śrībhagavānuvāca
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit || 1 ||
- śrībhagavānuvācaThe Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- ūrdhvamūlamroots above (ūrdhva:above | mūlam:roots)
- adhaḥśākhambranches below (adhaḥ:below | śākham:branches)
- aśvatthamAshwattha tree
- prāhuḥthey speak
- avyayamindestructible
- chandāṃsiVedas
- yasyawhose
- parṇānileaves
- yaḥwho
- tamit
- vedaknows
- saḥhe
- vedavitVeda-knower (veda:Veda | vit:knower)
adhaśca mūlānyanusantatāni karmānubandhīni manuṣyaloke || 2 ||
- adhaḥbelow
- caand
- ūrdhvaṃabove
- prasṛtāḥspread
- tasyaits
- śākhāḥbranches
- guṇapravṛddhāḥnourished by the gunas (guṇa:qualities | pravṛddhāḥ:nourished)
- viṣayapravālāḥsense-objects are its buds (viṣaya:sense-objects | pravālāḥ:buds)
- adhaḥbelow
- caand
- mūlāniroots
- anusantatānistretch forth
- karmānubandhīnioriginating in action (karma:action | anubandhīni:originating)
- manuṣyalokein the world of men (manuṣya:men | loke:in the world)
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlamasaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā || 3 ||
- nanot
- rūpamform
- asyaof this
- ihahere
- tathāthus
- upalabhyateis perceived
- nanot
- antaḥend
- nanot
- caand
- ādibeginning
- nanot
- caand
- sampratiṣṭhāfoundation
- aśvatthamAshwattha tree
- enamthis
- suvirūḍhamūlamfirm-rooted (su:well | virūḍha:grown | mūlam:root)
- asaṅgaśastreṇawith the axe of non-attachment (asaṅga:non-attachment | śastreṇa:with the axe)
- dṛḍhenastrong
- chittvāhaving cut
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī || 4 ||
- tataḥthen
- padaṃgoal
- tatthat
- parimārgitavyaṃshould be sought after
- yasmin gatāwhere having gone (yasmin:where | gatā:having gone)
- nanot
- nivartantireturn
- bhūyaḥagain
- tamthat
- evaindeed
- caand
- ādyaṃprimeval
- puruṣaṃPurusha
- prapadyeI seek refuge
- yataḥfrom which
- pravṛttiḥactivity
- prasṛtāstreamed forth
- purāṇīfrom time immemorial
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasañjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat || 5 ||
- nirmānamohāfree from pride and delusion (nirmāna:free from pride | mohā:free from delusion)
- jitasaṅgadoṣāvictorious over attachment's evil (jita:victorious | saṅga:attachment | doṣā:evil)
- adhyātmanityādwelling constantly in the Self (adhyātma:in the Self | nityā:constantly)
- vinivṛttakāmāḥdesires having completely retired (vinivṛtta:completely retired | kāmāḥ:desires)
- dvandvaiḥfrom pairs-of-opposites
- vimuktāḥfreed
- sukhaduḥkhasaṃjñaiḥsuch as pleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkha:pain | saṃjñaiḥ:such as)
- gacchantireach
- amūḍhāḥthe undeluded
- padamavyayaṃGoal Eternal (padam:goal | avyayam:eternal)
- tatthat
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama || 6 ||
- nanot
- tatthat
- bhāsayateilluminates
- sūryaḥSun
- nanot
- śaśāṅkaḥMoon
- nanot
- pāvakaḥfire
- yatwhich
- gatvāhaving gone
- nanot
- nivartantereturn
- tatthat
- dhāmaabode
- paramamsupreme
- mamamy
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati || 7 ||
- mamamy
- evaindeed
- aṃśaḥportion
- jīvalokein the world of life (jīva:life | loke:in the world)
- jīvabhūtaḥhaving become a living soul (jīva:living | bhūtaḥ:become)
- sanātanaḥeternal
- manaḥṣaṣṭhāniwith mind as the sixth (manaḥ:mind | ṣaṣṭhāni:sixth)
- indriyāṇisenses
- prakṛtisthāniabiding in prakriti (prakṛti:prakriti | sthāni:abiding)
- karṣatidraws
gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt || 8 ||
- śarīraṃbody
- yatwhich
- avāpnotiobtains
- yatwhich
- caand
- apialso
- utkrāmatileaves
- īśvaraḥthe Lord
- gṛhītvātaking
- etānithese
- saṃyātigoes
- vāyuḥwind
- gandhānscents
- ivalike
- āśayātfrom their seats
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate || 9 ||
- śrotramear
- cakṣuḥeye
- sparśanamtouch
- caand
- rasanamtaste
- ghrāṇamsmell
- evaindeed
- caand
- adhiṣṭhāyapresiding over
- manaḥmind
- caand
- ayamthis
- viṣayānsense-objects
- upasevateenjoys
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ || 10 ||
- utkrāmantaṃdeparting
- sthitaṃstaying
- vāor
- apialso
- bhuñjānaṃenjoying
- vāor
- guṇānvitamunited with qualities (guṇa:qualities | anvitam:united with)
- vimūḍhāḥdeluded ones
- nanot
- anupaśyantido not see
- paśyantisee
- jñānacakṣuṣaḥthose with the eye of knowledge (jñāna:knowledge | cakṣuṣaḥ:eye of)
yatanto'pyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ || 11 ||
- yatantaḥstriving
- yoginaḥyogis
- caand
- enamhim
- paśyantisee
- ātmaniin the self
- avasthitamdwelling
- yatantaḥstriving
- apieven
- akṛtātmānaḥunrefined souls (akṛta:unrefined | ātmānaḥ:souls)
- nanot
- enamhim
- paśyantisee
- acetasaḥunintelligent
yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || 12 ||
- yatwhich
- ādityagataṃresiding in the sun (āditya:sun | gataṃ:residing in)
- tejaḥlight
- jagatworld
- bhāsayateillumines
- akhilamwhole
- yatwhich
- candramasiin the moon
- yatwhich
- caand
- agnauin the fire
- tatthat
- tejaḥlight
- viddhiknow
- māmakammine
puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ || 13 ||
- gāmearth
- āviśyapermeating
- caand
- bhūtānibeings
- dhārayāmiI support
- ahamI
- ojasāby energy
- puṣṇāmiI nourish
- caand
- auṣadhīḥherbs
- sarvāḥall
- somaḥmoon
- bhūtvāhaving become
- rasātmakaḥliquid essence (rasa:liquid | ātmakaḥ:essence)
prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmyannaṃ caturvidham || 14 ||
- ahamI
- vaiśvānaraḥVaishvanara (universal fire)
- bhūtvāhaving become
- prāṇināmof beings
- dehambody
- āśritaḥabiding
- prāṇāpānasamāyuktaḥassociated with prana and apana (prāṇa:prana (life force) | apāna:apana (downward breath) | samāyuktaḥ:associated with)
- pacāmiI digest
- annamfood
- caturvidhamfour-fold
vedaiśca sarvairahameva vedyo vedāntakṛdvedavideva cāham || 15 ||
- sarvasyaof all
- caand
- ahamI
- hṛdiin the heart
- sanniviṣṭaḥseated
- mattaḥfrom me
- smṛtiḥmemory
- jñānamknowledge
- apohanaṃforgetfulness
- caand
- vedaiḥby the Vedas
- caand
- sarvaiḥall
- ahamI
- evaindeed
- vedyaḥto be known
- vedāntakṛtauthor of Vedanta (vedānta:Vedanta | kṛt:author)
- vedavidknower of the Vedas (veda:Vedas | vid:knower)
- evaindeed
- caand
- ahamI
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate || 16 ||
- dvautwo
- imauthese
- puruṣaubeings
- lokein the world
- kṣaraḥperishable
- caand
- akṣaraimperishable
- evaindeed
- caand
- kṣaraḥperishable
- sarvāṇiall
- bhūtānibeings
- kūṭasthaḥthe immutable (kūṭa:peak | sthaḥ:standing)
- akṣaraimperishable
- ucyateis called
yo lokatrayamāviśya bibhartyavyaya īśvaraḥ || 17 ||
- uttamaḥsupreme
- puruṣaḥperson
- tubut
- anyaḥdistinct
- paramātmāhighest self (parama:highest | ātmā:self)
- itithus
- udāhṛtaḥis called
- yaḥwho
- lokatrayamthree worlds (loka:world | trayam:three)
- āviśyapervading
- bibhartisustains
- avyayaḥindestructible
- īśvaraḥlord
ato'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 18 ||
- yasmātbecause
- kṣaramperishable
- atītaḥtranscended
- ahamI
- akṣarātthan the imperishable
- apieven
- caand
- uttamaḥhighest
- ataḥtherefore
- asmiI am
- lokein the world
- vedein the Vedas
- caand
- prathitaḥdeclared
- puruṣottamaḥthe highest person (puruṣa:person | uttama:highest)
sa sarvavidbhajati māṃ sarvabhāvena bhārata || 19 ||
- yaḥwho
- māmMe
- evamthus
- asammūḍhaḥundeluded
- jānātiknows
- puruṣottamamSupreme PURUSHA (puruṣa:person | uttama:supreme)
- saḥhe
- sarvavitall-knowing (sarva:all | vit:knowing)
- bhajatiworships
- māmMe
- sarvabhāvenawith whole being (sarva:all | bhāvena:with being)
- bhārataO Bharata
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata || 20 ||
- itithus
- guhyatamammost secret
- śāstramscience
- idamthis
- uktamtaught
- mayāby me
- anaghaO sinless one
- etatthis
- buddhvāknowing
- buddhimānwise
- syātbecomes
- kṛtakṛtyaḥduties accomplished (kṛta:done | kṛtyaḥ:duties)
- caand
- bhārataO Bharata
- oṃOm
- tatthat
- sattruth
- itithus
- śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsuin the Upanishads of the Gita (śrīmat:glorious | bhagavad:of the Lord | gītā:Gita | upaniṣatsu:in the Upanishads)
- brahmavidyāyāmin the science of Brahman (brahma:Brahman | vidyāyām:in the science)
- yogaśāstrein the scripture of yoga (yoga:yoga | śāstre:in the scripture)
- śrīkṛṣṇārjunabetween Krishna and Arjuna (śrī:glorious | kṛṣṇa:Krishna | arjuna:Arjuna)
- saṃvādein the dialogue
- puruṣottamayogaḥthe yoga of the Supreme Person (puruṣottama:Supreme Person | yogaḥ:yoga)
- nāmanamed
- pañcadaśaḥfifteenth
- adhyāyaḥchapter
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde puruṣottamayogo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15 ||
