મૈત્રેય ઉવાચ
એવં સ ભગવાન્ વૈન્યઃ ખ્યાપિતો ગુણકર્મભિઃ । છન્દયામાસ તાન્ કામૈઃ પ્રતિપૂજ્યાભિનન્દ્ય ચ ॥ ૧ ॥
એવં સ ભગવાન્ વૈન્યઃ ખ્યાપિતો ગુણકર્મભિઃ । છન્દયામાસ તાન્ કામૈઃ પ્રતિપૂજ્યાભિનન્દ્ય ચ ॥ ૧ ॥
બ્રાહ્મણપ્રમુખાન્ વર્ણાન્ ભૃત્યામાત્યપુરોધસઃ । પૌરાઞ્જાનપદાન્ શ્રેણીઃ પ્રકૃતીઃ સમપૂજયત્ ॥ ૨ ॥
વિદુર ઉવાચ
કસ્માદ્દધાર ગોરૂપં ધરિત્રી બહુરૂપિણી । યાં દુદોહ પૃથુસ્તત્ર કો વત્સો દોહનં ચ કિમ્ ॥ ૩ ॥
કસ્માદ્દધાર ગોરૂપં ધરિત્રી બહુરૂપિણી । યાં દુદોહ પૃથુસ્તત્ર કો વત્સો દોહનં ચ કિમ્ ॥ ૩ ॥
પ્રકૃત્યા વિષમા દેવી કૃતા તેન સમા કથમ્ । તસ્ય મેધ્યં હયં દેવઃ કસ્ય હેતોરપાહરત્ ॥ ૪ ॥
સનત્કુમારાદ્ભગવતો બ્રહ્મન્ બ્રહ્મવિદુત્તમાત્ । લબ્ધ્વા જ્ઞાનં સવિજ્ઞાનં રાજર્ષિઃ કાં ગતિં ગતઃ ॥ ૫ ॥
યચ્ચાન્યદપિ કૃષ્ણસ્ય ભવાન્ ભગવતઃ પ્રભોઃ । શ્રવઃ સુશ્રવસઃ પુણ્યં પૂર્વદેહકથાશ્રયમ્ ॥ ૬ ॥
ભક્તાય મેઽનુરક્તાય તવ ચાધોક્ષજસ્ય ચ । વક્તુમર્હસિ યોઽદુહ્યદ્વૈન્યરૂપેણ ગામિમામ્ ॥ ૭ ॥
સૂત ઉવાચ
ચોદિતો વિદુરેણૈવં વાસુદેવકથાં પ્રતિ । પ્રશસ્ય તં પ્રીતમના મૈત્રેયઃ પ્રત્યભાષત ॥ ૮ ॥
ચોદિતો વિદુરેણૈવં વાસુદેવકથાં પ્રતિ । પ્રશસ્ય તં પ્રીતમના મૈત્રેયઃ પ્રત્યભાષત ॥ ૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
યદાભિષિક્તઃ પૃથુરઙ્ગ વિપ્રૈ-રામન્ત્રિતો જનતાયાશ્ચ પાલઃ । પ્રજા નિરન્ને ક્ષિતિપૃષ્ઠ એત્યક્ષુત્ક્ષામદેહાઃ પતિમભ્યવોચન્ ॥ ૯ ॥
યદાભિષિક્તઃ પૃથુરઙ્ગ વિપ્રૈ-રામન્ત્રિતો જનતાયાશ્ચ પાલઃ । પ્રજા નિરન્ને ક્ષિતિપૃષ્ઠ એત્યક્ષુત્ક્ષામદેહાઃ પતિમભ્યવોચન્ ॥ ૯ ॥
વયં રાજઞ્જાઠરેણાભિતપ્તાયથાગ્નિના કોટરસ્થેન વૃક્ષાઃ । ત્વામદ્ય યાતાઃ શરણં શરણ્યંયઃ સાધિતો વૃત્તિકરઃ પતિર્નઃ ॥ ૧૦ ॥
તન્નો ભવાનીહતુ રાતવેઽન્નંક્ષુધાર્દિતાનાં નરદેવદેવ । યાવન્ન નઙ્ક્ષ્યામહ ઉજ્ઝિતોર્જાવાર્તાપતિસ્ત્વં કિલ લોકપાલઃ ॥ ૧૧ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
પૃથુઃ પ્રજાનાં કરુણં નિશમ્ય પરિદેવિતમ્ । દીર્ઘં દધ્યૌ કુરુશ્રેષ્ઠ નિમિત્તં સોઽન્વપદ્યત ॥ ૧૨ ॥
પૃથુઃ પ્રજાનાં કરુણં નિશમ્ય પરિદેવિતમ્ । દીર્ઘં દધ્યૌ કુરુશ્રેષ્ઠ નિમિત્તં સોઽન્વપદ્યત ॥ ૧૨ ॥
ઇતિ વ્યવસિતો બુદ્ધ્યા પ્રગૃહીતશરાસનઃ । સન્દધે વિશિખં ભૂમેઃ ક્રુદ્ધસ્ત્રિપુરહા યથા ॥ ૧૩ ॥
પ્રવેપમાના ધરણી નિશામ્યોદાયુધં ચ તમ્ । ગૌઃ સત્યપાદ્રવદ્ભીતા મૃગીવ મૃગયુદ્રુતા ॥ ૧૪ ॥
તામન્વધાવત્તદ્વૈન્યઃ કુપિતોઽત્યરુણેક્ષણઃ । શરં ધનુષિ સન્ધાય યત્ર યત્ર પલાયતે ॥ ૧૫ ॥
સા દિશો વિદિશો દેવી રોદસી ચાન્તરં તયોઃ । ધાવન્તી તત્ર તત્રૈનં દદર્શાનૂદ્યતાયુધમ્ ॥ ૧૬ ॥
લોકે નાવિન્દત ત્રાણં વૈન્યાન્મૃત્યોરિવ પ્રજાઃ । ત્રસ્તા તદા નિવવૃતે હૃદયેન વિદૂયતા ॥ ૧૭ ॥
ઉવાચચ મહાભાગં ધર્મજ્ઞાપન્નવત્સલ । ત્રાહિ મામપિ ભૂતાનાં પાલનેઽવસ્થિતો ભવાન્ ॥ ૧૮ ॥
સ ત્વં જિઘાંસસે કસ્માદ્દીનામકૃતકિલ્બિષામ્ । અહનિષ્યત્કથં યોષાં ધર્મજ્ઞ ઇતિ યો મતઃ ॥ ૧૯ ॥
પ્રહરન્તિ ન વૈ સ્ત્રીષુ કૃતાગઃસ્વપિ જન્તવઃ । કિમુત ત્વદ્વિધા રાજન્ કરુણા દીનવત્સલાઃ ॥ ૨૦ ॥
માં વિપાટ્યાજરાં નાવં યત્ર વિશ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આત્માનં ચ પ્રજાશ્ચેમાઃ કથમમ્ભસિ ધાસ્યસિ ॥ ૨૧ ॥
પૃથુરુવાચ
વસુધે ત્વાં વધિષ્યામિ મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ । ભાગં બર્હિષિ યા વૃઙ્ક્તે ન તનોતિ ચ નો વસુ ॥ ૨૨ ॥
વસુધે ત્વાં વધિષ્યામિ મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ । ભાગં બર્હિષિ યા વૃઙ્ક્તે ન તનોતિ ચ નો વસુ ॥ ૨૨ ॥
યવસં જગ્ધ્યનુદિનં નૈવ દોગ્ધ્યૌધસં પયઃ । તસ્યામેવં હિ દુષ્ટાયાં દણ્ડો નાત્ર ન શસ્યતે ॥ ૨૩ ॥
ત્વં ખલ્વોષધિબીજાનિ પ્રાક્ સૃષ્ટાનિ સ્વયમ્ભુવા । ન મુઞ્ચસ્યાત્મરુદ્ધાનિ મામવજ્ઞાય મન્દધીઃ ॥ ૨૪ ॥
અમૂષાં ક્ષુત્પરીતાનામાર્તાનાં પરિદેવિતમ્ । શમયિષ્યામિ મદ્બાણૈર્ભિન્નાયાસ્તવ મેદસા ॥ ૨૫ ॥
પુમાન્ યોષિદુત ક્લીબ આત્મસમ્ભાવનોઽધમઃ । ભૂતેષુ નિરનુક્રોશો નૃપાણાં તદ્વધોઽવધઃ ॥ ૨૬ ॥
ત્વાં સ્તબ્ધાં દુર્મદાં નીત્વા માયાગાં તિલશઃ શરૈઃ ।
આત્મયોગબલેનેમા ધારયિષ્યામ્યહં પ્રજાઃ ॥ ૨૭ ॥
આત્મયોગબલેનેમા ધારયિષ્યામ્યહં પ્રજાઃ ॥ ૨૭ ॥
એવં મન્યુમયીં મૂર્તિં કૃતાન્તમિવ બિભ્રતમ્ ।
પ્રણતા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ મહી સઞ્જાતવેપથુઃ ॥ ૨૮ ॥
પ્રણતા પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાહ મહી સઞ્જાતવેપથુઃ ॥ ૨૮ ॥
ધરોવાચ
નમઃ પરસ્મૈ પુરુષાય માયયા
વિન્યસ્તનાનાતનવે ગુણાત્મને ।
નમઃ સ્વરૂપાનુભવેન નિર્ધુત
દ્રવ્યક્રિયાકારકવિભ્રમોર્મયે ॥ ૨૯ ॥
નમઃ પરસ્મૈ પુરુષાય માયયા
વિન્યસ્તનાનાતનવે ગુણાત્મને ।
નમઃ સ્વરૂપાનુભવેન નિર્ધુત
દ્રવ્યક્રિયાકારકવિભ્રમોર્મયે ॥ ૨૯ ॥
યેનાહમાત્માયતનં વિનિર્મિતા
ધાત્રા યતોઽયં ગુણસર્ગસઙ્ગ્રહઃ ।
સ એવ માં હન્તુમુદાયુધઃ સ્વરા-
ડુપસ્થિતોઽન્યં શરણં કમાશ્રયે ॥ ૩૦ ॥
ધાત્રા યતોઽયં ગુણસર્ગસઙ્ગ્રહઃ ।
સ એવ માં હન્તુમુદાયુધઃ સ્વરા-
ડુપસ્થિતોઽન્યં શરણં કમાશ્રયે ॥ ૩૦ ॥
ય એતદાદાવસૃજચ્ચરાચરં
સ્વમાયયાત્માશ્રયયાવિતર્ક્યયા ।
તયૈવ સોઽયં કિલ ગોપ્તુમુદ્યતઃ
કથં નુ માં ધર્મપરો જિઘાંસતિ ॥ ૩૧ ॥
સ્વમાયયાત્માશ્રયયાવિતર્ક્યયા ।
તયૈવ સોઽયં કિલ ગોપ્તુમુદ્યતઃ
કથં નુ માં ધર્મપરો જિઘાંસતિ ॥ ૩૧ ॥
નૂનં બતેશસ્ય સમીહિતં જનૈ-
સ્તન્માયયા દુર્જયયાકૃતાત્મભિઃ ।
ન લક્ષ્યતે યસ્ત્વકરોદકારયદ્
યોઽનેક એકઃ પરતશ્ચ ઈશ્વરઃ ॥ ૩૨ ॥
સ્તન્માયયા દુર્જયયાકૃતાત્મભિઃ ।
ન લક્ષ્યતે યસ્ત્વકરોદકારયદ્
યોઽનેક એકઃ પરતશ્ચ ઈશ્વરઃ ॥ ૩૨ ॥
સર્ગાદિ યોઽસ્યાનુરુણદ્ધિ શક્તિભિ-
ર્દ્રવ્યક્રિયાકારકચેતનાત્મભિઃ ।
તસ્મૈ સમુન્નદ્ધનિરુદ્ધશક્તયે
નમઃ પરસ્મૈ પુરુષાય વેધસે ॥ ૩૩ ॥
ર્દ્રવ્યક્રિયાકારકચેતનાત્મભિઃ ।
તસ્મૈ સમુન્નદ્ધનિરુદ્ધશક્તયે
નમઃ પરસ્મૈ પુરુષાય વેધસે ॥ ૩૩ ॥
સ વૈ ભવાનાત્મવિનિર્મિતં જગદ્
ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણાત્મકં વિભો ।
સંસ્થાપયિષ્યન્નજ માં રસાતલા-
દભ્યુજ્જહારામ્ભસ આદિસૂકરઃ ॥ ૩૪ ॥
ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃકરણાત્મકં વિભો ।
સંસ્થાપયિષ્યન્નજ માં રસાતલા-
દભ્યુજ્જહારામ્ભસ આદિસૂકરઃ ॥ ૩૪ ॥
અપામુપસ્થે મયિ નાવ્યવસ્થિતાઃ
પ્રજા ભવાનદ્ય રિરક્ષિષુઃ કિલ ।
સ વીરમૂર્તિઃ સમભૂદ્ધરાધરો
યો માં પયસ્યુગ્રશરો જિઘાંસસિ ॥ ૩૫ ॥
પ્રજા ભવાનદ્ય રિરક્ષિષુઃ કિલ ।
સ વીરમૂર્તિઃ સમભૂદ્ધરાધરો
યો માં પયસ્યુગ્રશરો જિઘાંસસિ ॥ ૩૫ ॥
નૂનં જનૈરીહિતમીશ્વરાણા-
મસ્મદ્વિધૈસ્તદ્ગુણસર્ગમાયયા ।
ન જ્ઞાયતે મોહિતચિત્તવર્ત્મભિ-
સ્તેભ્યો નમો વીરયશસ્કરેભ્યઃ ॥ ૩૬ ॥
મસ્મદ્વિધૈસ્તદ્ગુણસર્ગમાયયા ।
ન જ્ઞાયતે મોહિતચિત્તવર્ત્મભિ-
સ્તેભ્યો નમો વીરયશસ્કરેભ્યઃ ॥ ૩૬ ॥