દેવહૂતિરુવાચ
લક્ષણં મહદાદીનાં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
સ્વરૂપં લક્ષ્યતેઽમીષાં યેન તત્પારમાર્થિકમ્ ॥ ૧ ॥
લક્ષણં મહદાદીનાં પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
સ્વરૂપં લક્ષ્યતેઽમીષાં યેન તત્પારમાર્થિકમ્ ॥ ૧ ॥
યથા સાઙ્ખ્યેષુ કથિતં યન્મૂલં તત્પ્રચક્ષતે ।
ભક્તિયોગસ્ય મે માર્ગં બ્રૂહિ વિસ્તરશઃ પ્રભો ॥ ૨ ॥
ભક્તિયોગસ્ય મે માર્ગં બ્રૂહિ વિસ્તરશઃ પ્રભો ॥ ૨ ॥
વિરાગો યેન પુરુષો ભગવન્સર્વતો ભવેત્ ।
આચક્ષ્વ જીવલોકસ્ય વિવિધા મમ સંસૃતીઃ ॥ ૩ ॥
આચક્ષ્વ જીવલોકસ્ય વિવિધા મમ સંસૃતીઃ ॥ ૩ ॥
કાલસ્યેશ્વરરૂપસ્ય પરેષાં ચ પરસ્ય તે ।
સ્વરૂપં બત કુર્વન્તિ યદ્ધેતોઃ કુશલં જનાઃ ॥ ૪ ॥
સ્વરૂપં બત કુર્વન્તિ યદ્ધેતોઃ કુશલં જનાઃ ॥ ૪ ॥
લોકસ્ય મિથ્યાભિમતેરચક્ષુષ-
શ્ચિરં પ્રસુપ્તસ્ય તમસ્યનાશ્રયે ।
શ્રાન્તસ્ય કર્મસ્વનુવિદ્ધયા ધિયા
ત્વમાવિરાસીઃ કિલ યોગભાસ્કરઃ ॥ ૫ ॥
શ્ચિરં પ્રસુપ્તસ્ય તમસ્યનાશ્રયે ।
શ્રાન્તસ્ય કર્મસ્વનુવિદ્ધયા ધિયા
ત્વમાવિરાસીઃ કિલ યોગભાસ્કરઃ ॥ ૫ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ માતુર્વચઃ શ્લક્ષ્ણં પ્રતિનન્દ્ય મહામુનિઃ ।
આબભાષે કુરુશ્રેષ્ઠ પ્રીતસ્તાં કરુણાર્દિતઃ ॥ ૬ ॥
ઇતિ માતુર્વચઃ શ્લક્ષ્ણં પ્રતિનન્દ્ય મહામુનિઃ ।
આબભાષે કુરુશ્રેષ્ઠ પ્રીતસ્તાં કરુણાર્દિતઃ ॥ ૬ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
ભક્તિયોગો બહુવિધો માર્ગૈર્ભામિનિ ભાવ્યતે ।
સ્વભાવગુણમાર્ગેણ પુંસાં ભાવો વિભિદ્યતે ॥ ૭ ॥
ભક્તિયોગો બહુવિધો માર્ગૈર્ભામિનિ ભાવ્યતે ।
સ્વભાવગુણમાર્ગેણ પુંસાં ભાવો વિભિદ્યતે ॥ ૭ ॥
અભિસન્ધાય યો હિંસાં દમ્ભં માત્સર્યમેવ વા ।
સંરમ્ભી ભિન્નદૃગ્ભાવં મયિ કુર્યાત્સ તામસઃ ॥ ૮ ॥
સંરમ્ભી ભિન્નદૃગ્ભાવં મયિ કુર્યાત્સ તામસઃ ॥ ૮ ॥
વિષયાનભિસન્ધાય યશ ઐશ્વર્યમેવ વા ।
અર્ચાદાવર્ચયેદ્યો માં પૃથગ્ભાવઃ સ રાજસઃ ॥ ૯ ॥
અર્ચાદાવર્ચયેદ્યો માં પૃથગ્ભાવઃ સ રાજસઃ ॥ ૯ ॥
કર્મનિર્હારમુદ્દિશ્ય પરસ્મિન્વા તદર્પણમ્ ।
યજેદ્યષ્ટવ્યમિતિ વા પૃથગ્ભાવઃ સ સાત્ત્વિકઃ ॥ ૧૦ ॥
યજેદ્યષ્ટવ્યમિતિ વા પૃથગ્ભાવઃ સ સાત્ત્વિકઃ ॥ ૧૦ ॥
મદ્ગુણશ્રુતિમાત્રેણ મયિ સર્વગુહાશયે ।
મનોગતિરવિચ્છિન્ના યથા ગઙ્ગામ્ભસોઽમ્બુધૌ ॥ ૧૧ ॥
મનોગતિરવિચ્છિન્ના યથા ગઙ્ગામ્ભસોઽમ્બુધૌ ॥ ૧૧ ॥
લક્ષણં ભક્તિયોગસ્ય નિર્ગુણસ્ય હ્યુદાહૃતમ્ ।
અહૈતુક્યવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે ॥ ૧૨ ॥
અહૈતુક્યવ્યવહિતા યા ભક્તિઃ પુરુષોત્તમે ॥ ૧૨ ॥
સાલોક્યસાર્ષ્ટિસામીપ્યસારૂપ્યૈકત્વમપ્યુત ।
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્સેવનં જનાઃ ॥ ૧૩ ॥
દીયમાનં ન ગૃહ્ણન્તિ વિના મત્સેવનં જનાઃ ॥ ૧૩ ॥
સ એવ ભક્તિયોગાખ્ય આત્યન્તિક ઉદાહૃતઃ ।
યેનાતિવ્રજ્ય ત્રિગુણં મદ્ભાવાયોપપદ્યતે ॥ ૧૪ ॥
યેનાતિવ્રજ્ય ત્રિગુણં મદ્ભાવાયોપપદ્યતે ॥ ૧૪ ॥
નિષેવિતેનાનિમિત્તેન સ્વધર્મેણ મહીયસા ।
ક્રિયાયોગેન શસ્તેન નાતિહિંસ્રેણ નિત્યશઃ ॥ ૧૫ ॥
ક્રિયાયોગેન શસ્તેન નાતિહિંસ્રેણ નિત્યશઃ ॥ ૧૫ ॥
મદ્ધિષ્ણ્યદર્શનસ્પર્શપૂજાસ્તુત્યભિવન્દનૈઃ ।
ભૂતેષુ મદ્ભાવનયા સત્ત્વેનાસઙ્ગમેન ચ ॥ ૧૬ ॥
ભૂતેષુ મદ્ભાવનયા સત્ત્વેનાસઙ્ગમેન ચ ॥ ૧૬ ॥
મહતાં બહુમાનેન દીનાનામનુકમ્પયા ।
મૈત્ર્યા ચૈવાત્મતુલ્યેષુ યમેન નિયમેન ચ ॥ ૧૭ ॥
મૈત્ર્યા ચૈવાત્મતુલ્યેષુ યમેન નિયમેન ચ ॥ ૧૭ ॥
આધ્યાત્મિકાનુશ્રવણાન્નામસઙ્કીર્તનાચ્ચ મે ।
આર્જવેનાર્યસઙ્ગેન નિરહઙ્ક્રિયયા તથા ॥ ૧૮ ॥
આર્જવેનાર્યસઙ્ગેન નિરહઙ્ક્રિયયા તથા ॥ ૧૮ ॥
મદ્ધર્મણો ગુણૈરેતૈઃ પરિસંશુદ્ધ આશયઃ ।
પુરુષસ્યાઞ્જસાભ્યેતિ શ્રુતમાત્રગુણં હિ મામ્ ॥ ૧૯ ॥
પુરુષસ્યાઞ્જસાભ્યેતિ શ્રુતમાત્રગુણં હિ મામ્ ॥ ૧૯ ॥
યથા વાતરથો ઘ્રાણમાવૃઙ્ક્તે ગન્ધ આશયાત્ ।
એવં યોગરતં ચેત આત્માનમવિકારિ યત્ ॥ ૨૦ ॥
એવં યોગરતં ચેત આત્માનમવિકારિ યત્ ॥ ૨૦ ॥
અહં સર્વેષુ ભૂતેષુ ભૂતાત્માવસ્થિતઃ સદા ।
તમવજ્ઞાય માં મર્ત્યઃ કુરુતેઽર્ચાવિડમ્બનમ્ ॥ ૨૧ ॥
તમવજ્ઞાય માં મર્ત્યઃ કુરુતેઽર્ચાવિડમ્બનમ્ ॥ ૨૧ ॥
યો માં સર્વેષુ ભૂતેષુ સન્તમાત્માનમીશ્વરમ્ ।
હિત્વાર્ચાં ભજતે મૌઢ્યાદ્ભસ્મન્યેવ જુહોતિ સઃ ॥ ૨૨ ॥
હિત્વાર્ચાં ભજતે મૌઢ્યાદ્ભસ્મન્યેવ જુહોતિ સઃ ॥ ૨૨ ॥
દ્વિષતઃ પરકાયે માં માનિનો ભિન્નદર્શિનઃ ।
ભૂતેષુ બદ્ધવૈરસ્ય ન મનઃ શાન્તિમૃચ્છતિ ॥ ૨૩ ॥
ભૂતેષુ બદ્ધવૈરસ્ય ન મનઃ શાન્તિમૃચ્છતિ ॥ ૨૩ ॥
અહમુચ્ચાવચૈર્દ્રવ્યૈઃ ક્રિયયોત્પન્નયાનઘે ।
નૈવ તુષ્યેઽર્ચિતોઽર્ચાયાં ભૂતગ્રામાવમાનિનઃ ॥ ૨૪ ॥
નૈવ તુષ્યેઽર્ચિતોઽર્ચાયાં ભૂતગ્રામાવમાનિનઃ ॥ ૨૪ ॥
અર્ચાદાવર્ચયેત્તાવદીશ્વરં માં સ્વકર્મકૃત્ ।
યાવન્ન વેદ સ્વહૃદિ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્ ॥ ૨૫ ॥
યાવન્ન વેદ સ્વહૃદિ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્ ॥ ૨૫ ॥
આત્મનશ્ચ પરસ્યાપિ યઃ કરોત્યન્તરોદરમ્ ।
તસ્ય ભિન્નદૃશો મૃત્યુર્વિદધે ભયમુલ્બણમ્ ॥ ૨૬ ॥
તસ્ય ભિન્નદૃશો મૃત્યુર્વિદધે ભયમુલ્બણમ્ ॥ ૨૬ ॥
અથ માં સર્વભૂતેષુ ભૂતાત્માનં કૃતાલયમ્ ।
અર્હયેદ્દાનમાનાભ્યાં મૈત્ર્યાભિન્નેન ચક્ષુષા ॥ ૨૭ ॥
અર્હયેદ્દાનમાનાભ્યાં મૈત્ર્યાભિન્નેન ચક્ષુષા ॥ ૨૭ ॥
જીવાઃ શ્રેષ્ઠા હ્યજીવાનાં તતઃ પ્રાણભૃતઃ શુભે ।
તઃ સચિત્તાઃ પ્રવરાસ્તતશ્ચેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ॥ ૨૮ ॥
તઃ સચિત્તાઃ પ્રવરાસ્તતશ્ચેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ॥ ૨૮ ॥
તત્રાપિ સ્પર્શવેદિભ્યઃ પ્રવરા રસવેદિનઃ ।
તેભ્યો ગન્ધવિદઃ શ્રેષ્ઠાસ્તતઃ શબ્દવિદો વરાઃ ॥ ૨૯ ॥
તેભ્યો ગન્ધવિદઃ શ્રેષ્ઠાસ્તતઃ શબ્દવિદો વરાઃ ॥ ૨૯ ॥
રૂપભેદવિદસ્તત્ર તતશ્ચોભયતોદતઃ ।
તેષાં બહુપદાઃ શ્રેષ્ઠાશ્ચતુષ્પાદસ્તતો દ્વિપાત્ ॥ ૩૦ ॥
તેષાં બહુપદાઃ શ્રેષ્ઠાશ્ચતુષ્પાદસ્તતો દ્વિપાત્ ॥ ૩૦ ॥
તતો વર્ણાશ્ચ ચત્વારસ્તેષાં બ્રાહ્મણ ઉત્તમઃ ।
બ્રાહ્મણેષ્વપિ વેદજ્ઞો હ્યર્થજ્ઞોઽભ્યધિકસ્તતઃ ॥ ૩૧ ॥
બ્રાહ્મણેષ્વપિ વેદજ્ઞો હ્યર્થજ્ઞોઽભ્યધિકસ્તતઃ ॥ ૩૧ ॥
અર્થજ્ઞાત્સંશયચ્છેત્તા તતઃ શ્રેયાન્સ્વકર્મકૃત્ ।
મુક્તસઙ્ગસ્તતો ભૂયાનદોગ્ધા ધર્મમાત્મનઃ ॥ ૩૨ ॥
મુક્તસઙ્ગસ્તતો ભૂયાનદોગ્ધા ધર્મમાત્મનઃ ॥ ૩૨ ॥
તસ્માન્મય્યર્પિતાશેષક્રિયાર્થાત્મા નિરન્તરઃ ।
મય્યર્પિતાત્મનઃ પુંસો મયિ સંન્યસ્તકર્મણઃ ।
ન પશ્યામિ પરં ભૂતમકર્તુઃ સમદર્શનાત્ ॥ ૩૩ ॥
મય્યર્પિતાત્મનઃ પુંસો મયિ સંન્યસ્તકર્મણઃ ।
ન પશ્યામિ પરં ભૂતમકર્તુઃ સમદર્શનાત્ ॥ ૩૩ ॥
મનસૈતાનિ ભૂતાનિ પ્રણમેદ્બહુમાનયન્ ।
ઈશ્વરો જીવકલયા પ્રવિષ્ટો ભગવાનિતિ ॥ ૩૪ ॥
ઈશ્વરો જીવકલયા પ્રવિષ્ટો ભગવાનિતિ ॥ ૩૪ ॥
ભક્તિયોગશ્ચ યોગશ્ચ મયા માનવ્યુદીરિતઃ ।
યયોરેકતરેણૈવ પુરુષઃ પુરુષં વ્રજેત્ ॥ ૩૫ ॥
યયોરેકતરેણૈવ પુરુષઃ પુરુષં વ્રજેત્ ॥ ૩૫ ॥
એતદ્ભગવતો રૂપં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ ।
પરં પ્રધાનં પુરુષં દૈવં કર્મવિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૩૬ ॥
પરં પ્રધાનં પુરુષં દૈવં કર્મવિચેષ્ટિતમ્ ॥ ૩૬ ॥
રૂપભેદાસ્પદં દિવ્યં કાલ ઇત્યભિધીયતે ।
ભૂતાનાં મહદાદીનાં યતો ભિન્નદૃશાં ભયમ્ ॥ ૩૭ ॥
ભૂતાનાં મહદાદીનાં યતો ભિન્નદૃશાં ભયમ્ ॥ ૩૭ ॥
યોઽન્તઃ પ્રવિશ્ય ભૂતાનિ ભૂતૈરત્ત્યખિલાશ્રયઃ ।
સ વિષ્ણ્વાખ્યોઽધિયજ્ઞોઽસૌ કાલઃ કલયતાં પ્રભુઃ ॥ ૩૮ ॥
સ વિષ્ણ્વાખ્યોઽધિયજ્ઞોઽસૌ કાલઃ કલયતાં પ્રભુઃ ॥ ૩૮ ॥
ન ચાસ્ય કશ્ચિદ્દયિતો ન દ્વેષ્યો ન ચ બાન્ધવઃ ।
આવિશત્યપ્રમત્તોઽસૌ પ્રમત્તં જનમન્તકૃત્ ॥ ૩૯ ॥
આવિશત્યપ્રમત્તોઽસૌ પ્રમત્તં જનમન્તકૃત્ ॥ ૩૯ ॥
યદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં સૂર્યસ્તપતિ યદ્ભયાત્ ।
યદ્ભયાદ્વર્ષતે દેવો ભગણો ભાતિ યદ્ભયાત્ ॥ ૪૦ ॥
યદ્ભયાદ્વર્ષતે દેવો ભગણો ભાતિ યદ્ભયાત્ ॥ ૪૦ ॥
યદ્વનસ્પતયો ભીતા લતાશ્ચૌષધિભિઃ સહ ।
સ્વે સ્વે કાલેઽભિગૃહ્ણન્તિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥ ૪૧ ॥
સ્વે સ્વે કાલેઽભિગૃહ્ણન્તિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥ ૪૧ ॥
સ્રવન્તિ સરિતો ભીતા નોત્સર્પત્યુદધિર્યતઃ ।
અગ્નિરિન્ધે સગિરિભિર્ભૂર્ન મજ્જતિ યદ્ભયાત્ ॥ ૪૨ ॥
અગ્નિરિન્ધે સગિરિભિર્ભૂર્ન મજ્જતિ યદ્ભયાત્ ॥ ૪૨ ॥
નભો દદાતિ શ્વસતાં પદં યન્નિયમાદદઃ ।
લોકં સ્વદેહં તનુતે મહાન્ સપ્તભિરાવૃતમ્ ॥ ૪૩ ॥
લોકં સ્વદેહં તનુતે મહાન્ સપ્તભિરાવૃતમ્ ॥ ૪૩ ॥
ગુણાભિમાનિનો દેવાઃ સર્ગાદિષ્વસ્ય યદ્ભયાત્ ।
વર્તન્તેઽનુયુગં યેષાં વશ એતચ્ચરાચરમ્ ॥ ૪૪ ॥
વર્તન્તેઽનુયુગં યેષાં વશ એતચ્ચરાચરમ્ ॥ ૪૪ ॥
સોઽનન્તોઽન્તકરઃ કાલોઽનાદિરાદિકૃદવ્યયઃ ।
જનં જનેન જનયન્મારયન્મૃત્યુનાન્તકમ્ ॥ ૪૫ ॥
જનં જનેન જનયન્મારયન્મૃત્યુનાન્તકમ્ ॥ ૪૫ ॥