તૈત્તિરીયોપનિષદ્ – આનન્દવલ્લી શાન્તિમન્ત્રઃ

ઇતિ પ્રથમો-ઽનુવાકઃ ॥ અન્નાદ્વૈ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે । યાઃ કાશ્ચ પૃથિવીગ્ શ્રિતાઃ । અથો અન્નેનૈવ જીવન્તિ । અથૈનદપિ યન્ત્યન્તતઃ । અન્નગ્ં હિ ભૂતાના-ઞ્જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માથ્સર્વૌષધમુચ્યતે । સર્વં-વૈઁ તે-ઽન્નમાપ્નુવન્તિ । યે-ઽન્ન-મ્બ્રહ્મોપાસતે । અન્નગ્ં હિ ભૂતાના-ઞ્જ્યેષ્ઠમ્ । તસ્માથ્સર્વૌષધમુચ્યતે । અન્નાદ્ભૂતાનિ જાયન્તે । જાતાન્યન્નેન વર્ધન્તે । અદ્યતે-ઽત્તિ ચ ભૂતાનિ । તસ્માદન્ન-ન્તદુચ્યત ઇતિ । તસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વય-મ્પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રાણ એવ શિરઃ । વ્યાનો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । અપાન ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આકાશ આત્મા । પૃથિવી પુચ્છ-મ્પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ દ્વિતીયો-ઽનુવાકઃ ॥ પ્રાણ-ન્દેવા અનુપ્રાણન્તિ । મનુષ્યાઃ પશવશ્ચ યે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માથ્સર્વાયુષમુચ્યતે । સર્વમેવ ત આયુર્યન્તિ । યે પ્રાણ-મ્બ્રહ્મોપાસતે । પ્રાણો હિ ભૂતાનામાયુઃ । તસ્માથ્સર્વાયુષમુચ્યત ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય । તસ્માદ્વા એતસ્માત્પ્રાણમયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા મનોમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વય-મ્પુરુષવિધઃ । તસ્ય યજુરેવ શિરઃ । ઋગ્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સામોત્તરઃ પક્ષઃ । આદેશ આત્મા । અથર્વાઙ્ગિરસઃ પુચ્છ-મ્પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ તૃતીયો-ઽનુવાકઃ ॥ યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દ-મ્બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કદાચનેતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય । તસ્માદ્વા એતસ્માન્મનોમયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વય-મ્પુરુષવિધઃ । તસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃ । ઋત-ન્દક્ષિણઃ પક્ષઃ । સત્યમુત્તરઃ પક્ષઃ । યોગ આત્મા । મહઃ પુચ્છ-મ્પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ ચતુર્થો-ઽનુવાકઃ ॥ વિજ્ઞાનં-યઁજ્ઞ-ન્તનુતે । કર્માણિ તનુતે-ઽપિ ચ । વિજ્ઞાન-ન્દેવાસ્સર્વે । બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતે । વિજ્ઞાન-મ્બ્રહ્મ ચેદ્વેદ । તસ્માચ્ચેન્ન પ્રમાદ્યતિ । શરીરે પાપ્મનો હિત્વા । સર્વાન્કામાન્થ્સમશ્નુત ઇતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય । તસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ । અન્યો-ઽન્તર આત્મા-ઽઽનન્દમયઃ । તેનૈષ પૂર્ણઃ । સ વા એષ પુરુષવિધ એવ । તસ્ય પુરુષવિધતામ્ । અન્વય-મ્પુરુષવિધઃ । તસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ । મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ । પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ । આનન્દ આત્મા । બ્રહ્મ પુચ્છ-મ્પ્રતિષ્ઠા । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ પઞ્ચમો-ઽનુવાકઃ ॥ અસન્નેવ સ ભવતિ । અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ । અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ । સન્તમેન-ન્તતો વિદુરિતિ । તસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા । યઃ પૂર્વસ્ય । અથાતો-ઽનુપ્રશ્નાઃ । ઉતાવિદ્વાનમું-લોઁક-મ્પ્રેત્ય । કશ્ચન ગચ્છતી(3) । આહો વિદ્વાનમું-લોઁક-મ્પ્રેત્ય । કશ્ચિથ્સમશ્નુતા(3) ઉ । સો-ઽકામયત । બહુસ્યા-મ્પ્રજાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સ તપસ્તપ્ત્વા । ઇદગ્ં સર્વમસૃજત । યદિદ-ઙ્કિઞ્ચ । તથ્સૃષ્ટ્વા । તદેવાનુપ્રાવિશત્ । તદનુ પ્રવિશ્ય । સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ । નિરુક્ત-ઞ્ચાનિરુક્ત-ઞ્ચ । નિલયન-ઞ્ચાનિલયન-ઞ્ચ । વિજ્ઞાન-ઞ્ચાવિજ્ઞાન-ઞ્ચ । સત્ય-ઞ્ચાનૃત-ઞ્ચ સત્યમભવત્ । યદિદ-ઙ્કિઞ્ચ । તત્સત્યમિત્યાચક્ષતે । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ ષષ્ઠો-ઽનુવાકઃ ॥ અસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ । તતો વૈ સદજાયત । તદાત્માનગ્ગ્ સ્વયમકુરુત । તસ્માત્તથ્સુકૃતમુચ્યત ઇતિ । યદ્વૈ તથ્સુકૃતમ્ । રસો વૈ સઃ । રસગ્ગ્ હ્યેવાયં-લઁબ્ધ્વા-ઽઽનન્દી ભવતિ । કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ । યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ । એષ હ્યેવા-ઽઽનન્દયાતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યે-ઽનાત્મ્યે-ઽનિરુક્તે-ઽનિલયને-ઽભયં પ્રતિષ્ઠાં-વિઁન્દતે । અથ સો-ઽભય-ઙ્ગતો ભવતિ । યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તર-ઙ્કુરુતે । અથ તસ્ય ભય-મ્ભવતિ । તત્ત્વેવ ભયં-વિઁદુષો-ઽમન્વાનસ્ય । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 1 ॥ ઇતિ સપ્તમો-ઽનુવાકઃ ॥ ભીષા-ઽસ્માદ્વાતઃ પવતે । ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષા-ઽસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ । મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ । સૈષા-ઽઽનન્દસ્ય મીમાગ્ંસા ભવતિ । યુવા સ્યાથ્સાધુયુવા-ઽધ્યાયકઃ । આશિષ્ઠો દૃઢિષ્ઠો બલિષ્ઠઃ । તસ્યેય-મ્પૃથિવી સર્વા વિત્તસ્ય પૂર્ણા સ્યાત્ । સ એકો માનુષ આનન્દઃ । તે યે શત-મ્માનુષા આનન્દાઃ ॥ 1 ॥ સ એકો મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-મ્મનુષ્યગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકો દેવગન્ધર્વાણામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-ન્દેવગન્ધર્વાણામાનન્દાઃ । સ એકઃ પિતૃણા-ઞ્ચિરલોકલોકાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-મ્પિતૃણા-ઞ્ચિરલોકલોકાનામાનન્દાઃ । સ એક આજાનજાના-ન્દેવાનામાનન્દઃ ॥ 2 ॥ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમાજાનજાના-ન્દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકઃ કર્મદેવાના-ન્દેવાનામાનન્દઃ । યે કર્મણા દેવાનપિયન્તિ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-ઙ્કર્મદેવાના-ન્દેવાનામાનન્દાઃ । સ એકો દેવાનામાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-ન્દેવાનામાનન્દાઃ । સ એક ઇન્દ્રસ્યા-ઽઽનન્દઃ ॥ 3 ॥ શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શતમિન્દ્રસ્યા-ઽઽનન્દાઃ । સ એકો બૃહસ્પતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-મ્બૃહસ્પતેરાનન્દાઃ । સ એકઃ પ્રજાપતેરાનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય । તે યે શત-મ્પ્રજાપતેરાનન્દાઃ । સ એકો બ્રહ્મણ આનન્દઃ । શ્રોત્રિયસ્ય ચાકામહતસ્ય ॥ 4 ॥ સ યશ્ચાય-મ્પુરુષે । યશ્ચાસાવાદિત્યે । સ એકઃ । સ ય એવંવિઁત્ । અસ્માલ્લોકાત્પ્રેત્ય । એતમન્નમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એત-મ્પ્રાણમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એત-મ્મનોમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતં-વિઁજ્ઞાનમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસઙ્ક્રામતિ । તદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ॥ 5 ॥ ઇત્યષ્ટમો-ઽનુવાકઃ ॥ યતો વાચો નિવર્તન્તે । અપ્રાપ્ય મનસા સહ । આનન્દ-મ્બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ । ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિ । એતગ્ં હ વાવ ન તપતિ । કિમહગ્ં સાધુ નાકરવમ્ । કિમહ-મ્પાપમકરવમિતિ । સ ય એવં-વિઁદ્વાનેતે આત્માનગ્ગ્ સ્પૃણુતે । ઉભે હ્યેવૈષ એતે આત્માનગ્ગ્ સ્પૃણુતે । ય એવં-વેઁદ । ઇત્યુપનિષત્ ॥ 1 ॥ ઇતિ નવમો-ઽનુવાકઃ ॥ ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્ય-ઙ્કરવાવહૈ । તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ । ૐ શાન્તિ-શ્શાન્તિ-શ્શાન્તિઃ ॥ ॥ હરિઃ ઓમ્ ॥ ॥ શ્રી કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ ॥