મૈત્રેય ઉવાચ
ભૃગ્વાદયસ્તે મુનયો લોકાનાં ક્ષેમદર્શિનઃ ।
ગોપ્તર્યસતિ વૈ નૃણાં પશ્યન્તઃ પશુસામ્યતામ્ ॥ ૧ ॥
ભૃગ્વાદયસ્તે મુનયો લોકાનાં ક્ષેમદર્શિનઃ ।
ગોપ્તર્યસતિ વૈ નૃણાં પશ્યન્તઃ પશુસામ્યતામ્ ॥ ૧ ॥
વીરમાતરમાહૂય સુનીથાં બ્રહ્મવાદિનઃ ।
પ્રકૃત્યસમ્મતં વેનમભ્યષિઞ્ચન્ પતિં ભુવઃ ॥ ૨ ॥
પ્રકૃત્યસમ્મતં વેનમભ્યષિઞ્ચન્ પતિં ભુવઃ ॥ ૨ ॥
શ્રુત્વા નૃપાસનગતં વેનમત્યુગ્રશાસનમ્ ।
નિલિલ્યુર્દસ્યવઃ સદ્યઃ સર્પત્રસ્તા ઇવાખવઃ ॥ ૩ ॥
નિલિલ્યુર્દસ્યવઃ સદ્યઃ સર્પત્રસ્તા ઇવાખવઃ ॥ ૩ ॥
સ આરૂઢનૃપસ્થાન ઉન્નદ્ધોઽષ્ટવિભૂતિભિઃ ।
અવમેને મહાભાગાન્ સ્તબ્ધઃ સમ્ભાવિતઃ સ્વતઃ ॥ ૪ ॥
અવમેને મહાભાગાન્ સ્તબ્ધઃ સમ્ભાવિતઃ સ્વતઃ ॥ ૪ ॥
એવં મદાન્ધ ઉત્સિક્તો નિરઙ્કુશ ઇવ દ્વિપઃ ।
પર્યટન્ રથમાસ્થાય કમ્પયન્નિવ રોદસી ॥ ૫ ॥
પર્યટન્ રથમાસ્થાય કમ્પયન્નિવ રોદસી ॥ ૫ ॥
ન યષ્ટવ્યં ન દાતવ્યં ન હોતવ્યં દ્વિજાઃ ક્વચિત્ ।
ઇતિ ન્યવારયદ્ધર્મં ભેરીઘોષેણ સર્વશઃ ॥ ૬ ॥
ઇતિ ન્યવારયદ્ધર્મં ભેરીઘોષેણ સર્વશઃ ॥ ૬ ॥
વેનસ્યાવેક્ષ્ય મુનયો દુર્વૃત્તસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
વિમૃશ્ય લોકવ્યસનં કૃપયોચુઃ સ્મ સત્રિણઃ ॥ ૭ ॥
વિમૃશ્ય લોકવ્યસનં કૃપયોચુઃ સ્મ સત્રિણઃ ॥ ૭ ॥
અહો ઉભયતઃ પ્રાપ્તં લોકસ્ય વ્યસનં મહત્ ।
દારુણ્યુભયતો દીપ્તે ઇવ તસ્કરપાલયોઃ ॥ ૮ ॥
દારુણ્યુભયતો દીપ્તે ઇવ તસ્કરપાલયોઃ ॥ ૮ ॥
અરાજકભયાદેષ કૃતો રાજાતદર્હણઃ ।
તતોઽપ્યાસીદ્ભયં ત્વદ્ય કથં સ્યાત્સ્વસ્તિ દેહિનામ્ ॥ ૯ ॥
તતોઽપ્યાસીદ્ભયં ત્વદ્ય કથં સ્યાત્સ્વસ્તિ દેહિનામ્ ॥ ૯ ॥
અહેરિવ પયઃપોષઃ પોષકસ્યાપ્યનર્થભૃત્ ।
વેનઃ પ્રકૃત્યૈવ ખલઃ સુનીથાગર્ભસમ્ભવઃ ॥ ૧૦ ॥
વેનઃ પ્રકૃત્યૈવ ખલઃ સુનીથાગર્ભસમ્ભવઃ ॥ ૧૦ ॥
નિરૂપિતઃ પ્રજાપાલઃ સ જિઘાંસતિ વૈ પ્રજાઃ ।
તથાપિ સાન્ત્વયેમામું નાસ્માંસ્તત્પાતકં સ્પૃશેત્ ॥ ૧૧ ॥
તથાપિ સાન્ત્વયેમામું નાસ્માંસ્તત્પાતકં સ્પૃશેત્ ॥ ૧૧ ॥
તદ્વિદ્વદ્ભિરસદ્વૃત્તો વેનોઽસ્માભિઃ કૃતો નૃપઃ ।
સાન્ત્વિતો યદિ નો વાચં ન ગ્રહીષ્યત્યધર્મકૃત્ ।
લોકધિક્કારસન્દગ્ધં દહિષ્યામઃ સ્વતેજસા ॥ ૧૨ ॥
સાન્ત્વિતો યદિ નો વાચં ન ગ્રહીષ્યત્યધર્મકૃત્ ।
લોકધિક્કારસન્દગ્ધં દહિષ્યામઃ સ્વતેજસા ॥ ૧૨ ॥
એવમધ્યવસાયૈનં મુનયો ગૂઢમન્યવઃ ।
ઉપવ્રજ્યાબ્રુવન્ વેનં સાન્ત્વયિત્વા ચ સામભિઃ ॥ ૧૩ ॥
ઉપવ્રજ્યાબ્રુવન્ વેનં સાન્ત્વયિત્વા ચ સામભિઃ ॥ ૧૩ ॥
મુનય ઊચુઃ
નૃપવર્ય નિબોધૈતદ્યત્તે વિજ્ઞાપયામ ભોઃ ।
આયુઃશ્રીબલકીર્તીનાં તવ તાત વિવર્ધનમ્ ॥ ૧૪ ॥
નૃપવર્ય નિબોધૈતદ્યત્તે વિજ્ઞાપયામ ભોઃ ।
આયુઃશ્રીબલકીર્તીનાં તવ તાત વિવર્ધનમ્ ॥ ૧૪ ॥
ધર્મ આચરિતઃ પુંસાં વાઙ્મનઃકાયબુદ્ધિભિઃ ।
લોકાન્ વિશોકાન્ વતરત્યથાનન્ત્યમસઙ્ગિનામ્ ॥ ૧૫ ॥
લોકાન્ વિશોકાન્ વતરત્યથાનન્ત્યમસઙ્ગિનામ્ ॥ ૧૫ ॥
સ તે મા વિનશેદ્વીર પ્રજાનાં ક્ષેમલક્ષણઃ ।
યસ્મિન્ વિનષ્ટે નૃપતિરૈશ્વર્યાદવરોહતિ ॥ ૧૬ ॥
યસ્મિન્ વિનષ્ટે નૃપતિરૈશ્વર્યાદવરોહતિ ॥ ૧૬ ॥
રાજન્નસાધ્વમાત્યેભ્યશ્ચોરાદિભ્યઃ પ્રજા નૃપઃ ।
રક્ષન્યથા બલિં ગૃહ્ણન્નિહ પ્રેત્ય ચ મોદતે ॥ ૧૭ ॥
રક્ષન્યથા બલિં ગૃહ્ણન્નિહ પ્રેત્ય ચ મોદતે ॥ ૧૭ ॥
યસ્ય રાષ્ટ્રે પુરે ચૈવ ભગવાન્ યજ્ઞપૂરુષઃ ।
ઇજ્યતે સ્વેન ધર્મેણ જનૈર્વર્ણાશ્રમાન્વિતૈઃ ॥ ૧૮ ॥
ઇજ્યતે સ્વેન ધર્મેણ જનૈર્વર્ણાશ્રમાન્વિતૈઃ ॥ ૧૮ ॥
તસ્ય રાજ્ઞો મહાભાગ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
પરિતુષ્યતિ વિશ્વાત્મા તિષ્ઠતો નિજશાસને ॥ ૧૯ ॥
પરિતુષ્યતિ વિશ્વાત્મા તિષ્ઠતો નિજશાસને ॥ ૧૯ ॥
તસ્મિંસ્તુષ્ટે કિમપ્રાપ્યં જગતામીશ્વરેશ્વરે ।
લોકાઃ સપાલા હ્યેતસ્મૈ હરન્તિ બલિમાદૃતાઃ ॥ ૨૦ ॥
લોકાઃ સપાલા હ્યેતસ્મૈ હરન્તિ બલિમાદૃતાઃ ॥ ૨૦ ॥
તં સર્વલોકામરયજ્ઞસઙ્ગ્રહં
ત્રયીમયં દ્રવ્યમયં તપોમયમ્ ।
યજ્ઞૈર્વિચિત્રૈર્યજતો ભવાય તે
રાજન્ સ્વદેશાનનુરોદ્ધુમર્હસિ ॥ ૨૧ ॥
ત્રયીમયં દ્રવ્યમયં તપોમયમ્ ।
યજ્ઞૈર્વિચિત્રૈર્યજતો ભવાય તે
રાજન્ સ્વદેશાનનુરોદ્ધુમર્હસિ ॥ ૨૧ ॥
યજ્ઞેન યુષ્મદ્વિષયે દ્વિજાતિભિ-
ર્વિતાયમાનેન સુરાઃ કલા હરેઃ ।
સ્વિષ્ટાઃ સુતુષ્ટાઃ પ્રદિશન્તિ વાઞ્છિતં
તદ્ધેલનં નાર્હસિ વીર ચેષ્ટિતુમ્ ॥ ૨૨ ॥
ર્વિતાયમાનેન સુરાઃ કલા હરેઃ ।
સ્વિષ્ટાઃ સુતુષ્ટાઃ પ્રદિશન્તિ વાઞ્છિતં
તદ્ધેલનં નાર્હસિ વીર ચેષ્ટિતુમ્ ॥ ૨૨ ॥
વેન ઉવાચ
બાલિશા બત યૂયં વા અધર્મે ધર્મમાનિનઃ ।
યે વૃત્તિદં પતિં હિત્વા જારં પતિમુપાસતે ॥ ૨૩ ॥
બાલિશા બત યૂયં વા અધર્મે ધર્મમાનિનઃ ।
યે વૃત્તિદં પતિં હિત્વા જારં પતિમુપાસતે ॥ ૨૩ ॥
અવજાનન્ત્યમી મૂઢા નૃપરૂપિણમીશ્વરમ્ ।
નાનુવિન્દન્તિ તે ભદ્રમિહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૨૪ ॥
નાનુવિન્દન્તિ તે ભદ્રમિહ લોકે પરત્ર ચ ॥ ૨૪ ॥
કો યજ્ઞપુરુષો નામ યત્ર વો ભક્તિરીદૃશી ।
ભર્તૃસ્નેહવિદૂરાણાં યથા જારે કુયોષિતામ્ ॥ ૨૫ ॥
ભર્તૃસ્નેહવિદૂરાણાં યથા જારે કુયોષિતામ્ ॥ ૨૫ ॥
વિષ્ણુર્વિરિઞ્ચો ગિરિશ ઇન્દ્રો વાયુર્યમો રવિઃ ।
પર્જન્યો ધનદઃ સોમઃ ક્ષિતિરગ્નિરપામ્પતિઃ ॥ ૨૬ ॥
પર્જન્યો ધનદઃ સોમઃ ક્ષિતિરગ્નિરપામ્પતિઃ ॥ ૨૬ ॥
એતે ચાન્યે ચ વિબુધાઃ પ્રભવો વરશાપયોઃ ।
દેહે ભવન્તિ નૃપતેઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ ॥ ૨૭ ॥
દેહે ભવન્તિ નૃપતેઃ સર્વદેવમયો નૃપઃ ॥ ૨૭ ॥
તસ્માન્માં કર્મભિર્વિપ્રા યજધ્વં ગતમત્સરાઃ ।
બલિં ચ મહ્યં હરત મત્તોઽન્યઃ કોઽગ્રભુક્પુમાન્ ॥ ૨૮ ॥
બલિં ચ મહ્યં હરત મત્તોઽન્યઃ કોઽગ્રભુક્પુમાન્ ॥ ૨૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્થં વિપર્યયમતિઃ પાપીયાનુત્પથં ગતઃ ।
અનુનીયમાનસ્તદ્યાચ્ઞાં ન ચક્રે ભ્રષ્ટમઙ્ગલઃ ॥ ૨૯ ॥
ઇત્થં વિપર્યયમતિઃ પાપીયાનુત્પથં ગતઃ ।
અનુનીયમાનસ્તદ્યાચ્ઞાં ન ચક્રે ભ્રષ્ટમઙ્ગલઃ ॥ ૨૯ ॥
ઇતિ તેઽસત્કૃતાસ્તેન દ્વિજાઃ પણ્ડિતમાનિના ।
ભગ્નાયાં ભવ્યયાચ્ઞાયાં તસ્મૈ વિદુર ચુક્રુધુઃ ॥ ૩૦ ॥
ભગ્નાયાં ભવ્યયાચ્ઞાયાં તસ્મૈ વિદુર ચુક્રુધુઃ ॥ ૩૦ ॥
હન્યતાં હન્યતામેષ પાપઃ પ્રકૃતિદારુણઃ ।
જીવઞ્જગદસાવાશુ કુરુતે ભસ્મસાદ્ ધ્રુવમ્ ॥ ૩૧ ॥
જીવઞ્જગદસાવાશુ કુરુતે ભસ્મસાદ્ ધ્રુવમ્ ॥ ૩૧ ॥
નાયમર્હત્યસદ્વૃત્તો નરદેવવરાસનમ્ ।
યોઽધિયજ્ઞપતિં વિષ્ણું વિનિન્દત્યનપત્રપઃ ॥ ૩૨ ॥
યોઽધિયજ્ઞપતિં વિષ્ણું વિનિન્દત્યનપત્રપઃ ॥ ૩૨ ॥
કો વૈનં પરિચક્ષીત વેનમેકમૃતેઽશુભમ્ ।
પ્રાપ્ત ઈદૃશમૈશ્વર્યં યદનુગ્રહભાજનઃ ॥ ૩૩ ॥
પ્રાપ્ત ઈદૃશમૈશ્વર્યં યદનુગ્રહભાજનઃ ॥ ૩૩ ॥
ઇત્થં વ્યવસિતા હન્તુમૃષયો રૂઢમન્યવઃ ।
નિજઘ્નુર્હુઙ્કૃતૈર્વેનં હતમચ્યુતનિન્દયા ॥ ૩૪ ॥
નિજઘ્નુર્હુઙ્કૃતૈર્વેનં હતમચ્યુતનિન્દયા ॥ ૩૪ ॥
ઋષિભિઃ સ્વાશ્રમપદં ગતે પુત્રકલેવરમ્ ।
સુનીથા પાલયામાસ વિદ્યાયોગેન શોચતી ॥ ૩૫ ॥
સુનીથા પાલયામાસ વિદ્યાયોગેન શોચતી ॥ ૩૫ ॥
એકદા મુનયસ્તે તુ સરસ્વત્સલિલાપ્લુતાઃ ।
હુત્વાગ્નીન્ સત્કથાશ્ચક્રુરુપવિષ્ટાઃ સરિત્તટે ॥ ૩૬ ॥
હુત્વાગ્નીન્ સત્કથાશ્ચક્રુરુપવિષ્ટાઃ સરિત્તટે ॥ ૩૬ ॥
વીક્ષ્યોત્થિતાંસ્તદોત્પાતાનાહુર્લોકભયઙ્કરાન્ ।
અપ્યભદ્રમનાથાયા દસ્યુભ્યો ન ભવેદ્ભુવઃ ॥ ૩૭ ॥
અપ્યભદ્રમનાથાયા દસ્યુભ્યો ન ભવેદ્ભુવઃ ॥ ૩૭ ॥
એવં મૃશન્ત ઋષયો ધાવતાં સર્વતોદિશમ્ ।
પાંસુઃ સમુત્થિતો ભૂરિશ્ચોરાણામભિલુમ્પતામ્ ॥ ૩૮ ॥
પાંસુઃ સમુત્થિતો ભૂરિશ્ચોરાણામભિલુમ્પતામ્ ॥ ૩૮ ॥
તદુપદ્રવમાજ્ઞાય લોકસ્ય વસુ લુમ્પતામ્ ।
ભર્તર્યુપરતે તસ્મિન્નન્યોન્યં ચ જિઘાંસતામ્ ॥ ૩૯ ॥
ભર્તર્યુપરતે તસ્મિન્નન્યોન્યં ચ જિઘાંસતામ્ ॥ ૩૯ ॥
ચોરપ્રાયં જનપદં હીનસત્ત્વમરાજકમ્ ।
લોકાન્નાવારયઞ્છક્તા અપિ તદ્દોષદર્શિનઃ ॥ ૪૦ ॥
લોકાન્નાવારયઞ્છક્તા અપિ તદ્દોષદર્શિનઃ ॥ ૪૦ ॥
બ્રાહ્મણઃ સમદૃક્ શાન્તો દીનાનાં સમુપેક્ષકઃ ।
સ્રવતે બ્રહ્મ તસ્યાપિ ભિન્નભાણ્ડાત્પયો યથા ॥ ૪૧ ॥
સ્રવતે બ્રહ્મ તસ્યાપિ ભિન્નભાણ્ડાત્પયો યથા ॥ ૪૧ ॥
નાઙ્ગસ્ય વંશો રાજર્ષેરેષ સંસ્થાતુમર્હતિ ।
અમોઘવીર્યા હિ નૃપા વંશેઽસ્મિન્ કેશવાશ્રયાઃ ॥ ૪૨ ॥
અમોઘવીર્યા હિ નૃપા વંશેઽસ્મિન્ કેશવાશ્રયાઃ ॥ ૪૨ ॥
વિનિશ્ચિત્યૈવમૃષયો વિપન્નસ્ય મહીપતેઃ ।
મમન્થુરૂરું તરસા તત્રાસીદ્બાહુકો નરઃ ॥ ૪૩ ॥
મમન્થુરૂરું તરસા તત્રાસીદ્બાહુકો નરઃ ॥ ૪૩ ॥
કાકકૃષ્ણોઽતિહ્રસ્વાઙ્ગો હ્રસ્વબાહુર્મહાહનુઃ ।
હ્રસ્વપાન્નિમ્નનાસાગ્રો રક્તાક્ષસ્તામ્રમૂર્ધજઃ ॥ ૪૪ ॥
હ્રસ્વપાન્નિમ્નનાસાગ્રો રક્તાક્ષસ્તામ્રમૂર્ધજઃ ॥ ૪૪ ॥
તં તુ તેઽવનતં દીનં કિં કરોમીતિ વાદિનમ્ ।
નિષીદેત્યબ્રુવંસ્તાત સ નિષાદસ્તતોઽભવત્ ॥ ૪૫ ॥
નિષીદેત્યબ્રુવંસ્તાત સ નિષાદસ્તતોઽભવત્ ॥ ૪૫ ॥
તસ્ય વંશ્યાસ્તુ નૈષાદા ગિરિકાનનગોચરાઃ ।
યેનાહરજ્જાયમાનો વેનકલ્મષમુલ્બણમ્ ॥ ૪૬ ॥
યેનાહરજ્જાયમાનો વેનકલ્મષમુલ્બણમ્ ॥ ૪૬ ॥