ভূতেষু মদ্ভাৱনযা সত্ত্ৱেনাসঙ্গমেন চ ॥ ১৬ ॥
মহতাং বহুমানেন দীনানামনুকম্পযা ।
মৈত্ৰ্যা চৈৱাত্মতুল্যেষু যমেন নিযমেন চ ॥ ১৭ ॥
মৈত্ৰ্যা চৈৱাত্মতুল্যেষু যমেন নিযমেন চ ॥ ১৭ ॥
আধ্যাত্মিকানুশ্ৰৱণান্নামসঙ্কীৰ্তনাচ্চ মে ।
আৰ্জৱেনাৰ্যসঙ্গেন নিৰহঙ্ক্ৰিযযা তথা ॥ ১৮ ॥
আৰ্জৱেনাৰ্যসঙ্গেন নিৰহঙ্ক্ৰিযযা তথা ॥ ১৮ ॥
মদ্ধৰ্মণো গুণৈৰেতৈঃ পৰিসংশুদ্ধ আশযঃ ।
পুৰুষস্যাঞ্জসাভ্যেতি শ্ৰুতমাত্ৰগুণং হি মাম্ ॥ ১৯ ॥
পুৰুষস্যাঞ্জসাভ্যেতি শ্ৰুতমাত্ৰগুণং হি মাম্ ॥ ১৯ ॥
যথা ৱাতৰথো ঘ্ৰাণমাৱৃঙ্ক্তে গন্ধ আশযাত্ ।
এৱং যোগৰতং চেত আত্মানমৱিকাৰি যত্ ॥ ২০ ॥
এৱং যোগৰতং চেত আত্মানমৱিকাৰি যত্ ॥ ২০ ॥
অহং সৰ্ৱেষু ভূতেষু ভূতাত্মাৱস্থিতঃ সদা ।
তমৱজ্ঞায মাং মৰ্ত্যঃ কুৰুতেঽৰ্চাৱিডম্বনম্ ॥ ২১ ॥
তমৱজ্ঞায মাং মৰ্ত্যঃ কুৰুতেঽৰ্চাৱিডম্বনম্ ॥ ২১ ॥
যো মাং সৰ্ৱেষু ভূতেষু সন্তমাত্মানমীশ্ৱৰম্ ।
হিত্ৱাৰ্চাং ভজতে মৌঢ্যাদ্ভস্মন্যেৱ জুহোতি সঃ ॥ ২২ ॥
হিত্ৱাৰ্চাং ভজতে মৌঢ্যাদ্ভস্মন্যেৱ জুহোতি সঃ ॥ ২২ ॥
দ্ৱিষতঃ পৰকাযে মাং মানিনো ভিন্নদৰ্শিনঃ ।
ভূতেষু বদ্ধৱৈৰস্য ন মনঃ শান্তিমৃচ্ছতি ॥ ২৩ ॥
ভূতেষু বদ্ধৱৈৰস্য ন মনঃ শান্তিমৃচ্ছতি ॥ ২৩ ॥
অহমুচ্চাৱচৈৰ্দ্ৰৱ্যৈঃ ক্ৰিযযোত্পন্নযানঘে ।
নৈৱ তুষ্যেঽৰ্চিতোঽৰ্চাযাং ভূতগ্ৰামাৱমানিনঃ ॥ ২৪ ॥
নৈৱ তুষ্যেঽৰ্চিতোঽৰ্চাযাং ভূতগ্ৰামাৱমানিনঃ ॥ ২৪ ॥
অৰ্চাদাৱৰ্চযেত্তাৱদীশ্ৱৰং মাং স্ৱকৰ্মকৃত্ ।
যাৱন্ন ৱেদ স্ৱহৃদি সৰ্ৱভূতেষ্ৱৱস্থিতম্ ॥ ২৫ ॥
যাৱন্ন ৱেদ স্ৱহৃদি সৰ্ৱভূতেষ্ৱৱস্থিতম্ ॥ ২৫ ॥
আত্মনশ্চ পৰস্যাপি যঃ কৰোত্যন্তৰোদৰম্ ।
তস্য ভিন্নদৃশো মৃত্যুৰ্ৱিদধে ভযমুল্বণম্ ॥ ২৬ ॥
তস্য ভিন্নদৃশো মৃত্যুৰ্ৱিদধে ভযমুল্বণম্ ॥ ২৬ ॥
অথ মাং সৰ্ৱভূতেষু ভূতাত্মানং কৃতালযম্ ।
অৰ্হযেদ্দানমানাভ্যাং মৈত্ৰ্যাভিন্নেন চক্ষুষা ॥ ২৭ ॥
অৰ্হযেদ্দানমানাভ্যাং মৈত্ৰ্যাভিন্নেন চক্ষুষা ॥ ২৭ ॥
জীৱাঃ শ্ৰেষ্ঠা হ্যজীৱানাং ততঃ প্ৰাণভৃতঃ শুভে ।
তঃ সচিত্তাঃ প্ৰৱৰাস্ততশ্চেন্দ্ৰিযৱৃত্তযঃ ॥ ২৮ ॥
তঃ সচিত্তাঃ প্ৰৱৰাস্ততশ্চেন্দ্ৰিযৱৃত্তযঃ ॥ ২৮ ॥
তত্ৰাপি স্পৰ্শৱেদিভ্যঃ প্ৰৱৰা ৰসৱেদিনঃ ।
তেভ্যো গন্ধৱিদঃ শ্ৰেষ্ঠাস্ততঃ শব্দৱিদো ৱৰাঃ ॥ ২৯ ॥
তেভ্যো গন্ধৱিদঃ শ্ৰেষ্ঠাস্ততঃ শব্দৱিদো ৱৰাঃ ॥ ২৯ ॥
ৰূপভেদৱিদস্তত্ৰ ততশ্চোভযতোদতঃ ।
তেষাং বহুপদাঃ শ্ৰেষ্ঠাশ্চতুষ্পাদস্ততো দ্ৱিপাত্ ॥ ৩০ ॥
তেষাং বহুপদাঃ শ্ৰেষ্ঠাশ্চতুষ্পাদস্ততো দ্ৱিপাত্ ॥ ৩০ ॥
ততো ৱৰ্ণাশ্চ চত্ৱাৰস্তেষাং ব্ৰাহ্মণ উত্তমঃ ।
ব্ৰাহ্মণেষ্ৱপি ৱেদজ্ঞো হ্যৰ্থজ্ঞোঽভ্যধিকস্ততঃ ॥ ৩১ ॥
ব্ৰাহ্মণেষ্ৱপি ৱেদজ্ঞো হ্যৰ্থজ্ঞোঽভ্যধিকস্ততঃ ॥ ৩১ ॥
অৰ্থজ্ঞাত্সংশযচ্ছেত্তা ততঃ শ্ৰেযান্স্ৱকৰ্মকৃত্ ।
মুক্তসঙ্গস্ততো ভূযানদোগ্ধা ধৰ্মমাত্মনঃ ॥ ৩২ ॥
মুক্তসঙ্গস্ততো ভূযানদোগ্ধা ধৰ্মমাত্মনঃ ॥ ৩২ ॥
তস্মান্ময্যৰ্পিতাশেষক্ৰিযাৰ্থাত্মা নিৰন্তৰঃ ।
ময্যৰ্পিতাত্মনঃ পুংসো মযি সংন্যস্তকৰ্মণঃ ।
ন পশ্যামি পৰং ভূতমকৰ্তুঃ সমদৰ্শনাত্ ॥ ৩৩ ॥
ময্যৰ্পিতাত্মনঃ পুংসো মযি সংন্যস্তকৰ্মণঃ ।
ন পশ্যামি পৰং ভূতমকৰ্তুঃ সমদৰ্শনাত্ ॥ ৩৩ ॥
মনসৈতানি ভূতানি প্ৰণমেদ্বহুমানযন্ ।
ঈশ্ৱৰো জীৱকলযা প্ৰৱিষ্টো ভগৱানিতি ॥ ৩৪ ॥
ঈশ্ৱৰো জীৱকলযা প্ৰৱিষ্টো ভগৱানিতি ॥ ৩৪ ॥
ভক্তিযোগশ্চ যোগশ্চ মযা মানৱ্যুদীৰিতঃ ।
যযোৰেকতৰেণৈৱ পুৰুষঃ পুৰুষং ৱ্ৰজেত্ ॥ ৩৫ ॥
যযোৰেকতৰেণৈৱ পুৰুষঃ পুৰুষং ৱ্ৰজেত্ ॥ ৩৫ ॥
এতদ্ভগৱতো ৰূপং ব্ৰহ্মণঃ পৰমাত্মনঃ ।
পৰং প্ৰধানং পুৰুষং দৈৱং কৰ্মৱিচেষ্টিতম্ ॥ ৩৬ ॥
পৰং প্ৰধানং পুৰুষং দৈৱং কৰ্মৱিচেষ্টিতম্ ॥ ৩৬ ॥
ৰূপভেদাস্পদং দিৱ্যং কাল ইত্যভিধীযতে ।
ভূতানাং মহদাদীনাং যতো ভিন্নদৃশাং ভযম্ ॥ ৩৭ ॥
ভূতানাং মহদাদীনাং যতো ভিন্নদৃশাং ভযম্ ॥ ৩৭ ॥
যোঽন্তঃ প্ৰৱিশ্য ভূতানি ভূতৈৰত্ত্যখিলাশ্ৰযঃ ।
স ৱিষ্ণ্ৱাখ্যোঽধিযজ্ঞোঽসৌ কালঃ কলযতাং প্ৰভুঃ ॥ ৩৮ ॥
স ৱিষ্ণ্ৱাখ্যোঽধিযজ্ঞোঽসৌ কালঃ কলযতাং প্ৰভুঃ ॥ ৩৮ ॥
ন চাস্য কশ্চিদ্দযিতো ন দ্ৱেষ্যো ন চ বান্ধৱঃ ।
আৱিশত্যপ্ৰমত্তোঽসৌ প্ৰমত্তং জনমন্তকৃত্ ॥ ৩৯ ॥
আৱিশত্যপ্ৰমত্তোঽসৌ প্ৰমত্তং জনমন্তকৃত্ ॥ ৩৯ ॥
যদ্ভযাদ্ৱাতি ৱাতোঽযং সূৰ্যস্তপতি যদ্ভযাত্ ।
যদ্ভযাদ্ৱৰ্ষতে দেৱো ভগণো ভাতি যদ্ভযাত্ ॥ ৪০ ॥
যদ্ভযাদ্ৱৰ্ষতে দেৱো ভগণো ভাতি যদ্ভযাত্ ॥ ৪০ ॥
যদ্ৱনস্পতযো ভীতা লতাশ্চৌষধিভিঃ সহ ।
স্ৱে স্ৱে কালেঽভিগৃহ্ণন্তি পুষ্পাণি চ ফলানি চ ॥ ৪১ ॥
স্ৱে স্ৱে কালেঽভিগৃহ্ণন্তি পুষ্পাণি চ ফলানি চ ॥ ৪১ ॥
স্ৰৱন্তি সৰিতো ভীতা নোত্সৰ্পত্যুদধিৰ্যতঃ ।
অগ্নিৰিন্ধে সগিৰিভিৰ্ভূৰ্ন মজ্জতি যদ্ভযাত্ ॥ ৪২ ॥
অগ্নিৰিন্ধে সগিৰিভিৰ্ভূৰ্ন মজ্জতি যদ্ভযাত্ ॥ ৪২ ॥
নভো দদাতি শ্ৱসতাং পদং যন্নিযমাদদঃ ।
লোকং স্ৱদেহং তনুতে মহান্ সপ্তভিৰাৱৃতম্ ॥ ৪৩ ॥
লোকং স্ৱদেহং তনুতে মহান্ সপ্তভিৰাৱৃতম্ ॥ ৪৩ ॥
গুণাভিমানিনো দেৱাঃ সৰ্গাদিষ্ৱস্য যদ্ভযাত্ ।
ৱৰ্তন্তেঽনুযুগং যেষাং ৱশ এতচ্চৰাচৰম্ ॥ ৪৪ ॥
ৱৰ্তন্তেঽনুযুগং যেষাং ৱশ এতচ্চৰাচৰম্ ॥ ৪৪ ॥
সোঽনন্তোঽন্তকৰঃ কালোঽনাদিৰাদিকৃদৱ্যযঃ ।
জনং জনেন জনযন্মাৰযন্মৃত্যুনান্তকম্ ॥ ৪৫ ॥
জনং জনেন জনযন্মাৰযন্মৃত্যুনান্তকম্ ॥ ৪৫ ॥