ദേവഹൂതിരുവാച
ലക്ഷണം മഹദാദീനാം പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യ ച ।
സ്വരൂപം ലക്ഷ്യതേഽമീഷാം യേന തത്പാരമാര്ഥികമ് ॥ ൧ ॥
ലക്ഷണം മഹദാദീനാം പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യ ച ।
സ്വരൂപം ലക്ഷ്യതേഽമീഷാം യേന തത്പാരമാര്ഥികമ് ॥ ൧ ॥
യഥാ സാങ്ഖ്യേഷു കഥിതം യന്മൂലം തത്പ്രചക്ഷതേ ।
ഭക്തിയോഗസ്യ മേ മാര്ഗം ബ്രൂഹി വിസ്തരശഃ പ്രഭോ ॥ ൨ ॥
ഭക്തിയോഗസ്യ മേ മാര്ഗം ബ്രൂഹി വിസ്തരശഃ പ്രഭോ ॥ ൨ ॥
വിരാഗോ യേന പുരുഷോ ഭഗവന്സര്വതോ ഭവേത് ।
ആചക്ഷ്വ ജീവലോകസ്യ വിവിധാ മമ സംസൃതീഃ ॥ ൩ ॥
ആചക്ഷ്വ ജീവലോകസ്യ വിവിധാ മമ സംസൃതീഃ ॥ ൩ ॥
കാലസ്യേശ്വരരൂപസ്യ പരേഷാം ച പരസ്യ തേ ।
സ്വരൂപം ബത കുര്വന്തി യദ്ധേതോഃ കുശലം ജനാഃ ॥ ൪ ॥
സ്വരൂപം ബത കുര്വന്തി യദ്ധേതോഃ കുശലം ജനാഃ ॥ ൪ ॥
ലോകസ്യ മിഥ്യാഭിമതേരചക്ഷുഷ-
ശ്ചിരം പ്രസുപ്തസ്യ തമസ്യനാശ്രയേ ।
ശ്രാന്തസ്യ കര്മസ്വനുവിദ്ധയാ ധിയാ
ത്വമാവിരാസീഃ കില യോഗഭാസ്കരഃ ॥ ൫ ॥
ശ്ചിരം പ്രസുപ്തസ്യ തമസ്യനാശ്രയേ ।
ശ്രാന്തസ്യ കര്മസ്വനുവിദ്ധയാ ധിയാ
ത്വമാവിരാസീഃ കില യോഗഭാസ്കരഃ ॥ ൫ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇതി മാതുര്വചഃ ശ്ലക്ഷ്ണം പ്രതിനന്ദ്യ മഹാമുനിഃ ।
ആബഭാഷേ കുരുശ്രേഷ്ഠ പ്രീതസ്താം കരുണാര്ദിതഃ ॥ ൬ ॥
ഇതി മാതുര്വചഃ ശ്ലക്ഷ്ണം പ്രതിനന്ദ്യ മഹാമുനിഃ ।
ആബഭാഷേ കുരുശ്രേഷ്ഠ പ്രീതസ്താം കരുണാര്ദിതഃ ॥ ൬ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഭക്തിയോഗോ ബഹുവിധോ മാര്ഗൈര്ഭാമിനി ഭാവ്യതേ ।
സ്വഭാവഗുണമാര്ഗേണ പുംസാം ഭാവോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൭ ॥
ഭക്തിയോഗോ ബഹുവിധോ മാര്ഗൈര്ഭാമിനി ഭാവ്യതേ ।
സ്വഭാവഗുണമാര്ഗേണ പുംസാം ഭാവോ വിഭിദ്യതേ ॥ ൭ ॥
അഭിസന്ധായ യോ ഹിംസാം ദമ്ഭം മാത്സര്യമേവ വാ ।
സംരമ്ഭീ ഭിന്നദൃഗ്ഭാവം മയി കുര്യാത്സ താമസഃ ॥ ൮ ॥
സംരമ്ഭീ ഭിന്നദൃഗ്ഭാവം മയി കുര്യാത്സ താമസഃ ॥ ൮ ॥
വിഷയാനഭിസന്ധായ യശ ഐശ്വര്യമേവ വാ ।
അര്ചാദാവര്ചയേദ്യോ മാം പൃഥഗ്ഭാവഃ സ രാജസഃ ॥ ൯ ॥
അര്ചാദാവര്ചയേദ്യോ മാം പൃഥഗ്ഭാവഃ സ രാജസഃ ॥ ൯ ॥
കര്മനിര്ഹാരമുദ്ദിശ്യ പരസ്മിന്വാ തദര്പണമ് ।
യജേദ്യഷ്ടവ്യമിതി വാ പൃഥഗ്ഭാവഃ സ സാത്ത്വികഃ ॥ ൧൦ ॥
യജേദ്യഷ്ടവ്യമിതി വാ പൃഥഗ്ഭാവഃ സ സാത്ത്വികഃ ॥ ൧൦ ॥
മദ്ഗുണശ്രുതിമാത്രേണ മയി സര്വഗുഹാശയേ ।
മനോഗതിരവിച്ഛിന്നാ യഥാ ഗങ്ഗാമ്ഭസോഽമ്ബുധൌ ॥ ൧൧ ॥
മനോഗതിരവിച്ഛിന്നാ യഥാ ഗങ്ഗാമ്ഭസോഽമ്ബുധൌ ॥ ൧൧ ॥
ലക്ഷണം ഭക്തിയോഗസ്യ നിര്ഗുണസ്യ ഹ്യുദാഹൃതമ് ।
അഹൈതുക്യവ്യവഹിതാ യാ ഭക്തിഃ പുരുഷോത്തമേ ॥ ൧൨ ॥
അഹൈതുക്യവ്യവഹിതാ യാ ഭക്തിഃ പുരുഷോത്തമേ ॥ ൧൨ ॥
സാലോക്യസാര്ഷ്ടിസാമീപ്യസാരൂപ്യൈകത്വമപ്യുത ।
ദീയമാനം ന ഗൃഹ്ണന്തി വിനാ മത്സേവനം ജനാഃ ॥ ൧൩ ॥
ദീയമാനം ന ഗൃഹ്ണന്തി വിനാ മത്സേവനം ജനാഃ ॥ ൧൩ ॥
സ ഏവ ഭക്തിയോഗാഖ്യ ആത്യന്തിക ഉദാഹൃതഃ ।
യേനാതിവ്രജ്യ ത്രിഗുണം മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ ॥ ൧൪ ॥
യേനാതിവ്രജ്യ ത്രിഗുണം മദ്ഭാവായോപപദ്യതേ ॥ ൧൪ ॥
നിഷേവിതേനാനിമിത്തേന സ്വധര്മേണ മഹീയസാ ।
ക്രിയായോഗേന ശസ്തേന നാതിഹിംസ്രേണ നിത്യശഃ ॥ ൧൫ ॥
ക്രിയായോഗേന ശസ്തേന നാതിഹിംസ്രേണ നിത്യശഃ ॥ ൧൫ ॥
മദ്ധിഷ്ണ്യദര്ശനസ്പര്ശപൂജാസ്തുത്യഭിവന്ദനൈഃ ।
ഭൂതേഷു മദ്ഭാവനയാ സത്ത്വേനാസങ്ഗമേന ച ॥ ൧൬ ॥
ഭൂതേഷു മദ്ഭാവനയാ സത്ത്വേനാസങ്ഗമേന ച ॥ ൧൬ ॥
മഹതാം ബഹുമാനേന ദീനാനാമനുകമ്പയാ ।
മൈത്ര്യാ ചൈവാത്മതുല്യേഷു യമേന നിയമേന ച ॥ ൧൭ ॥
മൈത്ര്യാ ചൈവാത്മതുല്യേഷു യമേന നിയമേന ച ॥ ൧൭ ॥
ആധ്യാത്മികാനുശ്രവണാന്നാമസങ്കീര്തനാച്ച മേ ।
ആര്ജവേനാര്യസങ്ഗേന നിരഹങ്ക്രിയയാ തഥാ ॥ ൧൮ ॥
ആര്ജവേനാര്യസങ്ഗേന നിരഹങ്ക്രിയയാ തഥാ ॥ ൧൮ ॥
മദ്ധര്മണോ ഗുണൈരേതൈഃ പരിസംശുദ്ധ ആശയഃ ।
പുരുഷസ്യാഞ്ജസാഭ്യേതി ശ്രുതമാത്രഗുണം ഹി മാമ് ॥ ൧൯ ॥
പുരുഷസ്യാഞ്ജസാഭ്യേതി ശ്രുതമാത്രഗുണം ഹി മാമ് ॥ ൧൯ ॥
യഥാ വാതരഥോ ഘ്രാണമാവൃങ്ക്തേ ഗന്ധ ആശയാത് ।
ഏവം യോഗരതം ചേത ആത്മാനമവികാരി യത് ॥ ൨൦ ॥
ഏവം യോഗരതം ചേത ആത്മാനമവികാരി യത് ॥ ൨൦ ॥
അഹം സര്വേഷു ഭൂതേഷു ഭൂതാത്മാവസ്ഥിതഃ സദാ ।
തമവജ്ഞായ മാം മര്ത്യഃ കുരുതേഽര്ചാവിഡമ്ബനമ് ॥ ൨൧ ॥
തമവജ്ഞായ മാം മര്ത്യഃ കുരുതേഽര്ചാവിഡമ്ബനമ് ॥ ൨൧ ॥
യോ മാം സര്വേഷു ഭൂതേഷു സന്തമാത്മാനമീശ്വരമ് ।
ഹിത്വാര്ചാം ഭജതേ മൌഢ്യാദ്ഭസ്മന്യേവ ജുഹോതി സഃ ॥ ൨൨ ॥
ഹിത്വാര്ചാം ഭജതേ മൌഢ്യാദ്ഭസ്മന്യേവ ജുഹോതി സഃ ॥ ൨൨ ॥
ദ്വിഷതഃ പരകായേ മാം മാനിനോ ഭിന്നദര്ശിനഃ ।
ഭൂതേഷു ബദ്ധവൈരസ്യ ന മനഃ ശാന്തിമൃച്ഛതി ॥ ൨൩ ॥
ഭൂതേഷു ബദ്ധവൈരസ്യ ന മനഃ ശാന്തിമൃച്ഛതി ॥ ൨൩ ॥
അഹമുച്ചാവചൈര്ദ്രവ്യൈഃ ക്രിയയോത്പന്നയാനഘേ ।
നൈവ തുഷ്യേഽര്ചിതോഽര്ചായാം ഭൂതഗ്രാമാവമാനിനഃ ॥ ൨൪ ॥
നൈവ തുഷ്യേഽര്ചിതോഽര്ചായാം ഭൂതഗ്രാമാവമാനിനഃ ॥ ൨൪ ॥
അര്ചാദാവര്ചയേത്താവദീശ്വരം മാം സ്വകര്മകൃത് ।
യാവന്ന വേദ സ്വഹൃദി സര്വഭൂതേഷ്വവസ്ഥിതമ് ॥ ൨൫ ॥
യാവന്ന വേദ സ്വഹൃദി സര്വഭൂതേഷ്വവസ്ഥിതമ് ॥ ൨൫ ॥
ആത്മനശ്ച പരസ്യാപി യഃ കരോത്യന്തരോദരമ് ।
തസ്യ ഭിന്നദൃശോ മൃത്യുര്വിദധേ ഭയമുല്ബണമ് ॥ ൨൬ ॥
തസ്യ ഭിന്നദൃശോ മൃത്യുര്വിദധേ ഭയമുല്ബണമ് ॥ ൨൬ ॥
അഥ മാം സര്വഭൂതേഷു ഭൂതാത്മാനം കൃതാലയമ് ।
അര്ഹയേദ്ദാനമാനാഭ്യാം മൈത്ര്യാഭിന്നേന ചക്ഷുഷാ ॥ ൨൭ ॥
അര്ഹയേദ്ദാനമാനാഭ്യാം മൈത്ര്യാഭിന്നേന ചക്ഷുഷാ ॥ ൨൭ ॥
ജീവാഃ ശ്രേഷ്ഠാ ഹ്യജീവാനാം തതഃ പ്രാണഭൃതഃ ശുഭേ ।
തഃ സചിത്താഃ പ്രവരാസ്തതശ്ചേന്ദ്രിയവൃത്തയഃ ॥ ൨൮ ॥
തഃ സചിത്താഃ പ്രവരാസ്തതശ്ചേന്ദ്രിയവൃത്തയഃ ॥ ൨൮ ॥
തത്രാപി സ്പര്ശവേദിഭ്യഃ പ്രവരാ രസവേദിനഃ ।
തേഭ്യോ ഗന്ധവിദഃ ശ്രേഷ്ഠാസ്തതഃ ശബ്ദവിദോ വരാഃ ॥ ൨൯ ॥
തേഭ്യോ ഗന്ധവിദഃ ശ്രേഷ്ഠാസ്തതഃ ശബ്ദവിദോ വരാഃ ॥ ൨൯ ॥
രൂപഭേദവിദസ്തത്ര തതശ്ചോഭയതോദതഃ ।
തേഷാം ബഹുപദാഃ ശ്രേഷ്ഠാശ്ചതുഷ്പാദസ്തതോ ദ്വിപാത് ॥ ൩൦ ॥
തേഷാം ബഹുപദാഃ ശ്രേഷ്ഠാശ്ചതുഷ്പാദസ്തതോ ദ്വിപാത് ॥ ൩൦ ॥
തതോ വര്ണാശ്ച ചത്വാരസ്തേഷാം ബ്രാഹ്മണ ഉത്തമഃ ।
ബ്രാഹ്മണേഷ്വപി വേദജ്ഞോ ഹ്യര്ഥജ്ഞോഽഭ്യധികസ്തതഃ ॥ ൩൧ ॥
ബ്രാഹ്മണേഷ്വപി വേദജ്ഞോ ഹ്യര്ഥജ്ഞോഽഭ്യധികസ്തതഃ ॥ ൩൧ ॥
അര്ഥജ്ഞാത്സംശയച്ഛേത്താ തതഃ ശ്രേയാന്സ്വകര്മകൃത് ।
മുക്തസങ്ഗസ്തതോ ഭൂയാനദോഗ്ധാ ധര്മമാത്മനഃ ॥ ൩൨ ॥
മുക്തസങ്ഗസ്തതോ ഭൂയാനദോഗ്ധാ ധര്മമാത്മനഃ ॥ ൩൨ ॥
തസ്മാന്മയ്യര്പിതാശേഷക്രിയാര്ഥാത്മാ നിരന്തരഃ ।
മയ്യര്പിതാത്മനഃ പുംസോ മയി സംന്യസ്തകര്മണഃ ।
ന പശ്യാമി പരം ഭൂതമകര്തുഃ സമദര്ശനാത് ॥ ൩൩ ॥
മയ്യര്പിതാത്മനഃ പുംസോ മയി സംന്യസ്തകര്മണഃ ।
ന പശ്യാമി പരം ഭൂതമകര്തുഃ സമദര്ശനാത് ॥ ൩൩ ॥
മനസൈതാനി ഭൂതാനി പ്രണമേദ്ബഹുമാനയന് ।
ഈശ്വരോ ജീവകലയാ പ്രവിഷ്ടോ ഭഗവാനിതി ॥ ൩൪ ॥
ഈശ്വരോ ജീവകലയാ പ്രവിഷ്ടോ ഭഗവാനിതി ॥ ൩൪ ॥
ഭക്തിയോഗശ്ച യോഗശ്ച മയാ മാനവ്യുദീരിതഃ ।
യയോരേകതരേണൈവ പുരുഷഃ പുരുഷം വ്രജേത് ॥ ൩൫ ॥
യയോരേകതരേണൈവ പുരുഷഃ പുരുഷം വ്രജേത് ॥ ൩൫ ॥
ഏതദ്ഭഗവതോ രൂപം ബ്രഹ്മണഃ പരമാത്മനഃ ।
പരം പ്രധാനം പുരുഷം ദൈവം കര്മവിചേഷ്ടിതമ് ॥ ൩൬ ॥
പരം പ്രധാനം പുരുഷം ദൈവം കര്മവിചേഷ്ടിതമ് ॥ ൩൬ ॥
രൂപഭേദാസ്പദം ദിവ്യം കാല ഇത്യഭിധീയതേ ।
ഭൂതാനാം മഹദാദീനാം യതോ ഭിന്നദൃശാം ഭയമ് ॥ ൩൭ ॥
ഭൂതാനാം മഹദാദീനാം യതോ ഭിന്നദൃശാം ഭയമ് ॥ ൩൭ ॥
യോഽന്തഃ പ്രവിശ്യ ഭൂതാനി ഭൂതൈരത്ത്യഖിലാശ്രയഃ ।
സ വിഷ്ണ്വാഖ്യോഽധിയജ്ഞോഽസൌ കാലഃ കലയതാം പ്രഭുഃ ॥ ൩൮ ॥
സ വിഷ്ണ്വാഖ്യോഽധിയജ്ഞോഽസൌ കാലഃ കലയതാം പ്രഭുഃ ॥ ൩൮ ॥
ന ചാസ്യ കശ്ചിദ്ദയിതോ ന ദ്വേഷ്യോ ന ച ബാന്ധവഃ ।
ആവിശത്യപ്രമത്തോഽസൌ പ്രമത്തം ജനമന്തകൃത് ॥ ൩൯ ॥
ആവിശത്യപ്രമത്തോഽസൌ പ്രമത്തം ജനമന്തകൃത് ॥ ൩൯ ॥
യദ്ഭയാദ്വാതി വാതോഽയം സൂര്യസ്തപതി യദ്ഭയാത് ।
യദ്ഭയാദ്വര്ഷതേ ദേവോ ഭഗണോ ഭാതി യദ്ഭയാത് ॥ ൪൦ ॥
യദ്ഭയാദ്വര്ഷതേ ദേവോ ഭഗണോ ഭാതി യദ്ഭയാത് ॥ ൪൦ ॥
യദ്വനസ്പതയോ ഭീതാ ലതാശ്ചൌഷധിഭിഃ സഹ ।
സ്വേ സ്വേ കാലേഽഭിഗൃഹ്ണന്തി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച ॥ ൪൧ ॥
സ്വേ സ്വേ കാലേഽഭിഗൃഹ്ണന്തി പുഷ്പാണി ച ഫലാനി ച ॥ ൪൧ ॥
സ്രവന്തി സരിതോ ഭീതാ നോത്സര്പത്യുദധിര്യതഃ ।
അഗ്നിരിന്ധേ സഗിരിഭിര്ഭൂര്ന മജ്ജതി യദ്ഭയാത് ॥ ൪൨ ॥
അഗ്നിരിന്ധേ സഗിരിഭിര്ഭൂര്ന മജ്ജതി യദ്ഭയാത് ॥ ൪൨ ॥
നഭോ ദദാതി ശ്വസതാം പദം യന്നിയമാദദഃ ।
ലോകം സ്വദേഹം തനുതേ മഹാന് സപ്തഭിരാവൃതമ് ॥ ൪൩ ॥
ലോകം സ്വദേഹം തനുതേ മഹാന് സപ്തഭിരാവൃതമ് ॥ ൪൩ ॥
ഗുണാഭിമാനിനോ ദേവാഃ സര്ഗാദിഷ്വസ്യ യദ്ഭയാത് ।
വര്തന്തേഽനുയുഗം യേഷാം വശ ഏതച്ചരാചരമ് ॥ ൪൪ ॥
വര്തന്തേഽനുയുഗം യേഷാം വശ ഏതച്ചരാചരമ് ॥ ൪൪ ॥
സോഽനന്തോഽന്തകരഃ കാലോഽനാദിരാദികൃദവ്യയഃ ।
ജനം ജനേന ജനയന്മാരയന്മൃത്യുനാന്തകമ് ॥ ൪൫ ॥
ജനം ജനേന ജനയന്മാരയന്മൃത്യുനാന്തകമ് ॥ ൪൫ ॥