മൈത്രേയ ഉവാച
ഏവം സ ഭഗവാന് വൈന്യഃ ഖ്യാപിതോ ഗുണകര്മഭിഃ । ഛന്ദയാമാസ താന് കാമൈഃ പ്രതിപൂജ്യാഭിനന്ദ്യ ച ॥ ൧ ॥
ഏവം സ ഭഗവാന് വൈന്യഃ ഖ്യാപിതോ ഗുണകര്മഭിഃ । ഛന്ദയാമാസ താന് കാമൈഃ പ്രതിപൂജ്യാഭിനന്ദ്യ ച ॥ ൧ ॥
ബ്രാഹ്മണപ്രമുഖാന് വര്ണാന് ഭൃത്യാമാത്യപുരോധസഃ । പൌരാഞ്ജാനപദാന് ശ്രേണീഃ പ്രകൃതീഃ സമപൂജയത് ॥ ൨ ॥
വിദുര ഉവാച
കസ്മാദ്ദധാര ഗോരൂപം ധരിത്രീ ബഹുരൂപിണീ । യാം ദുദോഹ പൃഥുസ്തത്ര കോ വത്സോ ദോഹനം ച കിമ് ॥ ൩ ॥
കസ്മാദ്ദധാര ഗോരൂപം ധരിത്രീ ബഹുരൂപിണീ । യാം ദുദോഹ പൃഥുസ്തത്ര കോ വത്സോ ദോഹനം ച കിമ് ॥ ൩ ॥
പ്രകൃത്യാ വിഷമാ ദേവീ കൃതാ തേന സമാ കഥമ് । തസ്യ മേധ്യം ഹയം ദേവഃ കസ്യ ഹേതോരപാഹരത് ॥ ൪ ॥
സനത്കുമാരാദ്ഭഗവതോ ബ്രഹ്മന് ബ്രഹ്മവിദുത്തമാത് । ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനം സവിജ്ഞാനം രാജര്ഷിഃ കാം ഗതിം ഗതഃ ॥ ൫ ॥
യച്ചാന്യദപി കൃഷ്ണസ്യ ഭവാന് ഭഗവതഃ പ്രഭോഃ । ശ്രവഃ സുശ്രവസഃ പുണ്യം പൂര്വദേഹകഥാശ്രയമ് ॥ ൬ ॥
ഭക്തായ മേഽനുരക്തായ തവ ചാധോക്ഷജസ്യ ച । വക്തുമര്ഹസി യോഽദുഹ്യദ്വൈന്യരൂപേണ ഗാമിമാമ് ॥ ൭ ॥
സൂത ഉവാച
ചോദിതോ വിദുരേണൈവം വാസുദേവകഥാം പ്രതി । പ്രശസ്യ തം പ്രീതമനാ മൈത്രേയഃ പ്രത്യഭാഷത ॥ ൮ ॥
ചോദിതോ വിദുരേണൈവം വാസുദേവകഥാം പ്രതി । പ്രശസ്യ തം പ്രീതമനാ മൈത്രേയഃ പ്രത്യഭാഷത ॥ ൮ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
യദാഭിഷിക്തഃ പൃഥുരങ്ഗ വിപ്രൈ-രാമന്ത്രിതോ ജനതായാശ്ച പാലഃ । പ്രജാ നിരന്നേ ക്ഷിതിപൃഷ്ഠ ഏത്യക്ഷുത്ക്ഷാമദേഹാഃ പതിമഭ്യവോചന് ॥ ൯ ॥
യദാഭിഷിക്തഃ പൃഥുരങ്ഗ വിപ്രൈ-രാമന്ത്രിതോ ജനതായാശ്ച പാലഃ । പ്രജാ നിരന്നേ ക്ഷിതിപൃഷ്ഠ ഏത്യക്ഷുത്ക്ഷാമദേഹാഃ പതിമഭ്യവോചന് ॥ ൯ ॥
വയം രാജഞ്ജാഠരേണാഭിതപ്തായഥാഗ്നിനാ കോടരസ്ഥേന വൃക്ഷാഃ । ത്വാമദ്യ യാതാഃ ശരണം ശരണ്യംയഃ സാധിതോ വൃത്തികരഃ പതിര്നഃ ॥ ൧൦ ॥
തന്നോ ഭവാനീഹതു രാതവേഽന്നംക്ഷുധാര്ദിതാനാം നരദേവദേവ । യാവന്ന നങ്ക്ഷ്യാമഹ ഉജ്ഝിതോര്ജാവാര്താപതിസ്ത്വം കില ലോകപാലഃ ॥ ൧൧ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
പൃഥുഃ പ്രജാനാം കരുണം നിശമ്യ പരിദേവിതമ് । ദീര്ഘം ദധ്യൌ കുരുശ്രേഷ്ഠ നിമിത്തം സോഽന്വപദ്യത ॥ ൧൨ ॥
പൃഥുഃ പ്രജാനാം കരുണം നിശമ്യ പരിദേവിതമ് । ദീര്ഘം ദധ്യൌ കുരുശ്രേഷ്ഠ നിമിത്തം സോഽന്വപദ്യത ॥ ൧൨ ॥
ഇതി വ്യവസിതോ ബുദ്ധ്യാ പ്രഗൃഹീതശരാസനഃ । സന്ദധേ വിശിഖം ഭൂമേഃ ക്രുദ്ധസ്ത്രിപുരഹാ യഥാ ॥ ൧൩ ॥
പ്രവേപമാനാ ധരണീ നിശാമ്യോദായുധം ച തമ് । ഗൌഃ സത്യപാദ്രവദ്ഭീതാ മൃഗീവ മൃഗയുദ്രുതാ ॥ ൧൪ ॥
താമന്വധാവത്തദ്വൈന്യഃ കുപിതോഽത്യരുണേക്ഷണഃ । ശരം ധനുഷി സന്ധായ യത്ര യത്ര പലായതേ ॥ ൧൫ ॥
സാ ദിശോ വിദിശോ ദേവീ രോദസീ ചാന്തരം തയോഃ । ധാവന്തീ തത്ര തത്രൈനം ദദര്ശാനൂദ്യതായുധമ് ॥ ൧൬ ॥
ലോകേ നാവിന്ദത ത്രാണം വൈന്യാന്മൃത്യോരിവ പ്രജാഃ । ത്രസ്താ തദാ നിവവൃതേ ഹൃദയേന വിദൂയതാ ॥ ൧൭ ॥
ഉവാചച മഹാഭാഗം ധര്മജ്ഞാപന്നവത്സല । ത്രാഹി മാമപി ഭൂതാനാം പാലനേഽവസ്ഥിതോ ഭവാന് ॥ ൧൮ ॥
സ ത്വം ജിഘാംസസേ കസ്മാദ്ദീനാമകൃതകില്ബിഷാമ് । അഹനിഷ്യത്കഥം യോഷാം ധര്മജ്ഞ ഇതി യോ മതഃ ॥ ൧൯ ॥
പ്രഹരന്തി ന വൈ സ്ത്രീഷു കൃതാഗഃസ്വപി ജന്തവഃ । കിമുത ത്വദ്വിധാ രാജന് കരുണാ ദീനവത്സലാഃ ॥ ൨൦ ॥
മാം വിപാട്യാജരാം നാവം യത്ര വിശ്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ് । ആത്മാനം ച പ്രജാശ്ചേമാഃ കഥമമ്ഭസി ധാസ്യസി ॥ ൨൧ ॥
പൃഥുരുവാച
വസുധേ ത്വാം വധിഷ്യാമി മച്ഛാസനപരാങ്മുഖീമ് । ഭാഗം ബര്ഹിഷി യാ വൃങ്ക്തേ ന തനോതി ച നോ വസു ॥ ൨൨ ॥
വസുധേ ത്വാം വധിഷ്യാമി മച്ഛാസനപരാങ്മുഖീമ് । ഭാഗം ബര്ഹിഷി യാ വൃങ്ക്തേ ന തനോതി ച നോ വസു ॥ ൨൨ ॥
യവസം ജഗ്ധ്യനുദിനം നൈവ ദോഗ്ധ്യൌധസം പയഃ । തസ്യാമേവം ഹി ദുഷ്ടായാം ദണ്ഡോ നാത്ര ന ശസ്യതേ ॥ ൨൩ ॥
ത്വം ഖല്വോഷധിബീജാനി പ്രാക് സൃഷ്ടാനി സ്വയമ്ഭുവാ । ന മുഞ്ചസ്യാത്മരുദ്ധാനി മാമവജ്ഞായ മന്ദധീഃ ॥ ൨൪ ॥
അമൂഷാം ക്ഷുത്പരീതാനാമാര്താനാം പരിദേവിതമ് । ശമയിഷ്യാമി മദ്ബാണൈര്ഭിന്നായാസ്തവ മേദസാ ॥ ൨൫ ॥
പുമാന് യോഷിദുത ക്ലീബ ആത്മസമ്ഭാവനോഽധമഃ । ഭൂതേഷു നിരനുക്രോശോ നൃപാണാം തദ്വധോഽവധഃ ॥ ൨൬ ॥
ത്വാം സ്തബ്ധാം ദുര്മദാം നീത്വാ മായാഗാം തിലശഃ ശരൈഃ ।
ആത്മയോഗബലേനേമാ ധാരയിഷ്യാമ്യഹം പ്രജാഃ ॥ ൨൭ ॥
ആത്മയോഗബലേനേമാ ധാരയിഷ്യാമ്യഹം പ്രജാഃ ॥ ൨൭ ॥
ഏവം മന്യുമയീം മൂര്തിം കൃതാന്തമിവ ബിഭ്രതമ് ।
പ്രണതാ പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രാഹ മഹീ സഞ്ജാതവേപഥുഃ ॥ ൨൮ ॥
പ്രണതാ പ്രാഞ്ജലിഃ പ്രാഹ മഹീ സഞ്ജാതവേപഥുഃ ॥ ൨൮ ॥
ധരോവാച
നമഃ പരസ്മൈ പുരുഷായ മായയാ
വിന്യസ്തനാനാതനവേ ഗുണാത്മനേ ।
നമഃ സ്വരൂപാനുഭവേന നിര്ധുത
ദ്രവ്യക്രിയാകാരകവിഭ്രമോര്മയേ ॥ ൨൯ ॥
നമഃ പരസ്മൈ പുരുഷായ മായയാ
വിന്യസ്തനാനാതനവേ ഗുണാത്മനേ ।
നമഃ സ്വരൂപാനുഭവേന നിര്ധുത
ദ്രവ്യക്രിയാകാരകവിഭ്രമോര്മയേ ॥ ൨൯ ॥
യേനാഹമാത്മായതനം വിനിര്മിതാ
ധാത്രാ യതോഽയം ഗുണസര്ഗസങ്ഗ്രഹഃ ।
സ ഏവ മാം ഹന്തുമുദായുധഃ സ്വരാ-
ഡുപസ്ഥിതോഽന്യം ശരണം കമാശ്രയേ ॥ ൩൦ ॥
ധാത്രാ യതോഽയം ഗുണസര്ഗസങ്ഗ്രഹഃ ।
സ ഏവ മാം ഹന്തുമുദായുധഃ സ്വരാ-
ഡുപസ്ഥിതോഽന്യം ശരണം കമാശ്രയേ ॥ ൩൦ ॥
യ ഏതദാദാവസൃജച്ചരാചരം
സ്വമായയാത്മാശ്രയയാവിതര്ക്യയാ ।
തയൈവ സോഽയം കില ഗോപ്തുമുദ്യതഃ
കഥം നു മാം ധര്മപരോ ജിഘാംസതി ॥ ൩൧ ॥
സ്വമായയാത്മാശ്രയയാവിതര്ക്യയാ ।
തയൈവ സോഽയം കില ഗോപ്തുമുദ്യതഃ
കഥം നു മാം ധര്മപരോ ജിഘാംസതി ॥ ൩൧ ॥
നൂനം ബതേശസ്യ സമീഹിതം ജനൈ-
സ്തന്മായയാ ദുര്ജയയാകൃതാത്മഭിഃ ।
ന ലക്ഷ്യതേ യസ്ത്വകരോദകാരയദ്
യോഽനേക ഏകഃ പരതശ്ച ഈശ്വരഃ ॥ ൩൨ ॥
സ്തന്മായയാ ദുര്ജയയാകൃതാത്മഭിഃ ।
ന ലക്ഷ്യതേ യസ്ത്വകരോദകാരയദ്
യോഽനേക ഏകഃ പരതശ്ച ഈശ്വരഃ ॥ ൩൨ ॥
സര്ഗാദി യോഽസ്യാനുരുണദ്ധി ശക്തിഭി-
ര്ദ്രവ്യക്രിയാകാരകചേതനാത്മഭിഃ ।
തസ്മൈ സമുന്നദ്ധനിരുദ്ധശക്തയേ
നമഃ പരസ്മൈ പുരുഷായ വേധസേ ॥ ൩൩ ॥
ര്ദ്രവ്യക്രിയാകാരകചേതനാത്മഭിഃ ।
തസ്മൈ സമുന്നദ്ധനിരുദ്ധശക്തയേ
നമഃ പരസ്മൈ പുരുഷായ വേധസേ ॥ ൩൩ ॥
സ വൈ ഭവാനാത്മവിനിര്മിതം ജഗദ്
ഭൂതേന്ദ്രിയാന്തഃകരണാത്മകം വിഭോ ।
സംസ്ഥാപയിഷ്യന്നജ മാം രസാതലാ-
ദഭ്യുജ്ജഹാരാമ്ഭസ ആദിസൂകരഃ ॥ ൩൪ ॥
ഭൂതേന്ദ്രിയാന്തഃകരണാത്മകം വിഭോ ।
സംസ്ഥാപയിഷ്യന്നജ മാം രസാതലാ-
ദഭ്യുജ്ജഹാരാമ്ഭസ ആദിസൂകരഃ ॥ ൩൪ ॥
അപാമുപസ്ഥേ മയി നാവ്യവസ്ഥിതാഃ
പ്രജാ ഭവാനദ്യ രിരക്ഷിഷുഃ കില ।
സ വീരമൂര്തിഃ സമഭൂദ്ധരാധരോ
യോ മാം പയസ്യുഗ്രശരോ ജിഘാംസസി ॥ ൩൫ ॥
പ്രജാ ഭവാനദ്യ രിരക്ഷിഷുഃ കില ।
സ വീരമൂര്തിഃ സമഭൂദ്ധരാധരോ
യോ മാം പയസ്യുഗ്രശരോ ജിഘാംസസി ॥ ൩൫ ॥
നൂനം ജനൈരീഹിതമീശ്വരാണാ-
മസ്മദ്വിധൈസ്തദ്ഗുണസര്ഗമായയാ ।
ന ജ്ഞായതേ മോഹിതചിത്തവര്ത്മഭി-
സ്തേഭ്യോ നമോ വീരയശസ്കരേഭ്യഃ ॥ ൩൬ ॥
മസ്മദ്വിധൈസ്തദ്ഗുണസര്ഗമായയാ ।
ന ജ്ഞായതേ മോഹിതചിത്തവര്ത്മഭി-
സ്തേഭ്യോ നമോ വീരയശസ്കരേഭ്യഃ ॥ ൩൬ ॥