മൈത്രേയ ഉവാച
ഭൃഗ്വാദയസ്തേ മുനയോ ലോകാനാം ക്ഷേമദര്ശിനഃ ।
ഗോപ്തര്യസതി വൈ നൃണാം പശ്യന്തഃ പശുസാമ്യതാമ് ॥ ൧ ॥
ഭൃഗ്വാദയസ്തേ മുനയോ ലോകാനാം ക്ഷേമദര്ശിനഃ ।
ഗോപ്തര്യസതി വൈ നൃണാം പശ്യന്തഃ പശുസാമ്യതാമ് ॥ ൧ ॥
വീരമാതരമാഹൂയ സുനീഥാം ബ്രഹ്മവാദിനഃ ।
പ്രകൃത്യസമ്മതം വേനമഭ്യഷിഞ്ചന് പതിം ഭുവഃ ॥ ൨ ॥
പ്രകൃത്യസമ്മതം വേനമഭ്യഷിഞ്ചന് പതിം ഭുവഃ ॥ ൨ ॥
ശ്രുത്വാ നൃപാസനഗതം വേനമത്യുഗ്രശാസനമ് ।
നിലില്യുര്ദസ്യവഃ സദ്യഃ സര്പത്രസ്താ ഇവാഖവഃ ॥ ൩ ॥
നിലില്യുര്ദസ്യവഃ സദ്യഃ സര്പത്രസ്താ ഇവാഖവഃ ॥ ൩ ॥
സ ആരൂഢനൃപസ്ഥാന ഉന്നദ്ധോഽഷ്ടവിഭൂതിഭിഃ ।
അവമേനേ മഹാഭാഗാന് സ്തബ്ധഃ സമ്ഭാവിതഃ സ്വതഃ ॥ ൪ ॥
അവമേനേ മഹാഭാഗാന് സ്തബ്ധഃ സമ്ഭാവിതഃ സ്വതഃ ॥ ൪ ॥
ഏവം മദാന്ധ ഉത്സിക്തോ നിരങ്കുശ ഇവ ദ്വിപഃ ।
പര്യടന് രഥമാസ്ഥായ കമ്പയന്നിവ രോദസീ ॥ ൫ ॥
പര്യടന് രഥമാസ്ഥായ കമ്പയന്നിവ രോദസീ ॥ ൫ ॥
ന യഷ്ടവ്യം ന ദാതവ്യം ന ഹോതവ്യം ദ്വിജാഃ ക്വചിത് ।
ഇതി ന്യവാരയദ്ധര്മം ഭേരീഘോഷേണ സര്വശഃ ॥ ൬ ॥
ഇതി ന്യവാരയദ്ധര്മം ഭേരീഘോഷേണ സര്വശഃ ॥ ൬ ॥
വേനസ്യാവേക്ഷ്യ മുനയോ ദുര്വൃത്തസ്യ വിചേഷ്ടിതമ് ।
വിമൃശ്യ ലോകവ്യസനം കൃപയോചുഃ സ്മ സത്രിണഃ ॥ ൭ ॥
വിമൃശ്യ ലോകവ്യസനം കൃപയോചുഃ സ്മ സത്രിണഃ ॥ ൭ ॥
അഹോ ഉഭയതഃ പ്രാപ്തം ലോകസ്യ വ്യസനം മഹത് ।
ദാരുണ്യുഭയതോ ദീപ്തേ ഇവ തസ്കരപാലയോഃ ॥ ൮ ॥
ദാരുണ്യുഭയതോ ദീപ്തേ ഇവ തസ്കരപാലയോഃ ॥ ൮ ॥
അരാജകഭയാദേഷ കൃതോ രാജാതദര്ഹണഃ ।
തതോഽപ്യാസീദ്ഭയം ത്വദ്യ കഥം സ്യാത്സ്വസ്തി ദേഹിനാമ് ॥ ൯ ॥
തതോഽപ്യാസീദ്ഭയം ത്വദ്യ കഥം സ്യാത്സ്വസ്തി ദേഹിനാമ് ॥ ൯ ॥
അഹേരിവ പയഃപോഷഃ പോഷകസ്യാപ്യനര്ഥഭൃത് ।
വേനഃ പ്രകൃത്യൈവ ഖലഃ സുനീഥാഗര്ഭസമ്ഭവഃ ॥ ൧൦ ॥
വേനഃ പ്രകൃത്യൈവ ഖലഃ സുനീഥാഗര്ഭസമ്ഭവഃ ॥ ൧൦ ॥
നിരൂപിതഃ പ്രജാപാലഃ സ ജിഘാംസതി വൈ പ്രജാഃ ।
തഥാപി സാന്ത്വയേമാമും നാസ്മാംസ്തത്പാതകം സ്പൃശേത് ॥ ൧൧ ॥
തഥാപി സാന്ത്വയേമാമും നാസ്മാംസ്തത്പാതകം സ്പൃശേത് ॥ ൧൧ ॥
തദ്വിദ്വദ്ഭിരസദ്വൃത്തോ വേനോഽസ്മാഭിഃ കൃതോ നൃപഃ ।
സാന്ത്വിതോ യദി നോ വാചം ന ഗ്രഹീഷ്യത്യധര്മകൃത് ।
ലോകധിക്കാരസന്ദഗ്ധം ദഹിഷ്യാമഃ സ്വതേജസാ ॥ ൧൨ ॥
സാന്ത്വിതോ യദി നോ വാചം ന ഗ്രഹീഷ്യത്യധര്മകൃത് ।
ലോകധിക്കാരസന്ദഗ്ധം ദഹിഷ്യാമഃ സ്വതേജസാ ॥ ൧൨ ॥
ഏവമധ്യവസായൈനം മുനയോ ഗൂഢമന്യവഃ ।
ഉപവ്രജ്യാബ്രുവന് വേനം സാന്ത്വയിത്വാ ച സാമഭിഃ ॥ ൧൩ ॥
ഉപവ്രജ്യാബ്രുവന് വേനം സാന്ത്വയിത്വാ ച സാമഭിഃ ॥ ൧൩ ॥
മുനയ ഊചുഃ
നൃപവര്യ നിബോധൈതദ്യത്തേ വിജ്ഞാപയാമ ഭോഃ ।
ആയുഃശ്രീബലകീര്തീനാം തവ താത വിവര്ധനമ് ॥ ൧൪ ॥
നൃപവര്യ നിബോധൈതദ്യത്തേ വിജ്ഞാപയാമ ഭോഃ ।
ആയുഃശ്രീബലകീര്തീനാം തവ താത വിവര്ധനമ് ॥ ൧൪ ॥
ധര്മ ആചരിതഃ പുംസാം വാങ്മനഃകായബുദ്ധിഭിഃ ।
ലോകാന് വിശോകാന് വതരത്യഥാനന്ത്യമസങ്ഗിനാമ് ॥ ൧൫ ॥
ലോകാന് വിശോകാന് വതരത്യഥാനന്ത്യമസങ്ഗിനാമ് ॥ ൧൫ ॥
സ തേ മാ വിനശേദ്വീര പ്രജാനാം ക്ഷേമലക്ഷണഃ ।
യസ്മിന് വിനഷ്ടേ നൃപതിരൈശ്വര്യാദവരോഹതി ॥ ൧൬ ॥
യസ്മിന് വിനഷ്ടേ നൃപതിരൈശ്വര്യാദവരോഹതി ॥ ൧൬ ॥
രാജന്നസാധ്വമാത്യേഭ്യശ്ചോരാദിഭ്യഃ പ്രജാ നൃപഃ ।
രക്ഷന്യഥാ ബലിം ഗൃഹ്ണന്നിഹ പ്രേത്യ ച മോദതേ ॥ ൧൭ ॥
രക്ഷന്യഥാ ബലിം ഗൃഹ്ണന്നിഹ പ്രേത്യ ച മോദതേ ॥ ൧൭ ॥
യസ്യ രാഷ്ട്രേ പുരേ ചൈവ ഭഗവാന് യജ്ഞപൂരുഷഃ ।
ഇജ്യതേ സ്വേന ധര്മേണ ജനൈര്വര്ണാശ്രമാന്വിതൈഃ ॥ ൧൮ ॥
ഇജ്യതേ സ്വേന ധര്മേണ ജനൈര്വര്ണാശ്രമാന്വിതൈഃ ॥ ൧൮ ॥
തസ്യ രാജ്ഞോ മഹാഭാഗ ഭഗവാന് ഭൂതഭാവനഃ ।
പരിതുഷ്യതി വിശ്വാത്മാ തിഷ്ഠതോ നിജശാസനേ ॥ ൧൯ ॥
പരിതുഷ്യതി വിശ്വാത്മാ തിഷ്ഠതോ നിജശാസനേ ॥ ൧൯ ॥
തസ്മിംസ്തുഷ്ടേ കിമപ്രാപ്യം ജഗതാമീശ്വരേശ്വരേ ।
ലോകാഃ സപാലാ ഹ്യേതസ്മൈ ഹരന്തി ബലിമാദൃതാഃ ॥ ൨൦ ॥
ലോകാഃ സപാലാ ഹ്യേതസ്മൈ ഹരന്തി ബലിമാദൃതാഃ ॥ ൨൦ ॥
തം സര്വലോകാമരയജ്ഞസങ്ഗ്രഹം
ത്രയീമയം ദ്രവ്യമയം തപോമയമ് ।
യജ്ഞൈര്വിചിത്രൈര്യജതോ ഭവായ തേ
രാജന് സ്വദേശാനനുരോദ്ധുമര്ഹസി ॥ ൨൧ ॥
ത്രയീമയം ദ്രവ്യമയം തപോമയമ് ।
യജ്ഞൈര്വിചിത്രൈര്യജതോ ഭവായ തേ
രാജന് സ്വദേശാനനുരോദ്ധുമര്ഹസി ॥ ൨൧ ॥
യജ്ഞേന യുഷ്മദ്വിഷയേ ദ്വിജാതിഭി-
ര്വിതായമാനേന സുരാഃ കലാ ഹരേഃ ।
സ്വിഷ്ടാഃ സുതുഷ്ടാഃ പ്രദിശന്തി വാഞ്ഛിതം
തദ്ധേലനം നാര്ഹസി വീര ചേഷ്ടിതുമ് ॥ ൨൨ ॥
ര്വിതായമാനേന സുരാഃ കലാ ഹരേഃ ।
സ്വിഷ്ടാഃ സുതുഷ്ടാഃ പ്രദിശന്തി വാഞ്ഛിതം
തദ്ധേലനം നാര്ഹസി വീര ചേഷ്ടിതുമ് ॥ ൨൨ ॥
വേന ഉവാച
ബാലിശാ ബത യൂയം വാ അധര്മേ ധര്മമാനിനഃ ।
യേ വൃത്തിദം പതിം ഹിത്വാ ജാരം പതിമുപാസതേ ॥ ൨൩ ॥
ബാലിശാ ബത യൂയം വാ അധര്മേ ധര്മമാനിനഃ ।
യേ വൃത്തിദം പതിം ഹിത്വാ ജാരം പതിമുപാസതേ ॥ ൨൩ ॥
അവജാനന്ത്യമീ മൂഢാ നൃപരൂപിണമീശ്വരമ് ।
നാനുവിന്ദന്തി തേ ഭദ്രമിഹ ലോകേ പരത്ര ച ॥ ൨൪ ॥
നാനുവിന്ദന്തി തേ ഭദ്രമിഹ ലോകേ പരത്ര ച ॥ ൨൪ ॥
കോ യജ്ഞപുരുഷോ നാമ യത്ര വോ ഭക്തിരീദൃശീ ।
ഭര്തൃസ്നേഹവിദൂരാണാം യഥാ ജാരേ കുയോഷിതാമ് ॥ ൨൫ ॥
ഭര്തൃസ്നേഹവിദൂരാണാം യഥാ ജാരേ കുയോഷിതാമ് ॥ ൨൫ ॥
വിഷ്ണുര്വിരിഞ്ചോ ഗിരിശ ഇന്ദ്രോ വായുര്യമോ രവിഃ ।
പര്ജന്യോ ധനദഃ സോമഃ ക്ഷിതിരഗ്നിരപാമ്പതിഃ ॥ ൨൬ ॥
പര്ജന്യോ ധനദഃ സോമഃ ക്ഷിതിരഗ്നിരപാമ്പതിഃ ॥ ൨൬ ॥
ഏതേ ചാന്യേ ച വിബുധാഃ പ്രഭവോ വരശാപയോഃ ।
ദേഹേ ഭവന്തി നൃപതേഃ സര്വദേവമയോ നൃപഃ ॥ ൨൭ ॥
ദേഹേ ഭവന്തി നൃപതേഃ സര്വദേവമയോ നൃപഃ ॥ ൨൭ ॥
തസ്മാന്മാം കര്മഭിര്വിപ്രാ യജധ്വം ഗതമത്സരാഃ ।
ബലിം ച മഹ്യം ഹരത മത്തോഽന്യഃ കോഽഗ്രഭുക്പുമാന് ॥ ൨൮ ॥
ബലിം ച മഹ്യം ഹരത മത്തോഽന്യഃ കോഽഗ്രഭുക്പുമാന് ॥ ൨൮ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇത്ഥം വിപര്യയമതിഃ പാപീയാനുത്പഥം ഗതഃ ।
അനുനീയമാനസ്തദ്യാച്ഞാം ന ചക്രേ ഭ്രഷ്ടമങ്ഗലഃ ॥ ൨൯ ॥
ഇത്ഥം വിപര്യയമതിഃ പാപീയാനുത്പഥം ഗതഃ ।
അനുനീയമാനസ്തദ്യാച്ഞാം ന ചക്രേ ഭ്രഷ്ടമങ്ഗലഃ ॥ ൨൯ ॥
ഇതി തേഽസത്കൃതാസ്തേന ദ്വിജാഃ പണ്ഡിതമാനിനാ ।
ഭഗ്നായാം ഭവ്യയാച്ഞായാം തസ്മൈ വിദുര ചുക്രുധുഃ ॥ ൩൦ ॥
ഭഗ്നായാം ഭവ്യയാച്ഞായാം തസ്മൈ വിദുര ചുക്രുധുഃ ॥ ൩൦ ॥
ഹന്യതാം ഹന്യതാമേഷ പാപഃ പ്രകൃതിദാരുണഃ ।
ജീവഞ്ജഗദസാവാശു കുരുതേ ഭസ്മസാദ് ധ്രുവമ് ॥ ൩൧ ॥
ജീവഞ്ജഗദസാവാശു കുരുതേ ഭസ്മസാദ് ധ്രുവമ് ॥ ൩൧ ॥
നായമര്ഹത്യസദ്വൃത്തോ നരദേവവരാസനമ് ।
യോഽധിയജ്ഞപതിം വിഷ്ണും വിനിന്ദത്യനപത്രപഃ ॥ ൩൨ ॥
യോഽധിയജ്ഞപതിം വിഷ്ണും വിനിന്ദത്യനപത്രപഃ ॥ ൩൨ ॥
കോ വൈനം പരിചക്ഷീത വേനമേകമൃതേഽശുഭമ് ।
പ്രാപ്ത ഈദൃശമൈശ്വര്യം യദനുഗ്രഹഭാജനഃ ॥ ൩൩ ॥
പ്രാപ്ത ഈദൃശമൈശ്വര്യം യദനുഗ്രഹഭാജനഃ ॥ ൩൩ ॥
ഇത്ഥം വ്യവസിതാ ഹന്തുമൃഷയോ രൂഢമന്യവഃ ।
നിജഘ്നുര്ഹുങ്കൃതൈര്വേനം ഹതമച്യുതനിന്ദയാ ॥ ൩൪ ॥
നിജഘ്നുര്ഹുങ്കൃതൈര്വേനം ഹതമച്യുതനിന്ദയാ ॥ ൩൪ ॥
ഋഷിഭിഃ സ്വാശ്രമപദം ഗതേ പുത്രകലേവരമ് ।
സുനീഥാ പാലയാമാസ വിദ്യായോഗേന ശോചതീ ॥ ൩൫ ॥
സുനീഥാ പാലയാമാസ വിദ്യായോഗേന ശോചതീ ॥ ൩൫ ॥
ഏകദാ മുനയസ്തേ തു സരസ്വത്സലിലാപ്ലുതാഃ ।
ഹുത്വാഗ്നീന് സത്കഥാശ്ചക്രുരുപവിഷ്ടാഃ സരിത്തടേ ॥ ൩൬ ॥
ഹുത്വാഗ്നീന് സത്കഥാശ്ചക്രുരുപവിഷ്ടാഃ സരിത്തടേ ॥ ൩൬ ॥
വീക്ഷ്യോത്ഥിതാംസ്തദോത്പാതാനാഹുര്ലോകഭയങ്കരാന് ।
അപ്യഭദ്രമനാഥായാ ദസ്യുഭ്യോ ന ഭവേദ്ഭുവഃ ॥ ൩൭ ॥
അപ്യഭദ്രമനാഥായാ ദസ്യുഭ്യോ ന ഭവേദ്ഭുവഃ ॥ ൩൭ ॥
ഏവം മൃശന്ത ഋഷയോ ധാവതാം സര്വതോദിശമ് ।
പാംസുഃ സമുത്ഥിതോ ഭൂരിശ്ചോരാണാമഭിലുമ്പതാമ് ॥ ൩൮ ॥
പാംസുഃ സമുത്ഥിതോ ഭൂരിശ്ചോരാണാമഭിലുമ്പതാമ് ॥ ൩൮ ॥
തദുപദ്രവമാജ്ഞായ ലോകസ്യ വസു ലുമ്പതാമ് ।
ഭര്തര്യുപരതേ തസ്മിന്നന്യോന്യം ച ജിഘാംസതാമ് ॥ ൩൯ ॥
ഭര്തര്യുപരതേ തസ്മിന്നന്യോന്യം ച ജിഘാംസതാമ് ॥ ൩൯ ॥
ചോരപ്രായം ജനപദം ഹീനസത്ത്വമരാജകമ് ।
ലോകാന്നാവാരയഞ്ഛക്താ അപി തദ്ദോഷദര്ശിനഃ ॥ ൪൦ ॥
ലോകാന്നാവാരയഞ്ഛക്താ അപി തദ്ദോഷദര്ശിനഃ ॥ ൪൦ ॥
ബ്രാഹ്മണഃ സമദൃക് ശാന്തോ ദീനാനാം സമുപേക്ഷകഃ ।
സ്രവതേ ബ്രഹ്മ തസ്യാപി ഭിന്നഭാണ്ഡാത്പയോ യഥാ ॥ ൪൧ ॥
സ്രവതേ ബ്രഹ്മ തസ്യാപി ഭിന്നഭാണ്ഡാത്പയോ യഥാ ॥ ൪൧ ॥
നാങ്ഗസ്യ വംശോ രാജര്ഷേരേഷ സംസ്ഥാതുമര്ഹതി ।
അമോഘവീര്യാ ഹി നൃപാ വംശേഽസ്മിന് കേശവാശ്രയാഃ ॥ ൪൨ ॥
അമോഘവീര്യാ ഹി നൃപാ വംശേഽസ്മിന് കേശവാശ്രയാഃ ॥ ൪൨ ॥
വിനിശ്ചിത്യൈവമൃഷയോ വിപന്നസ്യ മഹീപതേഃ ।
മമന്ഥുരൂരും തരസാ തത്രാസീദ്ബാഹുകോ നരഃ ॥ ൪൩ ॥
മമന്ഥുരൂരും തരസാ തത്രാസീദ്ബാഹുകോ നരഃ ॥ ൪൩ ॥
കാകകൃഷ്ണോഽതിഹ്രസ്വാങ്ഗോ ഹ്രസ്വബാഹുര്മഹാഹനുഃ ।
ഹ്രസ്വപാന്നിമ്നനാസാഗ്രോ രക്താക്ഷസ്താമ്രമൂര്ധജഃ ॥ ൪൪ ॥
ഹ്രസ്വപാന്നിമ്നനാസാഗ്രോ രക്താക്ഷസ്താമ്രമൂര്ധജഃ ॥ ൪൪ ॥
തം തു തേഽവനതം ദീനം കിം കരോമീതി വാദിനമ് ।
നിഷീദേത്യബ്രുവംസ്താത സ നിഷാദസ്തതോഽഭവത് ॥ ൪൫ ॥
നിഷീദേത്യബ്രുവംസ്താത സ നിഷാദസ്തതോഽഭവത് ॥ ൪൫ ॥
തസ്യ വംശ്യാസ്തു നൈഷാദാ ഗിരികാനനഗോചരാഃ ।
യേനാഹരജ്ജായമാനോ വേനകല്മഷമുല്ബണമ് ॥ ൪൬ ॥
യേനാഹരജ്ജായമാനോ വേനകല്മഷമുല്ബണമ് ॥ ൪൬ ॥