শ্ৰীভগৱানুৱাচ
ছন্দাংসি যস্য পৰ্ণানি যস্তং ৱেদ স ৱেদৱিত্ ॥ 1 ॥
- শ্ৰীভগৱানুৱাচ (śrībhagavānuvāca)The Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- ঊৰ্ধ্ৱমূলম্ (ūrdhvamūlam)roots above (ūrdhva:above | mūlam:roots)
- অধঃশাখম্ (adhaḥśākham)branches below (adhaḥ:below | śākham:branches)
- অশ্ৱত্থম্ (aśvattham)Ashwattha tree
- প্ৰাহুঃ (prāhuḥ)they speak
- অৱ্যযম্ (avyayam)indestructible
- ছন্দাংসি (chandāṃsi)Vedas
- যস্যম্ (yasya)whose
- পৰ্ণানি (parṇāni)leaves
- যঃ (yaḥ)who
- তম্ (tam)it
- ৱেদ (veda)knows
- সঃ (saḥ)he
- ৱেদৱিত্ (vedavit)Veda-knower (veda:Veda | vit:knower)
অধশ্চ মূলান্যনুসন্ততানি কৰ্মানুবন্ধীনি মনুষ্যলোকে ॥ 2 ॥
- অধঃ (adhaḥ)below
- চ (ca)and
- ঊৰ্ধ্ৱং (ūrdhvaṃ)above
- প্ৰসৃতাঃ (prasṛtāḥ)spread
- তস্য (tasya)its
- শাখাঃ (śākhāḥ)branches
- গুণপ্ৰৱৃদ্ধাঃ (guṇapravṛddhāḥ)nourished by the gunas (guṇa:qualities | pravṛddhāḥ:nourished)
- ৱিষযপ্ৰৱালাঃ (viṣayapravālāḥ)sense-objects are its buds (viṣaya:sense-objects | pravālāḥ:buds)
- অধঃ (adhaḥ)below
- চ (ca)and
- মূলানি (mūlāni)roots
- অনুসন্ততানি (anusantatāni)stretch forth
- কৰ্মানুবন্ধীনি (karmānubandhīni)originating in action (karma:action | anubandhīni:originating)
- মনুষ্যলোকে (manuṣyaloke)in the world of men (manuṣya:men | loke:in the world)
অশ্ৱত্থমেনং সুৱিৰূঢমূলমসঙ্গশস্ত্ৰেণ দৃঢেন ছিত্ত্ৱা ॥ 3 ॥
- ন (na)not
- ৰূপম্ (rūpam)form
- অস্য (asya)of this
- ইহ (iha)here
- তথা (tathā)thus
- উপলভ্যতে (upalabhyate)is perceived
- ন (na)not
- অন্তঃ (antaḥ)end
- ন (na)not
- চ (ca)and
- আদি (ādi)beginning
- ন (na)not
- চ (ca)and
- সম্প্ৰতিষ্ঠা (sampratiṣṭhā)foundation
- অশ্ৱত্থম্ (aśvattham)Ashwattha tree
- এনম্ (enam)this
- সুৱিৰূঢমূলম্ (suvirūḍhamūlam)firm-rooted (su:well | virūḍha:grown | mūlam:root)
- অসঙ্গশস্ত্ৰেণ (asaṅgaśastreṇa)with the axe of non-attachment (asaṅga:non-attachment | śastreṇa:with the axe)
- দৃঢেন (dṛḍhena)strong
- ছিত্ত্ৱা (chittvā)having cut
তমেৱ চাদ্যং পুৰুষং প্ৰপদ্যে যতঃ প্ৰৱৃত্তিঃ প্ৰসৃতা পুৰাণী ॥ 4 ॥
- ততঃ (tataḥ)then
- পদং (padaṃ)goal
- তত্ (tat)that
- পৰিমাৰ্গিতৱ্যং (parimārgitavyaṃ)should be sought after
- যস্মিন্গতা (yasmin gatā)where having gone (yasmin:where | gatā:having gone)
- ন (na)not
- নিৱৰ্তন্তি (nivartanti)return
- ভূযঃ (bhūyaḥ)again
- তম্ (tam)that
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
- আদ্যং (ādyaṃ)primeval
- পুৰুষং (puruṣaṃ)Purusha
- প্ৰপদ্যে (prapadye)I seek refuge
- যতঃ (yataḥ)from which
- প্ৰৱৃত্তিঃ (pravṛttiḥ)activity
- প্ৰসৃতা (prasṛtā)streamed forth
- পুৰাণী (purāṇī)from time immemorial
দ্ৱন্দ্ৱৈৰ্ৱিমুক্তাঃ সুখদুঃখসঞ্জ্ঞৈৰ্গচ্ছন্ত্যমূঢাঃ পদমৱ্যযং তত্ ॥ 5 ॥
- নিৰ্মানমোহা (nirmānamohā)free from pride and delusion (nirmāna:free from pride | mohā:free from delusion)
- জিতসঙ্গদোষা (jitasaṅgadoṣā)victorious over attachment's evil (jita:victorious | saṅga:attachment | doṣā:evil)
- অধ্যাত্মনিত্যা (adhyātmanityā)dwelling constantly in the Self (adhyātma:in the Self | nityā:constantly)
- ৱিনিৱৃত্তকামাঃ (vinivṛttakāmāḥ)desires having completely retired (vinivṛtta:completely retired | kāmāḥ:desires)
- দ্ৱন্দ্ৱৈঃ (dvandvaiḥ)from pairs-of-opposites
- ৱিমুক্তাঃ (vimuktāḥ)freed
- সুখদুঃখসংজ্ঞৈঃ (sukhaduḥkhasaṃjñaiḥ)such as pleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkha:pain | saṃjñaiḥ:such as)
- গচ্ছন্তি (gacchanti)reach
- অমূঢাঃ (amūḍhāḥ)the undeluded
- পদমৱ্যযং (padamavyayaṃ)Goal Eternal (padam:goal | avyayam:eternal)
- তত্ (tat)that
যদ্গত্ৱা ন নিৱৰ্তন্তে তদ্ধাম পৰমং মম ॥ 6 ॥
- ন (na)not
- তত্ (tat)that
- ভাসযতে (bhāsayate)illuminates
- সূৰ্যঃ (sūryaḥ)Sun
- ন (na)not
- শশাঙ্কঃ (śaśāṅkaḥ)Moon
- ন (na)not
- পাৱকঃ (pāvakaḥ)fire
- যত্ (yat)which
- গত্ৱা (gatvā)having gone
- ন (na)not
- নিৱৰ্তন্তে (nivartante)return
- তত্ (tat)that
- ধাম (dhāma)abode
- পৰমম্ (paramam)supreme
- মম (mama)my
মনঃষষ্ঠানীন্দ্ৰিযাণি প্ৰকৃতিস্থানি কৰ্ষতি ॥ 7 ॥
- মম (mama)my
- এৱ (eva)indeed
- অংশঃ (aṃśaḥ)portion
- জীৱলোকে (jīvaloke)in the world of life (jīva:life | loke:in the world)
- জীৱভূতঃ (jīvabhūtaḥ)having become a living soul (jīva:living | bhūtaḥ:become)
- সনাতনঃ (sanātanaḥ)eternal
- মনঃষষ্ঠানি (manaḥṣaṣṭhāni)with mind as the sixth (manaḥ:mind | ṣaṣṭhāni:sixth)
- ইন্দ্ৰিযাণি (indriyāṇi)senses
- প্ৰকৃতিস্থানি (prakṛtisthāni)abiding in prakriti (prakṛti:prakriti | sthāni:abiding)
- কৰ্ষতি (karṣati)draws
গৃহীত্ৱৈতানি সংযাতি ৱাযুৰ্গন্ধানিৱাশযাত্ ॥ 8 ॥
- শৰীৰং (śarīraṃ)body
- যত্ (yat)which
- অৱাপ্নোতি (avāpnoti)obtains
- যত্ (yat)which
- চ (ca)and
- অপি (api)also
- উত্ক্ৰামতি (utkrāmati)leaves
- ঈশ্ৱৰঃ (īśvaraḥ)the Lord
- গৃহীত্ৱা (gṛhītvā)taking
- এতানি (etāni)these
- সংযাতি (saṃyāti)goes
- ৱাযুঃ (vāyuḥ)wind
- গন্ধান্ (gandhān)scents
- ইৱ (iva)like
- আশযাত্ (āśayāt)from their seats
অধিষ্ঠায মনশ্চাযং ৱিষযানুপসেৱতে ॥ 9 ॥
- শ্ৰোত্ৰং (śrotram)ear
- চক্ষুঃ (cakṣuḥ)eye
- স্পৰ্শনং (sparśanam)touch
- চ (ca)and
- ৰসনং (rasanam)taste
- ঘ্ৰাণম্ (ghrāṇam)smell
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
- অধিষ্ঠায (adhiṣṭhāya)presiding over
- মনঃ (manaḥ)mind
- চ (ca)and
- অযম্ (ayam)this
- ৱিষযান্ (viṣayān)sense-objects
- উপসেৱতে (upasevate)enjoys
ৱিমূঢা নানুপশ্যন্তি পশ্যন্তি জ্ঞানচক্ষুষঃ ॥ 10 ॥
- উত্ক্ৰামন্তং (utkrāmantaṃ)departing
- স্থিতং (sthitaṃ)staying
- ৱা (vā)or
- অপি (api)also
- ভুঞ্জানং (bhuñjānaṃ)enjoying
- ৱা (vā)or
- গুণান্ৱিতম্ (guṇānvitam)united with qualities (guṇa:qualities | anvitam:united with)
- ৱিমূঢাঃ (vimūḍhāḥ)deluded ones
- ন (na)not
- অনুপশ্যন্তি (anupaśyanti)do not see
- পশ্যন্তি (paśyanti)see
- জ্ঞানচক্ষুষঃ (jñānacakṣuṣaḥ)those with the eye of knowledge (jñāna:knowledge | cakṣuṣaḥ:eye of)
যতন্তোঽপ্যকৃতাত্মানো নৈনং পশ্যন্ত্যচেতসঃ ॥ 11 ॥
- যতন্তঃ (yatantaḥ)striving
- যোগিনঃ (yoginaḥ)yogis
- চ (ca)and
- এনম্ (enam)him
- পশ্যন্তি (paśyanti)see
- আত্মনি (ātmani)in the self
- অৱস্থিতম্ (avasthitam)dwelling
- যতন্তঃ (yatantaḥ)striving
- অপি (api)even
- অকৃতাত্মানঃ (akṛtātmānaḥ)unrefined souls (akṛta:unrefined | ātmānaḥ:souls)
- ন (na)not
- এনম্ (enam)him
- পশ্যন্তি (paśyanti)see
- অচেতসঃ (acetasaḥ)unintelligent
যচ্চন্দ্ৰমসি যচ্চাগ্নৌ তত্তেজো ৱিদ্ধি মামকম্ ॥ 12 ॥
- যত্ (yat)which
- আদিত্যগতং (ādityagataṃ)residing in the sun (āditya:sun | gataṃ:residing in)
- তেজঃ (tejaḥ)light
- জগত্ (jagat)world
- ভাসযতে (bhāsayate)illumines
- অখিলম্ (akhilam)whole
- যত্ (yat)which
- চন্দ্ৰমসি (candramasi)in the moon
- যত্ (yat)which
- চ (ca)and
- অগ্নৌ (agnau)in the fire
- তত্ (tat)that
- তেজঃ (tejaḥ)light
- ৱিদ্ধি (viddhi)know
- মামকম্ (māmakam)mine
পুষ্ণামি চৌষধীঃ সৰ্ৱাঃ সোমো ভূত্ৱা ৰসাত্মকঃ ॥ 13 ॥
- গাম্ (gām)earth
- আৱিশ্য (āviśya)permeating
- চ (ca)and
- ভূতানি (bhūtāni)beings
- ধাৰযামি (dhārayāmi)I support
- অহম্ (aham)I
- ওজসা (ojasā)by energy
- পুষ্ণামি (puṣṇāmi)I nourish
- চ (ca)and
- ঔষধীঃ (auṣadhīḥ)herbs
- সৰ্ৱাঃ (sarvāḥ)all
- সোমঃ (somaḥ)moon
- ভূত্ৱা (bhūtvā)having become
- ৰসাত্মকঃ (rasātmakaḥ)liquid essence (rasa:liquid | ātmakaḥ:essence)
প্ৰাণাপানসমাযুক্তঃ পচাম্যন্নং চতুৰ্ৱিধম্ ॥ 14 ॥
- অহম্ (aham)I
- ৱৈশ্ৱানৰঃ (vaiśvānaraḥ)Vaishvanara (universal fire)
- ভূত্ৱা (bhūtvā)having become
- প্ৰাণিনাম্ (prāṇinām)of beings
- দেহম্ (deham)body
- আশ্ৰিতঃ (āśritaḥ)abiding
- প্ৰাণাপানসমাযুক্তঃ (prāṇāpānasamāyuktaḥ)associated with prana and apana (prāṇa:prana (life force) | apāna:apana (downward breath) | samāyuktaḥ:associated with)
- পচামি (pacāmi)I digest
- অন্নম্ (annam)food
- চতুৰ্ৱিধম্ (caturvidham)four-fold
ৱেদৈশ্চ সৰ্ৱৈৰহমেৱ ৱেদ্যো ৱেদান্তকৃদ্ৱেদৱিদেৱ চাহম্ ॥ 15 ॥
- সৰ্ৱস্য (sarvasya)of all
- চ (ca)and
- অহম্ (aham)I
- হৃদি (hṛdi)in the heart
- সন্নিৱিষ্টঃ (sanniviṣṭaḥ)seated
- মত্তঃ (mattaḥ)from me
- স্মৃতিঃ (smṛtiḥ)memory
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- অপোহনং (apohanaṃ)forgetfulness
- চ (ca)and
- ৱেদৈঃ (vedaiḥ)by the Vedas
- চ (ca)and
- সৰ্ৱৈঃ (sarvaiḥ)all
- অহম্ (aham)I
- এৱ (eva)indeed
- ৱেদ্যঃ (vedyaḥ)to be known
- ৱেদান্তকৃত্ (vedāntakṛt)author of Vedanta (vedānta:Vedanta | kṛt:author)
- ৱেদৱিদ্ (vedavid)knower of the Vedas (veda:Vedas | vid:knower)
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
- অহম্ (aham)I
ক্ষৰঃ সৰ্ৱাণি ভূতানি কূটস্থোঽক্ষৰ উচ্যতে ॥ 16 ॥
- দ্ৱৌ (dvau)two
- ইমৌ (imau)these
- পুৰুষৌ (puruṣau)beings
- লোকে (loke)in the world
- ক্ষৰঃ (kṣaraḥ)perishable
- চ (ca)and
- অক্ষৰ (akṣara)imperishable
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
- ক্ষৰঃ (kṣaraḥ)perishable
- সৰ্ৱাণি (sarvāṇi)all
- ভূতানি (bhūtāni)beings
- কূটস্থঃ (kūṭasthaḥ)the immutable (kūṭa:peak | sthaḥ:standing)
- অক্ষৰ (akṣara)imperishable
- উচ্যতে (ucyate)is called
যো লোকত্ৰযমাৱিশ্য বিভৰ্ত্যৱ্যয ঈশ্ৱৰঃ ॥ 17 ॥
- উত্তমঃ (uttamaḥ)supreme
- পুৰুষঃ (puruṣaḥ)person
- তু (tu)but
- অন্যঃ (anyaḥ)distinct
- পৰমাত্মা (paramātmā)highest self (parama:highest | ātmā:self)
- ইতি (iti)thus
- উদাহৃতঃ (udāhṛtaḥ)is called
- যঃ (yaḥ)who
- লোকত্ৰযম্ (lokatrayam)three worlds (loka:world | trayam:three)
- আৱিশ্য (āviśya)pervading
- বিভৰ্তি (bibharti)sustains
- অৱ্যযঃ (avyayaḥ)indestructible
- ঈশ্ৱৰঃ (īśvaraḥ)lord
অতোঽস্মি লোকে ৱেদে চ প্ৰথিতঃ পুৰুষোত্তমঃ ॥ 18 ॥
- যস্মাত্ (yasmāt)because
- ক্ষৰম্ (kṣaram)perishable
- অতীতঃ (atītaḥ)transcended
- অহম্ (aham)I
- অক্ষৰাত্ (akṣarāt)than the imperishable
- অপি (api)even
- চ (ca)and
- উত্তমঃ (uttamaḥ)highest
- অতঃ (ataḥ)therefore
- অস্মি (asmi)I am
- লোকে (loke)in the world
- ৱেদে (vede)in the Vedas
- চ (ca)and
- প্ৰথিতঃ (prathitaḥ)declared
- পুৰুষোত্তমঃ (puruṣottamaḥ)the highest person (puruṣa:person | uttama:highest)
স সৰ্ৱৱিদ্ভজতি মাং সৰ্ৱভাৱেন ভাৰত ॥ 19 ॥
- যঃ (yaḥ)who
- মাম্ (mām)Me
- এৱম্ (evam)thus
- অসম্মূঢঃ (asammūḍhaḥ)undeluded
- জানাতি (jānāti)knows
- পুৰুষোত্তমম্ (puruṣottamam)Supreme PURUSHA (puruṣa:person | uttama:supreme)
- সঃ (saḥ)he
- সৰ্ৱৱিত্ (sarvavit)all-knowing (sarva:all | vit:knowing)
- ভজতি (bhajati)worships
- মাম্ (mām)Me
- সৰ্ৱভাৱেন (sarvabhāvena)with whole being (sarva:all | bhāvena:with being)
- ভাৰত (bhārata)O Bharata
এতদ্বুদ্ধ্ৱা বুদ্ধিমান্স্যাত্কৃতকৃত্যশ্চ ভাৰত ॥ 20 ॥
- ইতি (iti)thus
- গুহ্যতমং (guhyatamam)most secret
- শাস্ত্ৰম্ (śāstram)science
- ইদম্ (idam)this
- উক্তং (uktam)taught
- মযা (mayā)by me
- অনঘ (anagha)O sinless one
- এতত্ (etat)this
- বুদ্ধ্ৱা (buddhvā)knowing
- বুদ্ধিমান্ (buddhimān)wise
- স্যাত্ (syāt)becomes
- কৃতকৃত্যঃ (kṛtakṛtyaḥ)duties accomplished (kṛta:done | kṛtyaḥ:duties)
- চ (ca)and
- ভাৰত (bhārata)O Bharata
- ওঁ (oṃ)Om
- তত্ (tat)that
- সত্ (sat)truth
- ইতি (iti)thus
- শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতাসূপনিষত্সু (śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu)in the Upanishads of the Gita (śrīmat:glorious | bhagavad:of the Lord | gītā:Gita | upaniṣatsu:in the Upanishads)
- ব্ৰহ্মৱিদ্যাযাং (brahmavidyāyām)in the science of Brahman (brahma:Brahman | vidyāyām:in the science)
- যোগশাস্ত্ৰে (yogaśāstre)in the scripture of yoga (yoga:yoga | śāstre:in the scripture)
- শ্ৰীকৃষ্ণাৰ্জুন (śrīkṛṣṇārjuna)between Krishna and Arjuna (śrī:glorious | kṛṣṇa:Krishna | arjuna:Arjuna)
- সংৱাদে (saṃvāde)in the dialogue
- পুৰুষোত্তমযোগঃ (puruṣottamayogaḥ)the yoga of the Supreme Person (puruṣottama:Supreme Person | yogaḥ:yoga)
- নাম (nāma)named
- পঞ্চদশঃ (pañcadaśaḥ)fifteenth
- অধ্যাযঃ (adhyāyaḥ)chapter
শ্ৰীকৃষ্ণাৰ্জুনসংৱাদে পুৰুষোত্তমযোগো নাম পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ ॥15 ॥
