ତୈତ୍ତିରୀଯୋପନିଷଦ୍ – ଆନନ୍ଦଵଲ୍ଲୀ ଶାନ୍ତିମନ୍ତ୍ରଃ

ଇତି ପ୍ରଥମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଅନ୍ନାଦ୍ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ । ଯାଃ କାଶ୍ଚ ପୃଥିଵୀଗ୍ ଶ୍ରିତାଃ । ଅଥୋ ଅନ୍ନେନୈଵ ଜୀଵନ୍ତି । ଅଥୈନଦପି ଯନ୍ତ୍ଯନ୍ତତଃ । ଅନ୍ନଗ୍ଂ ହି ଭୂତାନା-ଞ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାଥ୍ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵଂ-ଵୈଁ ତେ-ଽନ୍ନମାପ୍ନୁଵନ୍ତି । ଯେ-ଽନ୍ନ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ଅନ୍ନଗ୍ଂ ହି ଭୂତାନା-ଞ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠମ୍ । ତସ୍ମାଥ୍ସର୍ଵୌଷଧମୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ନାଦ୍ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଜାତାନ୍ଯନ୍ନେନ ଵର୍ଧନ୍ତେ । ଅଦ୍ଯତେ-ଽତ୍ତି ଚ ଭୂତାନି । ତସ୍ମାଦନ୍ନ-ନ୍ତଦୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦନ୍ନରସମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋ-ଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯ-ମ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଶିରଃ । ଵ୍ଯାନୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ଅପାନ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆକାଶ ଆତ୍ମା । ପୃଥିଵୀ ପୁଚ୍ଛ-ମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ଦ୍ଵିତୀଯୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ପ୍ରାଣ-ନ୍ଦେଵା ଅନୁପ୍ରାଣନ୍ତି । ମନୁଷ୍ଯାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଯେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାଥ୍ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତେ । ସର୍ଵମେଵ ତ ଆଯୁର୍ଯନ୍ତି । ଯେ ପ୍ରାଣ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମୋପାସତେ । ପ୍ରାଣୋ ହି ଭୂତାନାମାଯୁଃ । ତସ୍ମାଥ୍ସର୍ଵାଯୁଷମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋ-ଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ମନୋମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯ-ମ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଯଜୁରେଵ ଶିରଃ । ଋଗ୍ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସାମୋତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆଦେଶ ଆତ୍ମା । ଅଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସଃ ପୁଚ୍ଛ-ମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ତୃତୀଯୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତି କଦାଚନେତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାନ୍ମନୋମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋ-ଽନ୍ତର ଆତ୍ମା ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯ-ମ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ଶ୍ରଦ୍ଧୈଵ ଶିରଃ । ଋତ-ନ୍ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ସତ୍ଯମୁତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଯୋଗ ଆତ୍ମା । ମହଃ ପୁଚ୍ଛ-ମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ଚତୁର୍ଥୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଵିଜ୍ଞାନଂ-ଯଁଜ୍ଞ-ନ୍ତନୁତେ । କର୍ମାଣି ତନୁତେ-ଽପି ଚ । ଵିଜ୍ଞାନ-ନ୍ଦେଵାସ୍ସର୍ଵେ । ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମୁପାସତେ । ଵିଜ୍ଞାନ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚେଦ୍ଵେଦ । ତସ୍ମାଚ୍ଚେନ୍ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି । ଶରୀରେ ପାପ୍ମନୋ ହିତ୍ଵା । ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ଥ୍ସମଶ୍ନୁତ ଇତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ତସ୍ମାଦ୍ଵା ଏତସ୍ମାଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋ-ଽନ୍ତର ଆତ୍ମା-ଽଽନନ୍ଦମଯଃ । ତେନୈଷ ପୂର୍ଣଃ । ସ ଵା ଏଷ ପୁରୁଷଵିଧ ଏଵ । ତସ୍ଯ ପୁରୁଷଵିଧତାମ୍ । ଅନ୍ଵଯ-ମ୍ପୁରୁଷଵିଧଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯମେଵ ଶିରଃ । ମୋଦୋ ଦକ୍ଷିଣଃ ପକ୍ଷଃ । ପ୍ରମୋଦ ଉତ୍ତରଃ ପକ୍ଷଃ । ଆନନ୍ଦ ଆତ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛ-ମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ପଞ୍ଚମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଅସନ୍ନେଵ ସ ଭଵତି । ଅସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ଵେଦ ଚେତ୍ । ଅସ୍ତି ବ୍ରହ୍ମେତି ଚେଦ୍ଵେଦ । ସନ୍ତମେନ-ନ୍ତତୋ ଵିଦୁରିତି । ତସ୍ଯୈଷ ଏଵ ଶାରୀର ଆତ୍ମା । ଯଃ ପୂର୍ଵସ୍ଯ । ଅଥାତୋ-ଽନୁପ୍ରଶ୍ନାଃ । ଉତାଵିଦ୍ଵାନମୁଂ-ଲୋଁକ-ମ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । କଶ୍ଚନ ଗଚ୍ଛତୀ(3) । ଆହୋ ଵିଦ୍ଵାନମୁଂ-ଲୋଁକ-ମ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । କଶ୍ଚିଥ୍ସମଶ୍ନୁତା(3) ଉ । ସୋ-ଽକାମଯତ । ବହୁସ୍ଯା-ମ୍ପ୍ରଜାଯେଯେତି । ସ ତପୋ-ଽତପ୍ଯତ । ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା । ଇଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମସୃଜତ । ଯଦିଦ-ଙ୍କିଞ୍ଚ । ତଥ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା । ତଦେଵାନୁପ୍ରାଵିଶତ୍ । ତଦନୁ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ । ସଚ୍ଚ ତ୍ଯଚ୍ଚାଭଵତ୍ । ନିରୁକ୍ତ-ଞ୍ଚାନିରୁକ୍ତ-ଞ୍ଚ । ନିଲଯନ-ଞ୍ଚାନିଲଯନ-ଞ୍ଚ । ଵିଜ୍ଞାନ-ଞ୍ଚାଵିଜ୍ଞାନ-ଞ୍ଚ । ସତ୍ଯ-ଞ୍ଚାନୃତ-ଞ୍ଚ ସତ୍ଯମଭଵତ୍ । ଯଦିଦ-ଙ୍କିଞ୍ଚ । ତତ୍ସତ୍ଯମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ଷଷ୍ଠୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଅସଦ୍ଵା ଇଦମଗ୍ର ଆସୀତ୍ । ତତୋ ଵୈ ସଦଜାଯତ । ତଦାତ୍ମାନଗ୍ଗ୍ ସ୍ଵଯମକୁରୁତ । ତସ୍ମାତ୍ତଥ୍ସୁକୃତମୁଚ୍ଯତ ଇତି । ଯଦ୍ଵୈ ତଥ୍ସୁକୃତମ୍ । ରସୋ ଵୈ ସଃ । ରସଗ୍ଗ୍ ହ୍ଯେଵାଯଂ-ଲଁବ୍ଧ୍ଵା-ଽଽନନ୍ଦୀ ଭଵତି । କୋ ହ୍ଯେଵାନ୍ଯାତ୍କଃ ପ୍ରାଣ୍ଯାତ୍ । ଯଦେଷ ଆକାଶ ଆନନ୍ଦୋ ନ ସ୍ଯାତ୍ । ଏଷ ହ୍ଯେଵା-ଽଽନନ୍ଦଯାତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନଦୃଶ୍ଯେ-ଽନାତ୍ମ୍ଯେ-ଽନିରୁକ୍ତେ-ଽନିଲଯନେ-ଽଭଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ-ଵିଁନ୍ଦତେ । ଅଥ ସୋ-ଽଭଯ-ଙ୍ଗତୋ ଭଵତି । ଯଦା ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତସ୍ମିନ୍ନୁଦରମନ୍ତର-ଙ୍କୁରୁତେ । ଅଥ ତସ୍ଯ ଭଯ-ମ୍ଭଵତି । ତତ୍ତ୍ଵେଵ ଭଯଂ-ଵିଁଦୁଷୋ-ଽମନ୍ଵାନସ୍ଯ । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 1 ॥ ଇତି ସପ୍ତମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଭୀଷା-ଽସ୍ମାଦ୍ଵାତଃ ପଵତେ । ଭୀଷୋଦେତି ସୂର୍ଯଃ । ଭୀଷା-ଽସ୍ମାଦଗ୍ନିଶ୍ଚେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ । ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଞ୍ଚମ ଇତି । ସୈଷା-ଽଽନନ୍ଦସ୍ଯ ମୀମାଗ୍ଂସା ଭଵତି । ଯୁଵା ସ୍ଯାଥ୍ସାଧୁଯୁଵା-ଽଧ୍ଯାଯକଃ । ଆଶିଷ୍ଠୋ ଦୃଢିଷ୍ଠୋ ବଲିଷ୍ଠଃ । ତସ୍ଯେଯ-ମ୍ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଵିତ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଣା ସ୍ଯାତ୍ । ସ ଏକୋ ମାନୁଷ ଆନନ୍ଦଃ । ତେ ଯେ ଶତ-ମ୍ମାନୁଷା ଆନନ୍ଦାଃ ॥ 1 ॥ ସ ଏକୋ ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ମ୍ମନୁଷ୍ଯଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ନ୍ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଣାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପିତୃଣା-ଞ୍ଚିରଲୋକଲୋକାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ମ୍ପିତୃଣା-ଞ୍ଚିରଲୋକଲୋକାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକ ଆଜାନଜାନା-ନ୍ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ ॥ 2 ॥ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମାଜାନଜାନା-ନ୍ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ କର୍ମଦେଵାନା-ନ୍ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଯେ କର୍ମଣା ଦେଵାନପିଯନ୍ତି । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ଙ୍କର୍ମଦେଵାନା-ନ୍ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ଦେଵାନାମାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ନ୍ଦେଵାନାମାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ଯା-ଽଽନନ୍ଦଃ ॥ 3 ॥ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତମିନ୍ଦ୍ରସ୍ଯା-ଽଽନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ମ୍ବୃହସ୍ପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକଃ ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ । ତେ ଯେ ଶତ-ମ୍ପ୍ରଜାପତେରାନନ୍ଦାଃ । ସ ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦଃ । ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ଚାକାମହତସ୍ଯ ॥ 4 ॥ ସ ଯଶ୍ଚାଯ-ମ୍ପୁରୁଷେ । ଯଶ୍ଚାସାଵାଦିତ୍ଯେ । ସ ଏକଃ । ସ ଯ ଏଵଂଵିଁତ୍ । ଅସ୍ମାଲ୍ଲୋକାତ୍ପ୍ରେତ୍ଯ । ଏତମନ୍ନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତ-ମ୍ପ୍ରାଣମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତ-ମ୍ମନୋମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତଂ-ଵିଁଜ୍ଞାନମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ଏତମାନନ୍ଦମଯମାତ୍ମାନମୁପସଙ୍କ୍ରାମତି । ତଦପ୍ଯେଷ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତି ॥ 5 ॥ ଇତ୍ଯଷ୍ଟମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ । ଅପ୍ରାପ୍ଯ ମନସା ସହ । ଆନନ୍ଦ-ମ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ନ ବିଭେତି କୁତଶ୍ଚନେତି । ଏତଗ୍ଂ ହ ଵାଵ ନ ତପତି । କିମହଗ୍ଂ ସାଧୁ ନାକରଵମ୍ । କିମହ-ମ୍ପାପମକରଵମିତି । ସ ଯ ଏଵଂ-ଵିଁଦ୍ଵାନେତେ ଆତ୍ମାନଗ୍ଗ୍ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଉଭେ ହ୍ଯେଵୈଷ ଏତେ ଆତ୍ମାନଗ୍ଗ୍ ସ୍ପୃଣୁତେ । ଯ ଏଵଂ-ଵେଁଦ । ଇତ୍ଯୁପନିଷତ୍ ॥ 1 ॥ ଇତି ନଵମୋ-ଽନୁଵାକଃ ॥ ଓଁ ସହ ନାଵଵତୁ । ସହ ନୌ ଭୁନକ୍ତୁ । ସହ ଵୀର୍ଯ-ଙ୍କରଵାଵହୈ । ତେଜସ୍ଵିନାଵଧୀତମସ୍ତୁ ମା ଵିଦ୍ଵିଷାଵହୈ । ଓଁ ଶାନ୍ତି-ଶ୍ଶାନ୍ତି-ଶ୍ଶାନ୍ତିଃ ॥ ॥ ହରିଃ ଓମ୍ ॥ ॥ ଶ୍ରୀ କୃଷ୍ଣାର୍ପଣମସ୍ତୁ ॥