మైత్రేయ ఉవాచ
భృగ్వాదయస్తే మునయో లోకానాం క్షేమదర్శినః ।
గోప్తర్యసతి వై నృణాం పశ్యన్తః పశుసామ్యతామ్ ॥ ౧ ॥
భృగ్వాదయస్తే మునయో లోకానాం క్షేమదర్శినః ।
గోప్తర్యసతి వై నృణాం పశ్యన్తః పశుసామ్యతామ్ ॥ ౧ ॥
వీరమాతరమాహూయ సునీథాం బ్రహ్మవాదినః ।
ప్రకృత్యసమ్మతం వేనమభ్యషిఞ్చన్ పతిం భువః ॥ ౨ ॥
ప్రకృత్యసమ్మతం వేనమభ్యషిఞ్చన్ పతిం భువః ॥ ౨ ॥
శ్రుత్వా నృపాసనగతం వేనమత్యుగ్రశాసనమ్ ।
నిలిల్యుర్దస్యవః సద్యః సర్పత్రస్తా ఇవాఖవః ॥ ౩ ॥
నిలిల్యుర్దస్యవః సద్యః సర్పత్రస్తా ఇవాఖవః ॥ ౩ ॥
స ఆరూఢనృపస్థాన ఉన్నద్ధోఽష్టవిభూతిభిః ।
అవమేనే మహాభాగాన్ స్తబ్ధః సమ్భావితః స్వతః ॥ ౪ ॥
అవమేనే మహాభాగాన్ స్తబ్ధః సమ్భావితః స్వతః ॥ ౪ ॥
ఏవం మదాన్ధ ఉత్సిక్తో నిరఙ్కుశ ఇవ ద్విపః ।
పర్యటన్ రథమాస్థాయ కమ్పయన్నివ రోదసీ ॥ ౫ ॥
పర్యటన్ రథమాస్థాయ కమ్పయన్నివ రోదసీ ॥ ౫ ॥
న యష్టవ్యం న దాతవ్యం న హోతవ్యం ద్విజాః క్వచిత్ ।
ఇతి న్యవారయద్ధర్మం భేరీఘోషేణ సర్వశః ॥ ౬ ॥
ఇతి న్యవారయద్ధర్మం భేరీఘోషేణ సర్వశః ॥ ౬ ॥
వేనస్యావేక్ష్య మునయో దుర్వృత్తస్య విచేష్టితమ్ ।
విమృశ్య లోకవ్యసనం కృపయోచుః స్మ సత్రిణః ॥ ౭ ॥
విమృశ్య లోకవ్యసనం కృపయోచుః స్మ సత్రిణః ॥ ౭ ॥
అహో ఉభయతః ప్రాప్తం లోకస్య వ్యసనం మహత్ ।
దారుణ్యుభయతో దీప్తే ఇవ తస్కరపాలయోః ॥ ౮ ॥
దారుణ్యుభయతో దీప్తే ఇవ తస్కరపాలయోః ॥ ౮ ॥
అరాజకభయాదేష కృతో రాజాతదర్హణః ।
తతోఽప్యాసీద్భయం త్వద్య కథం స్యాత్స్వస్తి దేహినామ్ ॥ ౯ ॥
తతోఽప్యాసీద్భయం త్వద్య కథం స్యాత్స్వస్తి దేహినామ్ ॥ ౯ ॥
అహేరివ పయఃపోషః పోషకస్యాప్యనర్థభృత్ ।
వేనః ప్రకృత్యైవ ఖలః సునీథాగర్భసమ్భవః ॥ ౧౦ ॥
వేనః ప్రకృత్యైవ ఖలః సునీథాగర్భసమ్భవః ॥ ౧౦ ॥
నిరూపితః ప్రజాపాలః స జిఘాంసతి వై ప్రజాః ।
తథాపి సాన్త్వయేమాముం నాస్మాంస్తత్పాతకం స్పృశేత్ ॥ ౧౧ ॥
తథాపి సాన్త్వయేమాముం నాస్మాంస్తత్పాతకం స్పృశేత్ ॥ ౧౧ ॥
తద్విద్వద్భిరసద్వృత్తో వేనోఽస్మాభిః కృతో నృపః ।
సాన్త్వితో యది నో వాచం న గ్రహీష్యత్యధర్మకృత్ ।
లోకధిక్కారసన్దగ్ధం దహిష్యామః స్వతేజసా ॥ ౧౨ ॥
సాన్త్వితో యది నో వాచం న గ్రహీష్యత్యధర్మకృత్ ।
లోకధిక్కారసన్దగ్ధం దహిష్యామః స్వతేజసా ॥ ౧౨ ॥
ఏవమధ్యవసాయైనం మునయో గూఢమన్యవః ।
ఉపవ్రజ్యాబ్రువన్ వేనం సాన్త్వయిత్వా చ సామభిః ॥ ౧౩ ॥
ఉపవ్రజ్యాబ్రువన్ వేనం సాన్త్వయిత్వా చ సామభిః ॥ ౧౩ ॥
మునయ ఊచుః
నృపవర్య నిబోధైతద్యత్తే విజ్ఞాపయామ భోః ।
ఆయుఃశ్రీబలకీర్తీనాం తవ తాత వివర్ధనమ్ ॥ ౧౪ ॥
నృపవర్య నిబోధైతద్యత్తే విజ్ఞాపయామ భోః ।
ఆయుఃశ్రీబలకీర్తీనాం తవ తాత వివర్ధనమ్ ॥ ౧౪ ॥
ధర్మ ఆచరితః పుంసాం వాఙ్మనఃకాయబుద్ధిభిః ।
లోకాన్ విశోకాన్ వతరత్యథానన్త్యమసఙ్గినామ్ ॥ ౧౫ ॥
లోకాన్ విశోకాన్ వతరత్యథానన్త్యమసఙ్గినామ్ ॥ ౧౫ ॥
స తే మా వినశేద్వీర ప్రజానాం క్షేమలక్షణః ।
యస్మిన్ వినష్టే నృపతిరైశ్వర్యాదవరోహతి ॥ ౧౬ ॥
యస్మిన్ వినష్టే నృపతిరైశ్వర్యాదవరోహతి ॥ ౧౬ ॥
రాజన్నసాధ్వమాత్యేభ్యశ్చోరాదిభ్యః ప్రజా నృపః ।
రక్షన్యథా బలిం గృహ్ణన్నిహ ప్రేత్య చ మోదతే ॥ ౧౭ ॥
రక్షన్యథా బలిం గృహ్ణన్నిహ ప్రేత్య చ మోదతే ॥ ౧౭ ॥
యస్య రాష్ట్రే పురే చైవ భగవాన్ యజ్ఞపూరుషః ।
ఇజ్యతే స్వేన ధర్మేణ జనైర్వర్ణాశ్రమాన్వితైః ॥ ౧౮ ॥
ఇజ్యతే స్వేన ధర్మేణ జనైర్వర్ణాశ్రమాన్వితైః ॥ ౧౮ ॥
తస్య రాజ్ఞో మహాభాగ భగవాన్ భూతభావనః ।
పరితుష్యతి విశ్వాత్మా తిష్ఠతో నిజశాసనే ॥ ౧౯ ॥
పరితుష్యతి విశ్వాత్మా తిష్ఠతో నిజశాసనే ॥ ౧౯ ॥
తస్మింస్తుష్టే కిమప్రాప్యం జగతామీశ్వరేశ్వరే ।
లోకాః సపాలా హ్యేతస్మై హరన్తి బలిమాదృతాః ॥ ౨౦ ॥
లోకాః సపాలా హ్యేతస్మై హరన్తి బలిమాదృతాః ॥ ౨౦ ॥
తం సర్వలోకామరయజ్ఞసఙ్గ్రహం
త్రయీమయం ద్రవ్యమయం తపోమయమ్ ।
యజ్ఞైర్విచిత్రైర్యజతో భవాయ తే
రాజన్ స్వదేశాననురోద్ధుమర్హసి ॥ ౨౧ ॥
త్రయీమయం ద్రవ్యమయం తపోమయమ్ ।
యజ్ఞైర్విచిత్రైర్యజతో భవాయ తే
రాజన్ స్వదేశాననురోద్ధుమర్హసి ॥ ౨౧ ॥
యజ్ఞేన యుష్మద్విషయే ద్విజాతిభి-
ర్వితాయమానేన సురాః కలా హరేః ।
స్విష్టాః సుతుష్టాః ప్రదిశన్తి వాఞ్ఛితం
తద్ధేలనం నార్హసి వీర చేష్టితుమ్ ॥ ౨౨ ॥
ర్వితాయమానేన సురాః కలా హరేః ।
స్విష్టాః సుతుష్టాః ప్రదిశన్తి వాఞ్ఛితం
తద్ధేలనం నార్హసి వీర చేష్టితుమ్ ॥ ౨౨ ॥
వేన ఉవాచ
బాలిశా బత యూయం వా అధర్మే ధర్మమానినః ।
యే వృత్తిదం పతిం హిత్వా జారం పతిముపాసతే ॥ ౨౩ ॥
బాలిశా బత యూయం వా అధర్మే ధర్మమానినః ।
యే వృత్తిదం పతిం హిత్వా జారం పతిముపాసతే ॥ ౨౩ ॥
అవజానన్త్యమీ మూఢా నృపరూపిణమీశ్వరమ్ ।
నానువిన్దన్తి తే భద్రమిహ లోకే పరత్ర చ ॥ ౨౪ ॥
నానువిన్దన్తి తే భద్రమిహ లోకే పరత్ర చ ॥ ౨౪ ॥
కో యజ్ఞపురుషో నామ యత్ర వో భక్తిరీదృశీ ।
భర్తృస్నేహవిదూరాణాం యథా జారే కుయోషితామ్ ॥ ౨౫ ॥
భర్తృస్నేహవిదూరాణాం యథా జారే కుయోషితామ్ ॥ ౨౫ ॥
విష్ణుర్విరిఞ్చో గిరిశ ఇన్ద్రో వాయుర్యమో రవిః ।
పర్జన్యో ధనదః సోమః క్షితిరగ్నిరపామ్పతిః ॥ ౨౬ ॥
పర్జన్యో ధనదః సోమః క్షితిరగ్నిరపామ్పతిః ॥ ౨౬ ॥
ఏతే చాన్యే చ విబుధాః ప్రభవో వరశాపయోః ।
దేహే భవన్తి నృపతేః సర్వదేవమయో నృపః ॥ ౨౭ ॥
దేహే భవన్తి నృపతేః సర్వదేవమయో నృపః ॥ ౨౭ ॥
తస్మాన్మాం కర్మభిర్విప్రా యజధ్వం గతమత్సరాః ।
బలిం చ మహ్యం హరత మత్తోఽన్యః కోఽగ్రభుక్పుమాన్ ॥ ౨౮ ॥
బలిం చ మహ్యం హరత మత్తోఽన్యః కోఽగ్రభుక్పుమాన్ ॥ ౨౮ ॥
మైత్రేయ ఉవాచ
ఇత్థం విపర్యయమతిః పాపీయానుత్పథం గతః ।
అనునీయమానస్తద్యాచ్ఞాం న చక్రే భ్రష్టమఙ్గలః ॥ ౨౯ ॥
ఇత్థం విపర్యయమతిః పాపీయానుత్పథం గతః ।
అనునీయమానస్తద్యాచ్ఞాం న చక్రే భ్రష్టమఙ్గలః ॥ ౨౯ ॥
ఇతి తేఽసత్కృతాస్తేన ద్విజాః పణ్డితమానినా ।
భగ్నాయాం భవ్యయాచ్ఞాయాం తస్మై విదుర చుక్రుధుః ॥ ౩౦ ॥
భగ్నాయాం భవ్యయాచ్ఞాయాం తస్మై విదుర చుక్రుధుః ॥ ౩౦ ॥
హన్యతాం హన్యతామేష పాపః ప్రకృతిదారుణః ।
జీవఞ్జగదసావాశు కురుతే భస్మసాద్ ధ్రువమ్ ॥ ౩౧ ॥
జీవఞ్జగదసావాశు కురుతే భస్మసాద్ ధ్రువమ్ ॥ ౩౧ ॥
నాయమర్హత్యసద్వృత్తో నరదేవవరాసనమ్ ।
యోఽధియజ్ఞపతిం విష్ణుం వినిన్దత్యనపత్రపః ॥ ౩౨ ॥
యోఽధియజ్ఞపతిం విష్ణుం వినిన్దత్యనపత్రపః ॥ ౩౨ ॥
కో వైనం పరిచక్షీత వేనమేకమృతేఽశుభమ్ ।
ప్రాప్త ఈదృశమైశ్వర్యం యదనుగ్రహభాజనః ॥ ౩౩ ॥
ప్రాప్త ఈదృశమైశ్వర్యం యదనుగ్రహభాజనః ॥ ౩౩ ॥
ఇత్థం వ్యవసితా హన్తుమృషయో రూఢమన్యవః ।
నిజఘ్నుర్హుఙ్కృతైర్వేనం హతమచ్యుతనిన్దయా ॥ ౩౪ ॥
నిజఘ్నుర్హుఙ్కృతైర్వేనం హతమచ్యుతనిన్దయా ॥ ౩౪ ॥
ఋషిభిః స్వాశ్రమపదం గతే పుత్రకలేవరమ్ ।
సునీథా పాలయామాస విద్యాయోగేన శోచతీ ॥ ౩౫ ॥
సునీథా పాలయామాస విద్యాయోగేన శోచతీ ॥ ౩౫ ॥
ఏకదా మునయస్తే తు సరస్వత్సలిలాప్లుతాః ।
హుత్వాగ్నీన్ సత్కథాశ్చక్రురుపవిష్టాః సరిత్తటే ॥ ౩౬ ॥
హుత్వాగ్నీన్ సత్కథాశ్చక్రురుపవిష్టాః సరిత్తటే ॥ ౩౬ ॥
వీక్ష్యోత్థితాంస్తదోత్పాతానాహుర్లోకభయఙ్కరాన్ ।
అప్యభద్రమనాథాయా దస్యుభ్యో న భవేద్భువః ॥ ౩౭ ॥
అప్యభద్రమనాథాయా దస్యుభ్యో న భవేద్భువః ॥ ౩౭ ॥
ఏవం మృశన్త ఋషయో ధావతాం సర్వతోదిశమ్ ।
పాంసుః సముత్థితో భూరిశ్చోరాణామభిలుమ్పతామ్ ॥ ౩౮ ॥
పాంసుః సముత్థితో భూరిశ్చోరాణామభిలుమ్పతామ్ ॥ ౩౮ ॥
తదుపద్రవమాజ్ఞాయ లోకస్య వసు లుమ్పతామ్ ।
భర్తర్యుపరతే తస్మిన్నన్యోన్యం చ జిఘాంసతామ్ ॥ ౩౯ ॥
భర్తర్యుపరతే తస్మిన్నన్యోన్యం చ జిఘాంసతామ్ ॥ ౩౯ ॥
చోరప్రాయం జనపదం హీనసత్త్వమరాజకమ్ ।
లోకాన్నావారయఞ్ఛక్తా అపి తద్దోషదర్శినః ॥ ౪౦ ॥
లోకాన్నావారయఞ్ఛక్తా అపి తద్దోషదర్శినః ॥ ౪౦ ॥
బ్రాహ్మణః సమదృక్ శాన్తో దీనానాం సముపేక్షకః ।
స్రవతే బ్రహ్మ తస్యాపి భిన్నభాణ్డాత్పయో యథా ॥ ౪౧ ॥
స్రవతే బ్రహ్మ తస్యాపి భిన్నభాణ్డాత్పయో యథా ॥ ౪౧ ॥
నాఙ్గస్య వంశో రాజర్షేరేష సంస్థాతుమర్హతి ।
అమోఘవీర్యా హి నృపా వంశేఽస్మిన్ కేశవాశ్రయాః ॥ ౪౨ ॥
అమోఘవీర్యా హి నృపా వంశేఽస్మిన్ కేశవాశ్రయాః ॥ ౪౨ ॥
వినిశ్చిత్యైవమృషయో విపన్నస్య మహీపతేః ।
మమన్థురూరుం తరసా తత్రాసీద్బాహుకో నరః ॥ ౪౩ ॥
మమన్థురూరుం తరసా తత్రాసీద్బాహుకో నరః ॥ ౪౩ ॥
కాకకృష్ణోఽతిహ్రస్వాఙ్గో హ్రస్వబాహుర్మహాహనుః ।
హ్రస్వపాన్నిమ్ననాసాగ్రో రక్తాక్షస్తామ్రమూర్ధజః ॥ ౪౪ ॥
హ్రస్వపాన్నిమ్ననాసాగ్రో రక్తాక్షస్తామ్రమూర్ధజః ॥ ౪౪ ॥
తం తు తేఽవనతం దీనం కిం కరోమీతి వాదినమ్ ।
నిషీదేత్యబ్రువంస్తాత స నిషాదస్తతోఽభవత్ ॥ ౪౫ ॥
నిషీదేత్యబ్రువంస్తాత స నిషాదస్తతోఽభవత్ ॥ ౪౫ ॥
తస్య వంశ్యాస్తు నైషాదా గిరికాననగోచరాః ।
యేనాహరజ్జాయమానో వేనకల్మషముల్బణమ్ ॥ ౪౬ ॥
యేనాహరజ్జాయమానో వేనకల్మషముల్బణమ్ ॥ ౪౬ ॥