സൂത ഉവാച
നിശമ്യ കൌഷാരവിണോപവര്ണിതംധ്രുവസ്യ വൈകുണ്ഠപദാധിരോഹണമ് । പ്രരൂഢഭാവോ ഭഗവത്യധോക്ഷജേപ്രഷ്ടും പുനസ്തം വിദുരഃ പ്രചക്രമേ ॥ ൧ ॥
നിശമ്യ കൌഷാരവിണോപവര്ണിതംധ്രുവസ്യ വൈകുണ്ഠപദാധിരോഹണമ് । പ്രരൂഢഭാവോ ഭഗവത്യധോക്ഷജേപ്രഷ്ടും പുനസ്തം വിദുരഃ പ്രചക്രമേ ॥ ൧ ॥
വിദുര ഉവാച
കേ തേ പ്രചേതസോ നാമ കസ്യാപത്യാനി
സുവ്രത ।
കസ്യാന്വവായേ പ്രഖ്യാതാഃ കുത്ര വാ സത്രമാസത ॥ ൨ ॥
കേ തേ പ്രചേതസോ നാമ കസ്യാപത്യാനി
സുവ്രത ।
കസ്യാന്വവായേ പ്രഖ്യാതാഃ കുത്ര വാ സത്രമാസത ॥ ൨ ॥
മന്യേ മഹാഭാഗവതം നാരദം ദേവദര്ശനമ് ।
യേന
പ്രോക്തഃ ക്രിയായോഗഃ പരിചര്യാവിധിര്ഹരേഃ ॥ ൩ ॥
യേന
പ്രോക്തഃ ക്രിയായോഗഃ പരിചര്യാവിധിര്ഹരേഃ ॥ ൩ ॥
സ്വധര്മശീലൈഃ പുരുഷൈര്ഭഗവാന് യജ്ഞപൂരുഷഃ ।
ഇജ്യമാനോ ഭക്തിമതാ നാരദേനേരിതഃ കില ॥ ൪ ॥
ഇജ്യമാനോ ഭക്തിമതാ നാരദേനേരിതഃ കില ॥ ൪ ॥
യാസ്താ ദേവര്ഷിണാ തത്ര വര്ണിതാ ഭഗവത്കഥാഃ ।
മഹ്യം ശുശ്രൂഷവേ ബ്രഹ്മന് കാര്ത്സ്ന്യേനാചഷ്ടുമര്ഹസി ॥ ൫ ॥
മഹ്യം ശുശ്രൂഷവേ ബ്രഹ്മന് കാര്ത്സ്ന്യേനാചഷ്ടുമര്ഹസി ॥ ൫ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ധ്രുവസ്യ ചോത്കലഃ പുത്രഃ പിതരി പ്രസ്ഥിതേ വനമ് ।
സാര്വഭൌമശ്രിയം നൈച്ഛദധിരാജാസനം പിതുഃ ॥ ൬ ॥
ധ്രുവസ്യ ചോത്കലഃ പുത്രഃ പിതരി പ്രസ്ഥിതേ വനമ് ।
സാര്വഭൌമശ്രിയം നൈച്ഛദധിരാജാസനം പിതുഃ ॥ ൬ ॥
സ ജന്മനോപശാന്താത്മാ നിഃസങ്ഗഃ സമദര്ശനഃ ।
ദദര്ശ ലോകേ വിതതമാത്മാനം ലോകമാത്മനി ॥ ൭ ॥
ദദര്ശ ലോകേ വിതതമാത്മാനം ലോകമാത്മനി ॥ ൭ ॥
ആത്മാനം ബ്രഹ്മ നിര്വാണം പ്രത്യസ്തമിതവിഗ്രഹമ് ।
അവബോധരസൈകാത്മ്യമാനന്ദമനുസന്തതമ് ॥ ൮ ॥
അവബോധരസൈകാത്മ്യമാനന്ദമനുസന്തതമ് ॥ ൮ ॥
അവ്യവച്ഛിന്നയോഗാഗ്നിദഗ്ധകര്മമലാശയഃ ।
സ്വരൂപമവരുന്ധാനോ നാത്മനോഽന്യം തദൈക്ഷത ॥ ൯ ॥
സ്വരൂപമവരുന്ധാനോ നാത്മനോഽന്യം തദൈക്ഷത ॥ ൯ ॥
ജഡാന്ധബധിരോന്മത്തമൂകാകൃതിരതന്മതിഃ ।
ലക്ഷിതഃ പഥി ബാലാനാം പ്രശാന്താര്ചിരിവാനലഃ ॥ ൧൦ ॥
ലക്ഷിതഃ പഥി ബാലാനാം പ്രശാന്താര്ചിരിവാനലഃ ॥ ൧൦ ॥
മത്വാ തം ജഡമുന്മത്തം കുലവൃദ്ധാഃ സമന്ത്രിണഃ ।
വത്സരം ഭൂപതിം ചക്രുര്യവീയാംസം ഭ്രമേഃ സുതമ് ॥ ൧൧ ॥
വത്സരം ഭൂപതിം ചക്രുര്യവീയാംസം ഭ്രമേഃ സുതമ് ॥ ൧൧ ॥
സ്വര്വീഥിര്വത്സരസ്യേഷ്ടാ ഭാര്യാസൂത ഷഡാത്മജാന് ।
പുഷ്പാര്ണം തിഗ്മകേതും ച ഇഷമൂര്ജം വസും ജയമ് ॥ ൧൨ ॥
പുഷ്പാര്ണം തിഗ്മകേതും ച ഇഷമൂര്ജം വസും ജയമ് ॥ ൧൨ ॥
പുഷ്പാര്ണസ്യ പ്രഭാ ഭാര്യാ ദോഷാ ച ദ്വേ ബഭൂവതുഃ ।
പ്രാതര്മധ്യന്ദിനം സായമിതി ഹ്യാസന് പ്രഭാസുതാഃ ॥ ൧൩ ॥
പ്രാതര്മധ്യന്ദിനം സായമിതി ഹ്യാസന് പ്രഭാസുതാഃ ॥ ൧൩ ॥
പ്രദോഷോ നിശിഥോ വ്യുഷ്ട ഇതി ദോഷാസുതാസ്ത്രയഃ ।
വ്യുഷ്ടഃ സുതം പുഷ്കരിണ്യാം സര്വതേജസമാദധേ ॥ ൧൪ ॥
വ്യുഷ്ടഃ സുതം പുഷ്കരിണ്യാം സര്വതേജസമാദധേ ॥ ൧൪ ॥
സ ചക്ഷുഃ സുതമാകൂത്യാം പത്ന്യാം മനുമവാപ ഹ ।
മനോരസൂത മഹിഷീ വിരജാന്നഡ്വലാ സുതാന് ॥ ൧൫ ॥
മനോരസൂത മഹിഷീ വിരജാന്നഡ്വലാ സുതാന് ॥ ൧൫ ॥
പുരും കുത്സം ത്രിതം ദ്യുമ്നം സത്യവന്തമൃതം വ്രതമ് ।
അഗ്നിഷ്ടോമമതീരാത്രം പ്രദ്യുമ്നം ശിബിമുല്മുകമ് ॥ ൧൬ ॥
അഗ്നിഷ്ടോമമതീരാത്രം പ്രദ്യുമ്നം ശിബിമുല്മുകമ് ॥ ൧൬ ॥
ഉല്മുകോഽജനയത്പുത്രാന്പുഷ്കരിണ്യാം ഷഡുത്തമാന് ।
അങ്ഗം സുമനസം ഖ്യാതിം ക്രതുമങ്ഗിരസം ഗയമ് ॥ ൧൭ ॥
അങ്ഗം സുമനസം ഖ്യാതിം ക്രതുമങ്ഗിരസം ഗയമ് ॥ ൧൭ ॥
സുനീഥാങ്ഗസ്യ യാ പത്നീ സുഷുവേ വേനമുല്ബണമ് ।
യദ്ദൌഃശീല്യാത്സ രാജര്ഷിര്നിര്വിണ്ണോ നിരഗാത്പുരാത് ॥ ൧൮ ॥
യദ്ദൌഃശീല്യാത്സ രാജര്ഷിര്നിര്വിണ്ണോ നിരഗാത്പുരാത് ॥ ൧൮ ॥
യമങ്ഗ ശേപുഃ കുപിതാ വാഗ്വജ്രാ മുനയഃ കില ।
ഗതാസോസ്തസ്യ ഭൂയസ്തേ മമന്ഥുര്ദക്ഷിണം കരമ് ॥ ൧൯ ॥
ഗതാസോസ്തസ്യ ഭൂയസ്തേ മമന്ഥുര്ദക്ഷിണം കരമ് ॥ ൧൯ ॥
അരാജകേ തദാ ലോകേ ദസ്യുഭിഃ പീഡിതാഃ പ്രജാഃ ।
ജാതോ നാരായണാംശേന പൃഥുരാദ്യഃ ക്ഷിതീശ്വരഃ ॥ ൨൦ ॥
ജാതോ നാരായണാംശേന പൃഥുരാദ്യഃ ക്ഷിതീശ്വരഃ ॥ ൨൦ ॥
വിദുര ഉവാച
തസ്യ ശീലനിധേഃ സാധോര്ബ്രഹ്മണ്യസ്യ മഹാത്മനഃ ।
രാജ്ഞഃ കഥമഭൂദ്ദുഷ്ടാ പ്രജാ യദ്വിമനാ യയൌ ॥ ൨൧ ॥
തസ്യ ശീലനിധേഃ സാധോര്ബ്രഹ്മണ്യസ്യ മഹാത്മനഃ ।
രാജ്ഞഃ കഥമഭൂദ്ദുഷ്ടാ പ്രജാ യദ്വിമനാ യയൌ ॥ ൨൧ ॥
കിം വാംഹോ വേന ഉദ്ദിശ്യ ബ്രഹ്മദണ്ഡമയൂയുജന് ।
ദണ്ഡവ്രതധരേ രാജ്ഞി മുനയോ ധര്മകോവിദാഃ ॥ ൨൨ ॥
ദണ്ഡവ്രതധരേ രാജ്ഞി മുനയോ ധര്മകോവിദാഃ ॥ ൨൨ ॥
നാവധ്യേയഃ പ്രജാപാലഃ പ്രജാഭിരഘവാനപി ।
യദസൌ ലോകപാലാനാം ബിഭര്ത്യോജഃ സ്വതേജസാ ॥ ൨൩ ॥
യദസൌ ലോകപാലാനാം ബിഭര്ത്യോജഃ സ്വതേജസാ ॥ ൨൩ ॥
ഏതദാഖ്യാഹി മേ ബ്രഹ്മന് സുനീഥാത്മജചേഷ്ടിതമ് ।
ശ്രദ്ദധാനായ ഭക്തായ ത്വം പരാവരവിത്തമഃ ॥ ൨൪ ॥
ശ്രദ്ദധാനായ ഭക്തായ ത്വം പരാവരവിത്തമഃ ॥ ൨൪ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
അങ്ഗോഽശ്വമേധം രാജര്ഷിരാജഹാര മഹാക്രതുമ് ।
നാജഗ്മുര്ദേവതാസ്തസ്മിന്നാഹൂതാ ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ ॥ ൨൫ ॥
അങ്ഗോഽശ്വമേധം രാജര്ഷിരാജഹാര മഹാക്രതുമ് ।
നാജഗ്മുര്ദേവതാസ്തസ്മിന്നാഹൂതാ ബ്രഹ്മവാദിഭിഃ ॥ ൨൫ ॥
തമൂചുര്വിസ്മിതാസ്തത്ര യജമാനമഥര്ത്വിജഃ ।
ഹവീംഷി ഹൂയമാനാനി ന തേ ഗൃഹ്ണന്തി ദേവതാഃ ॥ ൨൬ ॥
ഹവീംഷി ഹൂയമാനാനി ന തേ ഗൃഹ്ണന്തി ദേവതാഃ ॥ ൨൬ ॥
രാജന് ഹവീംഷ്യദുഷ്ടാനി ശ്രദ്ധയാസാദിതാനി തേ ।
ഛന്ദാംസ്യയാതയാമാനി യോജിതാനി ധൃതവ്രതൈഃ ॥ ൨൭ ॥
ഛന്ദാംസ്യയാതയാമാനി യോജിതാനി ധൃതവ്രതൈഃ ॥ ൨൭ ॥
ന വിദാമേഹ ദേവാനാം ഹേലനം വയമണ്വപി ।
യന്ന ഗൃഹ്ണന്തി ഭാഗാന് സ്വാന് യേ ദേവാഃ കര്മസാക്ഷിണഃ ॥ ൨൮ ॥
യന്ന ഗൃഹ്ണന്തി ഭാഗാന് സ്വാന് യേ ദേവാഃ കര്മസാക്ഷിണഃ ॥ ൨൮ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
അങ്ഗോ ദ്വിജവചഃ ശ്രുത്വാ യജമാനഃ സുദുര്മനാഃ ।
തത്പ്രഷ്ടും വ്യസൃജദ്വാചം സദസ്യാംസ്തദനുജ്ഞയാ ॥ ൨൯ ॥
അങ്ഗോ ദ്വിജവചഃ ശ്രുത്വാ യജമാനഃ സുദുര്മനാഃ ।
തത്പ്രഷ്ടും വ്യസൃജദ്വാചം സദസ്യാംസ്തദനുജ്ഞയാ ॥ ൨൯ ॥
നാഗച്ഛന്ത്യാഹുതാ ദേവാ ന ഗൃഹ്ണന്തി ഗ്രഹാനിഹ ।
സദസസ്പതയോ ബ്രൂത കിമവദ്യം മയാ കൃതമ് ॥ ൩൦ ॥
സദസസ്പതയോ ബ്രൂത കിമവദ്യം മയാ കൃതമ് ॥ ൩൦ ॥
സദസസ്പതയ ഊചുഃ
നരദേവേഹ ഭവതോ നാഘം താവന് മനാക്സ്ഥിതമ് ।
അസ്ത്യേകം പ്രാക്തനമഘം യദിഹേദൃക് ത്വമപ്രജഃ ॥ ൩൧ ॥
നരദേവേഹ ഭവതോ നാഘം താവന് മനാക്സ്ഥിതമ് ।
അസ്ത്യേകം പ്രാക്തനമഘം യദിഹേദൃക് ത്വമപ്രജഃ ॥ ൩൧ ॥
തഥാ സാധയ ഭദ്രം തേ ആത്മാനം സുപ്രജം നൃപ ।
ഇഷ്ടസ്തേ പുത്രകാമസ്യ പുത്രം ദാസ്യതി യജ്ഞഭുക് ॥ ൩൨ ॥
ഇഷ്ടസ്തേ പുത്രകാമസ്യ പുത്രം ദാസ്യതി യജ്ഞഭുക് ॥ ൩൨ ॥
തഥാ സ്വഭാഗധേയാനി ഗ്രഹീഷ്യന്തി ദിവൌകസഃ ।
യദ്യജ്ഞപുരുഷഃ സാക്ഷാദപത്യായ ഹരിര്വൃതഃ ॥ ൩൩ ॥
യദ്യജ്ഞപുരുഷഃ സാക്ഷാദപത്യായ ഹരിര്വൃതഃ ॥ ൩൩ ॥
താംസ്താന് കാമാന് ഹരിര്ദദ്യാദ്യാന് യാന് കാമയതേ ജനഃ ।
ആരാധിതോ യഥൈവൈഷ തഥാ പുംസാം ഫലോദയഃ ॥ ൩൪ ॥
ആരാധിതോ യഥൈവൈഷ തഥാ പുംസാം ഫലോദയഃ ॥ ൩൪ ॥
ഇതി വ്യവസിതാ വിപ്രാസ്തസ്യ രാജ്ഞഃ പ്രജാതയേ ।
പുരോഡാശം നിരവപന് ശിപിവിഷ്ടായ വിഷ്ണവേ ॥ ൩൫ ॥
പുരോഡാശം നിരവപന് ശിപിവിഷ്ടായ വിഷ്ണവേ ॥ ൩൫ ॥
തസ്മാത്പുരുഷ ഉത്തസ്ഥൌ ഹേമമാല്യമലാമ്ബരഃ ।
ഹിരണ്മയേന പാത്രേണ സിദ്ധമാദായ പായസമ് ॥ ൩൬ ॥
ഹിരണ്മയേന പാത്രേണ സിദ്ധമാദായ പായസമ് ॥ ൩൬ ॥
സ വിപ്രാനുമതോ രാജാ ഗൃഹീത്വാഞ്ജലിനൌദനമ് ।
അവഘ്രായ മുദാ യുക്തഃ പ്രാദാത്പത്ന്യാ ഉദാരധീഃ ॥ ൩൭ ॥
അവഘ്രായ മുദാ യുക്തഃ പ്രാദാത്പത്ന്യാ ഉദാരധീഃ ॥ ൩൭ ॥
സാ തത്പുംസവനം രാജ്ഞീ പ്രാശ്യ വൈ പത്യുരാദധേ ।
ഗര്ഭം കാല ഉപാവൃത്തേ കുമാരം സുഷുവേഽപ്രജാ ॥ ൩൮ ॥
ഗര്ഭം കാല ഉപാവൃത്തേ കുമാരം സുഷുവേഽപ്രജാ ॥ ൩൮ ॥
സ ബാല ഏവ പുരുഷോ മാതാമഹമനുവ്രതഃ ।
അധര്മാംശോദ്ഭവം മൃത്യും തേനാഭവദധാര്മികഃ ॥ ൩൯ ॥
അധര്മാംശോദ്ഭവം മൃത്യും തേനാഭവദധാര്മികഃ ॥ ൩൯ ॥
സ ശരാസനമുദ്യമ്യ മൃഗയുര്വനഗോചരഃ ।
ഹന്ത്യസാധുര്മൃഗാന് ദീനാന് വേനോഽസാവിത്യരൌജ്ജനഃ ॥ ൪൦ ॥
ഹന്ത്യസാധുര്മൃഗാന് ദീനാന് വേനോഽസാവിത്യരൌജ്ജനഃ ॥ ൪൦ ॥
ആക്രീഡേ ക്രീഡതോ ബാലാന് വയസ്യാനതിദാരുണഃ ।
പ്രസഹ്യ നിരനുക്രോശഃ പശുമാരമമാരയത് ॥ ൪൧ ॥
പ്രസഹ്യ നിരനുക്രോശഃ പശുമാരമമാരയത് ॥ ൪൧ ॥
തം വിചക്ഷ്യ ഖലം പുത്രം ശാസനൈര്വിവിധൈര്നൃപഃ ।
യദാ ന ശാസിതും കല്പോ ഭൃശമാസീത്സുദുര്മനാഃ ॥ ൪൨ ॥
യദാ ന ശാസിതും കല്പോ ഭൃശമാസീത്സുദുര്മനാഃ ॥ ൪൨ ॥
പ്രായേണാഭ്യര്ചിതോ ദേവോ യേഽപ്രജാ ഗൃഹമേധിനഃ ।
കദപത്യഭൃതം ദുഃഖം യേ ന വിന്ദന്തി ദുര്ഭരമ് ॥ ൪൩ ॥
കദപത്യഭൃതം ദുഃഖം യേ ന വിന്ദന്തി ദുര്ഭരമ് ॥ ൪൩ ॥
യതഃ പാപീയസീ കീര്തിരധര്മശ്ച മഹാന്നൃണാമ് ।
യതോ വിരോധഃ സര്വേഷാം യത ആധിരനന്തകഃ ॥ ൪൪ ॥
യതോ വിരോധഃ സര്വേഷാം യത ആധിരനന്തകഃ ॥ ൪൪ ॥
കസ്തം പ്രജാപദേശം വൈ മോഹബന്ധനമാത്മനഃ ।
പണ്ഡിതോ ബഹു മന്യേത യദര്ഥാഃ ക്ലേശദാ ഗൃഹാഃ ॥ ൪൫ ॥
പണ്ഡിതോ ബഹു മന്യേത യദര്ഥാഃ ക്ലേശദാ ഗൃഹാഃ ॥ ൪൫ ॥
കദപത്യം വരം മന്യേ സദപത്യാച്ഛുചാം പദാത് ।
നിര്വിദ്യേത ഗൃഹാന്മര്ത്യോ യത്ക്ലേശനിവഹാ ഗൃഹാഃ ॥ ൪൬ ॥
നിര്വിദ്യേത ഗൃഹാന്മര്ത്യോ യത്ക്ലേശനിവഹാ ഗൃഹാഃ ॥ ൪൬ ॥
ഏവം സ നിര്വിണ്ണമനാ നൃപോ ഗൃഹാ-
ന്നിശീഥ ഉത്ഥായ മഹോദയോദയാത് ।
അലബ്ധനിദ്രോഽനുപലക്ഷിതോ നൃഭി-
ര്ഹിത്വാ ഗതോ വേനസുവം പ്രസുപ്താമ് ॥ ൪൭ ॥
ന്നിശീഥ ഉത്ഥായ മഹോദയോദയാത് ।
അലബ്ധനിദ്രോഽനുപലക്ഷിതോ നൃഭി-
ര്ഹിത്വാ ഗതോ വേനസുവം പ്രസുപ്താമ് ॥ ൪൭ ॥
വിജ്ഞായ നിര്വിദ്യ ഗതം പതിം പ്രജാഃ
പുരോഹിതാമാത്യസുഹൃദ്ഗണാദയഃ ।
വിചിക്യുരുര്വ്യാമതിശോകകാതരാ
യഥാ നിഗൂഢം പുരുഷം കുയോഗിനഃ ॥ ൪൮ ॥
പുരോഹിതാമാത്യസുഹൃദ്ഗണാദയഃ ।
വിചിക്യുരുര്വ്യാമതിശോകകാതരാ
യഥാ നിഗൂഢം പുരുഷം കുയോഗിനഃ ॥ ൪൮ ॥
അലക്ഷയന്തഃ പദവീം പ്രജാപതേ-
ര്ഹതോദ്യമാഃ പ്രത്യുപസൃത്യ തേ പുരീമ് ।
ഋഷീന് സമേതാനഭിവന്ദ്യ സാശ്രവോ
ന്യവേദയന് പൌരവ ഭര്തൃവിപ്ലവമ് ॥ ൪൯ ॥
ര്ഹതോദ്യമാഃ പ്രത്യുപസൃത്യ തേ പുരീമ് ।
ഋഷീന് സമേതാനഭിവന്ദ്യ സാശ്രവോ
ന്യവേദയന് പൌരവ ഭര്തൃവിപ്ലവമ് ॥ ൪൯ ॥