સૂત ઉવાચ
નિશમ્ય કૌષારવિણોપવર્ણિતંધ્રુવસ્ય વૈકુણ્ઠપદાધિરોહણમ્ । પ્રરૂઢભાવો ભગવત્યધોક્ષજેપ્રષ્ટું પુનસ્તં વિદુરઃ પ્રચક્રમે ॥ ૧ ॥
નિશમ્ય કૌષારવિણોપવર્ણિતંધ્રુવસ્ય વૈકુણ્ઠપદાધિરોહણમ્ । પ્રરૂઢભાવો ભગવત્યધોક્ષજેપ્રષ્ટું પુનસ્તં વિદુરઃ પ્રચક્રમે ॥ ૧ ॥
વિદુર ઉવાચ
કે તે પ્રચેતસો નામ કસ્યાપત્યાનિ
સુવ્રત ।
કસ્યાન્વવાયે પ્રખ્યાતાઃ કુત્ર વા સત્રમાસત ॥ ૨ ॥
કે તે પ્રચેતસો નામ કસ્યાપત્યાનિ
સુવ્રત ।
કસ્યાન્વવાયે પ્રખ્યાતાઃ કુત્ર વા સત્રમાસત ॥ ૨ ॥
મન્યે મહાભાગવતં નારદં દેવદર્શનમ્ ।
યેન
પ્રોક્તઃ ક્રિયાયોગઃ પરિચર્યાવિધિર્હરેઃ ॥ ૩ ॥
યેન
પ્રોક્તઃ ક્રિયાયોગઃ પરિચર્યાવિધિર્હરેઃ ॥ ૩ ॥
સ્વધર્મશીલૈઃ પુરુષૈર્ભગવાન્ યજ્ઞપૂરુષઃ ।
ઇજ્યમાનો ભક્તિમતા નારદેનેરિતઃ કિલ ॥ ૪ ॥
ઇજ્યમાનો ભક્તિમતા નારદેનેરિતઃ કિલ ॥ ૪ ॥
યાસ્તા દેવર્ષિણા તત્ર વર્ણિતા ભગવત્કથાઃ ।
મહ્યં શુશ્રૂષવે બ્રહ્મન્ કાર્ત્સ્ન્યેનાચષ્ટુમર્હસિ ॥ ૫ ॥
મહ્યં શુશ્રૂષવે બ્રહ્મન્ કાર્ત્સ્ન્યેનાચષ્ટુમર્હસિ ॥ ૫ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ધ્રુવસ્ય ચોત્કલઃ પુત્રઃ પિતરિ પ્રસ્થિતે વનમ્ ।
સાર્વભૌમશ્રિયં નૈચ્છદધિરાજાસનં પિતુઃ ॥ ૬ ॥
ધ્રુવસ્ય ચોત્કલઃ પુત્રઃ પિતરિ પ્રસ્થિતે વનમ્ ।
સાર્વભૌમશ્રિયં નૈચ્છદધિરાજાસનં પિતુઃ ॥ ૬ ॥
સ જન્મનોપશાન્તાત્મા નિઃસઙ્ગઃ સમદર્શનઃ ।
દદર્શ લોકે વિતતમાત્માનં લોકમાત્મનિ ॥ ૭ ॥
દદર્શ લોકે વિતતમાત્માનં લોકમાત્મનિ ॥ ૭ ॥
આત્માનં બ્રહ્મ નિર્વાણં પ્રત્યસ્તમિતવિગ્રહમ્ ।
અવબોધરસૈકાત્મ્યમાનન્દમનુસન્તતમ્ ॥ ૮ ॥
અવબોધરસૈકાત્મ્યમાનન્દમનુસન્તતમ્ ॥ ૮ ॥
અવ્યવચ્છિન્નયોગાગ્નિદગ્ધકર્મમલાશયઃ ।
સ્વરૂપમવરુન્ધાનો નાત્મનોઽન્યં તદૈક્ષત ॥ ૯ ॥
સ્વરૂપમવરુન્ધાનો નાત્મનોઽન્યં તદૈક્ષત ॥ ૯ ॥
જડાન્ધબધિરોન્મત્તમૂકાકૃતિરતન્મતિઃ ।
લક્ષિતઃ પથિ બાલાનાં પ્રશાન્તાર્ચિરિવાનલઃ ॥ ૧૦ ॥
લક્ષિતઃ પથિ બાલાનાં પ્રશાન્તાર્ચિરિવાનલઃ ॥ ૧૦ ॥
મત્વા તં જડમુન્મત્તં કુલવૃદ્ધાઃ સમન્ત્રિણઃ ।
વત્સરં ભૂપતિં ચક્રુર્યવીયાંસં ભ્રમેઃ સુતમ્ ॥ ૧૧ ॥
વત્સરં ભૂપતિં ચક્રુર્યવીયાંસં ભ્રમેઃ સુતમ્ ॥ ૧૧ ॥
સ્વર્વીથિર્વત્સરસ્યેષ્ટા ભાર્યાસૂત ષડાત્મજાન્ ।
પુષ્પાર્ણં તિગ્મકેતું ચ ઇષમૂર્જં વસું જયમ્ ॥ ૧૨ ॥
પુષ્પાર્ણં તિગ્મકેતું ચ ઇષમૂર્જં વસું જયમ્ ॥ ૧૨ ॥
પુષ્પાર્ણસ્ય પ્રભા ભાર્યા દોષા ચ દ્વે બભૂવતુઃ ।
પ્રાતર્મધ્યન્દિનં સાયમિતિ હ્યાસન્ પ્રભાસુતાઃ ॥ ૧૩ ॥
પ્રાતર્મધ્યન્દિનં સાયમિતિ હ્યાસન્ પ્રભાસુતાઃ ॥ ૧૩ ॥
પ્રદોષો નિશિથો વ્યુષ્ટ ઇતિ દોષાસુતાસ્ત્રયઃ ।
વ્યુષ્ટઃ સુતં પુષ્કરિણ્યાં સર્વતેજસમાદધે ॥ ૧૪ ॥
વ્યુષ્ટઃ સુતં પુષ્કરિણ્યાં સર્વતેજસમાદધે ॥ ૧૪ ॥
સ ચક્ષુઃ સુતમાકૂત્યાં પત્ન્યાં મનુમવાપ હ ।
મનોરસૂત મહિષી વિરજાન્નડ્વલા સુતાન્ ॥ ૧૫ ॥
મનોરસૂત મહિષી વિરજાન્નડ્વલા સુતાન્ ॥ ૧૫ ॥
પુરું કુત્સં ત્રિતં દ્યુમ્નં સત્યવન્તમૃતં વ્રતમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમમતીરાત્રં પ્રદ્યુમ્નં શિબિમુલ્મુકમ્ ॥ ૧૬ ॥
અગ્નિષ્ટોમમતીરાત્રં પ્રદ્યુમ્નં શિબિમુલ્મુકમ્ ॥ ૧૬ ॥
ઉલ્મુકોઽજનયત્પુત્રાન્પુષ્કરિણ્યાં ષડુત્તમાન્ ।
અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં ગયમ્ ॥ ૧૭ ॥
અઙ્ગં સુમનસં ખ્યાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં ગયમ્ ॥ ૧૭ ॥
સુનીથાઙ્ગસ્ય યા પત્ની સુષુવે વેનમુલ્બણમ્ ।
યદ્દૌઃશીલ્યાત્સ રાજર્ષિર્નિર્વિણ્ણો નિરગાત્પુરાત્ ॥ ૧૮ ॥
યદ્દૌઃશીલ્યાત્સ રાજર્ષિર્નિર્વિણ્ણો નિરગાત્પુરાત્ ॥ ૧૮ ॥
યમઙ્ગ શેપુઃ કુપિતા વાગ્વજ્રા મુનયઃ કિલ ।
ગતાસોસ્તસ્ય ભૂયસ્તે મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્ ॥ ૧૯ ॥
ગતાસોસ્તસ્ય ભૂયસ્તે મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્ ॥ ૧૯ ॥
અરાજકે તદા લોકે દસ્યુભિઃ પીડિતાઃ પ્રજાઃ ।
જાતો નારાયણાંશેન પૃથુરાદ્યઃ ક્ષિતીશ્વરઃ ॥ ૨૦ ॥
જાતો નારાયણાંશેન પૃથુરાદ્યઃ ક્ષિતીશ્વરઃ ॥ ૨૦ ॥
વિદુર ઉવાચ
તસ્ય શીલનિધેઃ સાધોર્બ્રહ્મણ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
રાજ્ઞઃ કથમભૂદ્દુષ્ટા પ્રજા યદ્વિમના યયૌ ॥ ૨૧ ॥
તસ્ય શીલનિધેઃ સાધોર્બ્રહ્મણ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
રાજ્ઞઃ કથમભૂદ્દુષ્ટા પ્રજા યદ્વિમના યયૌ ॥ ૨૧ ॥
કિં વાંહો વેન ઉદ્દિશ્ય બ્રહ્મદણ્ડમયૂયુજન્ ।
દણ્ડવ્રતધરે રાજ્ઞિ મુનયો ધર્મકોવિદાઃ ॥ ૨૨ ॥
દણ્ડવ્રતધરે રાજ્ઞિ મુનયો ધર્મકોવિદાઃ ॥ ૨૨ ॥
નાવધ્યેયઃ પ્રજાપાલઃ પ્રજાભિરઘવાનપિ ।
યદસૌ લોકપાલાનાં બિભર્ત્યોજઃ સ્વતેજસા ॥ ૨૩ ॥
યદસૌ લોકપાલાનાં બિભર્ત્યોજઃ સ્વતેજસા ॥ ૨૩ ॥
એતદાખ્યાહિ મે બ્રહ્મન્ સુનીથાત્મજચેષ્ટિતમ્ ।
શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય ત્વં પરાવરવિત્તમઃ ॥ ૨૪ ॥
શ્રદ્દધાનાય ભક્તાય ત્વં પરાવરવિત્તમઃ ॥ ૨૪ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
અઙ્ગોઽશ્વમેધં રાજર્ષિરાજહાર મહાક્રતુમ્ ।
નાજગ્મુર્દેવતાસ્તસ્મિન્નાહૂતા બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥ ૨૫ ॥
અઙ્ગોઽશ્વમેધં રાજર્ષિરાજહાર મહાક્રતુમ્ ।
નાજગ્મુર્દેવતાસ્તસ્મિન્નાહૂતા બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥ ૨૫ ॥
તમૂચુર્વિસ્મિતાસ્તત્ર યજમાનમથર્ત્વિજઃ ।
હવીંષિ હૂયમાનાનિ ન તે ગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ ॥ ૨૬ ॥
હવીંષિ હૂયમાનાનિ ન તે ગૃહ્ણન્તિ દેવતાઃ ॥ ૨૬ ॥
રાજન્ હવીંષ્યદુષ્ટાનિ શ્રદ્ધયાસાદિતાનિ તે ।
છન્દાંસ્યયાતયામાનિ યોજિતાનિ ધૃતવ્રતૈઃ ॥ ૨૭ ॥
છન્દાંસ્યયાતયામાનિ યોજિતાનિ ધૃતવ્રતૈઃ ॥ ૨૭ ॥
ન વિદામેહ દેવાનાં હેલનં વયમણ્વપિ ।
યન્ન ગૃહ્ણન્તિ ભાગાન્ સ્વાન્ યે દેવાઃ કર્મસાક્ષિણઃ ॥ ૨૮ ॥
યન્ન ગૃહ્ણન્તિ ભાગાન્ સ્વાન્ યે દેવાઃ કર્મસાક્ષિણઃ ॥ ૨૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
અઙ્ગો દ્વિજવચઃ શ્રુત્વા યજમાનઃ સુદુર્મનાઃ ।
તત્પ્રષ્ટું વ્યસૃજદ્વાચં સદસ્યાંસ્તદનુજ્ઞયા ॥ ૨૯ ॥
અઙ્ગો દ્વિજવચઃ શ્રુત્વા યજમાનઃ સુદુર્મનાઃ ।
તત્પ્રષ્ટું વ્યસૃજદ્વાચં સદસ્યાંસ્તદનુજ્ઞયા ॥ ૨૯ ॥
નાગચ્છન્ત્યાહુતા દેવા ન ગૃહ્ણન્તિ ગ્રહાનિહ ।
સદસસ્પતયો બ્રૂત કિમવદ્યં મયા કૃતમ્ ॥ ૩૦ ॥
સદસસ્પતયો બ્રૂત કિમવદ્યં મયા કૃતમ્ ॥ ૩૦ ॥
સદસસ્પતય ઊચુઃ
નરદેવેહ ભવતો નાઘં તાવન્ મનાક્સ્થિતમ્ ।
અસ્ત્યેકં પ્રાક્તનમઘં યદિહેદૃક્ ત્વમપ્રજઃ ॥ ૩૧ ॥
નરદેવેહ ભવતો નાઘં તાવન્ મનાક્સ્થિતમ્ ।
અસ્ત્યેકં પ્રાક્તનમઘં યદિહેદૃક્ ત્વમપ્રજઃ ॥ ૩૧ ॥
તથા સાધય ભદ્રં તે આત્માનં સુપ્રજં નૃપ ।
ઇષ્ટસ્તે પુત્રકામસ્ય પુત્રં દાસ્યતિ યજ્ઞભુક્ ॥ ૩૨ ॥
ઇષ્ટસ્તે પુત્રકામસ્ય પુત્રં દાસ્યતિ યજ્ઞભુક્ ॥ ૩૨ ॥
તથા સ્વભાગધેયાનિ ગ્રહીષ્યન્તિ દિવૌકસઃ ।
યદ્યજ્ઞપુરુષઃ સાક્ષાદપત્યાય હરિર્વૃતઃ ॥ ૩૩ ॥
યદ્યજ્ઞપુરુષઃ સાક્ષાદપત્યાય હરિર્વૃતઃ ॥ ૩૩ ॥
તાંસ્તાન્ કામાન્ હરિર્દદ્યાદ્યાન્ યાન્ કામયતે જનઃ ।
આરાધિતો યથૈવૈષ તથા પુંસાં ફલોદયઃ ॥ ૩૪ ॥
આરાધિતો યથૈવૈષ તથા પુંસાં ફલોદયઃ ॥ ૩૪ ॥
ઇતિ વ્યવસિતા વિપ્રાસ્તસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રજાતયે ।
પુરોડાશં નિરવપન્ શિપિવિષ્ટાય વિષ્ણવે ॥ ૩૫ ॥
પુરોડાશં નિરવપન્ શિપિવિષ્ટાય વિષ્ણવે ॥ ૩૫ ॥
તસ્માત્પુરુષ ઉત્તસ્થૌ હેમમાલ્યમલામ્બરઃ ।
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સિદ્ધમાદાય પાયસમ્ ॥ ૩૬ ॥
હિરણ્મયેન પાત્રેણ સિદ્ધમાદાય પાયસમ્ ॥ ૩૬ ॥
સ વિપ્રાનુમતો રાજા ગૃહીત્વાઞ્જલિનૌદનમ્ ।
અવઘ્રાય મુદા યુક્તઃ પ્રાદાત્પત્ન્યા ઉદારધીઃ ॥ ૩૭ ॥
અવઘ્રાય મુદા યુક્તઃ પ્રાદાત્પત્ન્યા ઉદારધીઃ ॥ ૩૭ ॥
સા તત્પુંસવનં રાજ્ઞી પ્રાશ્ય વૈ પત્યુરાદધે ।
ગર્ભં કાલ ઉપાવૃત્તે કુમારં સુષુવેઽપ્રજા ॥ ૩૮ ॥
ગર્ભં કાલ ઉપાવૃત્તે કુમારં સુષુવેઽપ્રજા ॥ ૩૮ ॥
સ બાલ એવ પુરુષો માતામહમનુવ્રતઃ ।
અધર્માંશોદ્ભવં મૃત્યું તેનાભવદધાર્મિકઃ ॥ ૩૯ ॥
અધર્માંશોદ્ભવં મૃત્યું તેનાભવદધાર્મિકઃ ॥ ૩૯ ॥
સ શરાસનમુદ્યમ્ય મૃગયુર્વનગોચરઃ ।
હન્ત્યસાધુર્મૃગાન્ દીનાન્ વેનોઽસાવિત્યરૌજ્જનઃ ॥ ૪૦ ॥
હન્ત્યસાધુર્મૃગાન્ દીનાન્ વેનોઽસાવિત્યરૌજ્જનઃ ॥ ૪૦ ॥
આક્રીડે ક્રીડતો બાલાન્ વયસ્યાનતિદારુણઃ ।
પ્રસહ્ય નિરનુક્રોશઃ પશુમારમમારયત્ ॥ ૪૧ ॥
પ્રસહ્ય નિરનુક્રોશઃ પશુમારમમારયત્ ॥ ૪૧ ॥
તં વિચક્ષ્ય ખલં પુત્રં શાસનૈર્વિવિધૈર્નૃપઃ ।
યદા ન શાસિતું કલ્પો ભૃશમાસીત્સુદુર્મનાઃ ॥ ૪૨ ॥
યદા ન શાસિતું કલ્પો ભૃશમાસીત્સુદુર્મનાઃ ॥ ૪૨ ॥
પ્રાયેણાભ્યર્ચિતો દેવો યેઽપ્રજા ગૃહમેધિનઃ ।
કદપત્યભૃતં દુઃખં યે ન વિન્દન્તિ દુર્ભરમ્ ॥ ૪૩ ॥
કદપત્યભૃતં દુઃખં યે ન વિન્દન્તિ દુર્ભરમ્ ॥ ૪૩ ॥
યતઃ પાપીયસી કીર્તિરધર્મશ્ચ મહાન્નૃણામ્ ।
યતો વિરોધઃ સર્વેષાં યત આધિરનન્તકઃ ॥ ૪૪ ॥
યતો વિરોધઃ સર્વેષાં યત આધિરનન્તકઃ ॥ ૪૪ ॥
કસ્તં પ્રજાપદેશં વૈ મોહબન્ધનમાત્મનઃ ।
પણ્ડિતો બહુ મન્યેત યદર્થાઃ ક્લેશદા ગૃહાઃ ॥ ૪૫ ॥
પણ્ડિતો બહુ મન્યેત યદર્થાઃ ક્લેશદા ગૃહાઃ ॥ ૪૫ ॥
કદપત્યં વરં મન્યે સદપત્યાચ્છુચાં પદાત્ ।
નિર્વિદ્યેત ગૃહાન્મર્ત્યો યત્ક્લેશનિવહા ગૃહાઃ ॥ ૪૬ ॥
નિર્વિદ્યેત ગૃહાન્મર્ત્યો યત્ક્લેશનિવહા ગૃહાઃ ॥ ૪૬ ॥
એવં સ નિર્વિણ્ણમના નૃપો ગૃહા-
ન્નિશીથ ઉત્થાય મહોદયોદયાત્ ।
અલબ્ધનિદ્રોઽનુપલક્ષિતો નૃભિ-
ર્હિત્વા ગતો વેનસુવં પ્રસુપ્તામ્ ॥ ૪૭ ॥
ન્નિશીથ ઉત્થાય મહોદયોદયાત્ ।
અલબ્ધનિદ્રોઽનુપલક્ષિતો નૃભિ-
ર્હિત્વા ગતો વેનસુવં પ્રસુપ્તામ્ ॥ ૪૭ ॥
વિજ્ઞાય નિર્વિદ્ય ગતં પતિં પ્રજાઃ
પુરોહિતામાત્યસુહૃદ્ગણાદયઃ ।
વિચિક્યુરુર્વ્યામતિશોકકાતરા
યથા નિગૂઢં પુરુષં કુયોગિનઃ ॥ ૪૮ ॥
પુરોહિતામાત્યસુહૃદ્ગણાદયઃ ।
વિચિક્યુરુર્વ્યામતિશોકકાતરા
યથા નિગૂઢં પુરુષં કુયોગિનઃ ॥ ૪૮ ॥
અલક્ષયન્તઃ પદવીં પ્રજાપતે-
ર્હતોદ્યમાઃ પ્રત્યુપસૃત્ય તે પુરીમ્ ।
ઋષીન્ સમેતાનભિવન્દ્ય સાશ્રવો
ન્યવેદયન્ પૌરવ ભર્તૃવિપ્લવમ્ ॥ ૪૯ ॥
ર્હતોદ્યમાઃ પ્રત્યુપસૃત્ય તે પુરીમ્ ।
ઋષીન્ સમેતાનભિવન્દ્ય સાશ્રવો
ન્યવેદયન્ પૌરવ ભર્તૃવિપ્લવમ્ ॥ ૪૯ ॥