উদ্ধৱগীতা - একাদশোঽধ্যাযঃ

ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে একাদশপূজাৱিধানযোগো নাম একাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 11॥ অথ দ্ৱাদশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । ন ৰোধযতি মাং যোগঃ ন স্সাঙ্খ্যং ধৰ্মঃ এৱ চ । ন স্ৱাধ্যাযঃ তপঃ ত্যাগঃ ন ইষ্টাপূৰ্তং ন দক্ষিণা ॥ 1॥ ৱ্ৰতানি যজ্ঞঃ ছন্দাংসি তীৰ্থানি নিযমাঃ যমাঃ । যথা অৱৰুন্ধে সত্সঙ্গঃ সৰ্ৱসঙ্গ অপহঃ হি মাম্ ॥ 2॥ সত্সঙ্গেন হি দৈতেযা যাতুধানঃ মৃগাঃ খগাঃ । গন্ধৰ্ৱ অপ্সৰসঃ নাগাঃ সিদ্ধাঃ চাৰণগুহ্যকাঃ ॥ 3॥ ৱিদ্যাধৰাঃ মনুষ্যেষু ৱৈশ্যাঃ শূদ্ৰাঃ স্ত্ৰিযঃ অন্ত্যজাঃ । ৰজঃ তমঃ প্ৰকৃতযঃ তস্মিন্ তস্মিন্ যুগে অনঘ ॥ 4॥ বহৱঃ মত্পদং প্ৰাপ্তাঃ ত্ৱাষ্ট্ৰকাযাধৱাদযঃ । ৱৃষপৰ্ৱা বলিঃ ৱাণঃ মযঃ চ অথ ৱিভীষণঃ ॥ 5॥ সুগ্ৰীৱঃ হনুমান্ ঋক্ষঃ গজঃ গৃধ্ৰঃ ৱণিক্পথঃ । ৱ্যাধঃ কুব্জা ৱ্ৰজে গোপ্যঃ যজ্ঞপত্ন্যঃ তথা অপৰে ॥ 6॥ তে ন অধিতশ্ৰুতিগণাঃ ন উপাসিতমহত্তমাঃ । অৱ্ৰতাতপ্ততপসঃ মত্সঙ্গাত্ মাং উপাগতাঃ ॥ 7॥ কেৱলেন হি ভাৱেন গোপ্যঃ গাৱঃ নগাঃ মৃগাঃ । যে অন্যে মূঢধিযঃ নাগাঃ সিদ্ধাঃ মাং ঈযুঃ অঞ্জসা ॥ 8॥ যং ন যোগেন সাঙ্খ্যেন দানৱ্ৰততপঃ অধ্ৱৰৈঃ । ৱ্যাখ্যাঃ স্ৱাধ্যাযসন্ন্যাসৈঃ প্ৰাপ্নুযাত্ যত্নৱান্ অপি ॥ 9॥ ৰামেণ সাৰ্ধং মথুৰাং প্ৰণীতে শ্ৱাফল্কিনা মযি অনুৰক্তচিত্তাঃ । ৱিগাঢভাৱেন ন মে ৱিযোগ তীৱ্ৰাধযঃ অন্যং দদৃশুঃ সুখায ॥ 10॥ তাঃ তাঃ ক্ষপাঃ প্ৰেষ্ঠতমেন নীতাঃ মযা এৱ ৱৃন্দাৱনগোচৰেণ । ক্ষণাৰ্ধৱত্ তাঃ পুনৰঙ্গ তাসাং হীনা মাযা কল্পসমা বভূৱুঃ ॥ 11॥ তাঃ ন অৱিদন্ মযি অনুষঙ্গবদ্ধ ধিযঃ স্ৱমাত্মানং অদঃ তথা ইদম্ । যথা সমাধৌ মুনযঃ অব্ধিতোযে নদ্যঃ প্ৰৱিষ্টাঃ ইৱ নামৰূপে ॥ 12॥ মত্কামা ৰমণং জাৰং অস্ৱৰূপৱিদঃ অবলাঃ । ব্ৰহ্ম মাং পৰমং প্ৰাপুঃ সঙ্গাত্ শতসহস্ৰশঃ ॥ 13॥ তস্মাত্ ত্ৱং উদ্ধৱ উত্সৃজ্য চোদনাং প্ৰতিচোদনাম্ । প্ৰৱৃত্তং চ নিৱৃত্তং চ শ্ৰোতৱ্যং শ্ৰুতং এৱ চ ॥ 14॥ মাং একং এৱ শৰণং আত্মানং সৰ্ৱদেহিনাম্ । যাহি সৰ্ৱাত্মভাৱেন মযা স্যাঃ হি অকুতোভযঃ ॥ 15॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । সংশযঃ শ্ৰুণ্ৱতঃ ৱাচং তৱ যোগেশ্ৱৰ ঈশ্ৱৰ । ন নিৱৰ্ততঃ আত্মস্থঃ যেন ভ্ৰাম্যতি মে মনঃ ॥ 16॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । সঃ এষ জীৱঃ ৱিৱৰপ্ৰসূতিঃ প্ৰাণেন ঘোষেণ গুহাং প্ৰৱিষ্টঃ । মনোমযং সূক্ষ্মং উপেত্য ৰূপং মাত্ৰা স্ৱৰঃ ৱৰ্ণঃ ইতি স্থৱিষ্ঠঃ ॥ 17॥ যথা অনলঃ খে অনিলবন্ধুঃ ঊষ্মা বলেন দাৰুণ্যধিমথ্যমানঃ । অণুঃ প্ৰজাতঃ হৱিষা সমিধ্যতে তথা এৱ মে ৱ্যক্তিঃ ইযং হি ৱাণী ॥ 18॥ এৱং গদিঃ কৰ্মগতিঃ ৱিসৰ্গঃ ঘ্ৰাণঃ ৰসঃ দৃক্ স্পৰ্শঃ শ্ৰুতিঃ চ । সঙ্কল্পৱিজ্ঞানং অথ অভিমানঃ সূত্ৰং ৰজঃ সত্ত্ৱতমোৱিকাৰঃ ॥ 19॥ অযং হি জীৱঃ ত্ৰিৱৃত্ অব্জযোনিঃ অৱ্যক্তঃ একঃ ৱযসা সঃ আদ্যঃ । ৱিশ্লিষ্টশক্তিঃ বহুধা এৱ ভাতি বীজানি যোনিং প্ৰতিপদ্য যদ্ৱত্ ॥ 20॥ যস্মিন্ ইদং প্ৰোতং অশেষং ওতং পটঃ যথা তন্তুৱিতানসংস্থঃ । যঃ এষ সংসাৰতৰুঃ পুৰাণঃ কৰ্মাত্মকঃ পুষ্পফলে প্ৰসূতে ॥ 21॥ দ্ৱে অস্য বীজে শতমূলঃ ত্ৰিনালঃ পঞ্চস্কন্ধঃ পঞ্চৰসপ্ৰসূতিঃ । দশ একশাখঃ দ্ৱিসুপৰ্ণনীডঃ ত্ৰিৱল্কলঃ দ্ৱিফলঃ অৰ্কং প্ৰৱিষ্টঃ ॥ 22॥ অদন্তি চ একং ফলং অস্য গৃধ্ৰা গ্ৰামেচৰাঃ একং অৰণ্যৱাসাঃ । হংসাঃ যঃ একং বহুৰূপং ইজ্যৈঃ মাযামযং ৱেদ সঃ ৱেদ ৱেদম্ ॥ 23॥ এৱং গুৰু উপাসনযা একভক্ত্যা ৱিদ্যাকুঠাৰেণ শিতেন ধীৰঃ । ৱিৱৃশ্চ্য জীৱাশযং অপ্ৰমত্তঃ সম্পদ্য চ আত্মানং অথ ত্যজ অস্ত্ৰম্ ॥ 24॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে দ্ৱাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 12॥ অথ ত্ৰযোদশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । সত্ত্ৱং ৰজঃ তমঃ ইতি গুণাঃ বুদ্ধেঃ ন চ আত্মনঃ । সত্ত্ৱেন অন্যতমৌ হন্যাত্ সত্ত্ৱং সত্ত্ৱেন চ এৱ হি ॥ 1॥ সত্ত্ৱাত্ ধৰ্মঃ ভৱেত্ ৱৃদ্ধাত্ পুংসঃ মদ্ভক্তিলক্ষণঃ । সাত্ৱিক উপাসযা সত্ত্ৱং ততঃ ধৰ্মঃ প্ৰৱৰ্ততে ॥ 2॥ ধৰ্মঃ ৰজঃ তমঃ হন্যাত্ সত্ত্ৱৱৃদ্ধিঃ অনুত্তমঃ । আশু নশ্যতি তত্ মূলঃ হি অধৰ্মঃ উভযে হতে ॥ 3॥ আগমঃ অপঃ প্ৰজা দেশঃ কালঃ কৰ্ম চ জন্ম চ । ধ্যানং মন্ত্ৰঃ অথ সংস্কাৰঃ দশ এতে গুণহেতৱঃ ॥ 4॥ তত্ তত্ সাত্ৱিকং এৱ এষাং যত্ যত্ ৱৃদ্ধাঃ প্ৰচক্ষতে । নিন্দন্তি তামসং তত্ তত্ ৰাজসং তত্ উপেক্ষিতম্ ॥ 5॥ সাত্ত্ৱিকানি এৱ সেৱেত পুমান্ সত্ত্ৱৱিৱৃদ্ধযে । ততঃ ধৰ্মঃ ততঃ জ্ঞানং যাৱত্ স্মৃতিঃ অপোহনম্ ॥ 6॥ ৱেণুসঙ্ঘৰ্ষজঃ ৱহ্নিঃ দগ্ধ্ৱা শাম্যতি তত্ ৱনম্ । এৱং গুণৱ্যত্যযজঃ দেহঃ শাম্যতি তত্ ক্ৰিযঃ ॥ 7॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । ৱিদন্তি মৰ্ত্যাঃ প্ৰাযেণ ৱিষযান্ পদং আপদাম্ । তথা অপি ভুঞ্জতে কৃষ্ণ তত্ কথং শ্ৱ খৰ অজাৱত্ ॥ 8॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । অহং ইতি অন্যথাবুদ্ধিঃ প্ৰমত্তস্য যথা হৃদি । উত্সৰ্পতি ৰজঃ ঘোৰং ততঃ ৱৈকাৰিকং মনঃ ॥ 9॥ ৰজোযুক্তস্য মনসঃ সঙ্কল্পঃ সৱিকল্পকঃ । ততঃ কামঃ গুণধ্যানাত্ দুঃসহঃ স্যাত্ হি দুৰ্মতেঃ ॥ 10॥ কৰোতি কামৱশগঃ কৰ্মাণি অৱিজিতেন্দ্ৰিযঃ । দুঃখোদৰ্কাণি সম্পশ্যন্ ৰজোৱেগৱিমোহিতঃ ॥ 11। ৰজঃ তমোভ্যাং যত্ অপি ৱিদ্ৱান্ ৱিক্ষিপ্তধীঃ পুনঃ । অতন্দ্ৰিতঃ মনঃ যুঞ্জন্ দোষদৃষ্টিঃ ন সজ্জতে ॥ 12॥ অপ্ৰমত্তঃ অনুযুঞ্জীতঃ মনঃ মযি অৰ্পযন্ শনৈঃ । অনিৰ্ৱিণ্ণঃ যথাকালং জিতশ্ৱাসঃ জিতাসনঃ ॥ 13॥ এতাৱান্ যোগঃ আদিষ্টঃ মত্ শিষ্যৈঃ সনক আদিভিঃ । সৰ্ৱতঃ মনঃ আকৃষ্য ময্যদ্ধা আৱেশ্যতে যথা ॥ 14॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । যদা ত্ৱং সনক আদিভ্যঃ যেন ৰূপেণ কেশৱ । যোগং আদিষ্টৱান্ এতত্ ৰূপং ইচ্ছামি ৱেদিতুম্ ॥ 15॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । পুত্ৰাঃ হিৰণ্যগৰ্ভস্য মানসাঃ সনক আদযঃ । পপ্ৰচ্ছুঃ পিতৰং সূক্ষ্মাং যোগস্য ঐকান্তিকীং গতিম্ ॥ 16॥ সনক আদযঃ ঊচুঃ । গুণেষু আৱিশতে চেতঃ গুণাঃ চেতসি চ প্ৰভো । কথং অন্যোন্যসন্ত্যাগঃ মুমুক্ষোঃ অতিতিতীৰ্ষোঃ ॥ 17॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । এৱং পৃষ্টঃ মহাদেৱঃ স্ৱযম্ভূঃ ভূতভাৱনঃ । ধ্যাযমানঃ প্ৰশ্নবীজং ন অভ্যপদ্যত কৰ্মধীঃ ॥ 18॥ সঃ মাং অচিন্তযত্ দেৱঃ প্ৰশ্নপাৰতিতীৰ্ষযা । তস্য অহং হংসৰূপেণ সকাশং অগমং তদা ॥ 19॥ দৃষ্ট্ৱা মাং ত উপৱ্ৰজ্য কৃত্ৱা পাদ অভিৱন্দনম্ । ব্ৰহ্মাণং অগ্ৰতঃ কৃত্ৱা পপ্ৰচ্ছুঃ কঃ ভৱান্ ইতি ॥ 20॥ ইতি অহং মুনিভিঃ পৃষ্টঃ তত্ত্ৱজিজ্ঞাসুভিঃ তদা । যত্ অৱোচং অহং তেভ্যঃ তত্ উদ্ধৱ নিবোধ মে ॥ 21॥ ৱস্তুনঃ যদি অনানাত্ৱং আত্মনঃ প্ৰশ্নঃ ঈদৃশঃ । কথং ঘটেত ৱঃ ৱিপ্ৰাঃ ৱক্তুঃ ৱা মে কঃ আশ্ৰযঃ ॥ 22॥ পঞ্চাত্মকেষু ভূতেষু সমানেষু চ ৱস্তুতঃ । কঃ ভৱান্ ইতি ৱঃ প্ৰশ্নঃ ৱাচাৰম্ভঃ হি অনৰ্থকঃ ॥ 23॥ মনসা ৱচসা দৃষ্ট্যা গৃহ্যতে অন্যৈঃ অপি ইন্দ্ৰিযৈঃ । অহং এৱ ন মত্তঃ অন্যত্ ইতি বুধ্যধ্ৱং অঞ্জসা ॥ 24॥ গুণেষু আৱিশতে চেতঃ গুণাঃ চেতসি চ প্ৰজাঃ । জীৱস্য দেহঃ উভযং গুণাঃ চেতঃ মত্ আত্মনঃ ॥ 25॥ গুণেষু চ আৱিশত্ চিত্তং অভীক্ষ্ণং গুণসেৱযা । গুণাঃ চ চিত্তপ্ৰভৱাঃ মত্ ৰূপঃ উভযং ত্যজেত্ ॥ 26॥ জাগ্ৰত্ স্ৱপ্নঃ সুষুপ্তং চ গুণতঃ বুদ্ধিৱৃত্তযঃ । তাসাং ৱিলক্ষণঃ জীৱঃ সাক্ষিত্ৱেন ৱিনিশ্চিতঃ ॥ 27॥ যঃ হি সংসৃতিবন্ধঃ অযং আত্মনঃ গুণৱৃত্তিদঃ । মযি তুৰ্যে স্থিতঃ জহ্যাত্ ত্যাগঃ তত্ গুণচেতসাম্ ॥ 28॥ অহঙ্কাৰকৃতং বন্ধং আত্মনঃ অৰ্থৱিপৰ্যযম্ । ৱিদ্ৱান্ নিৰ্ৱিদ্য সংসাৰচিন্তাং তুৰ্যে স্থিতঃ ত্যজেত্ ॥ 29॥ যাৱত্ নানাৰ্থধীঃ পুংসঃ ন নিৱৰ্তেত যুক্তিভিঃ । জাগৰ্তি অপি স্ৱপন্ অজ্ঞঃ স্ৱপ্নে জাগৰণং যথা ॥ 30॥ অসত্ত্ৱাত্ আত্মনঃ অন্যেষাং ভাৱানাং তত্ কৃতা ভিদা । গতযঃ হেতৱঃ চ অস্য মৃষা স্ৱপ্নদৃশঃ যথা ॥ 31॥ যো জাগৰে বহিঃ অনুক্ষণধৰ্মিণঃ অৰ্থান্ ভুঙ্ক্তে সমস্তকৰণৈঃ হৃদি তত্ সদৃক্ষান্ । স্ৱপ্নে সুষুপ্তঃ উপসংহৰতে সঃ একঃ স্মৃতি অন্ৱযাত্ ত্ৰিগুণৱৃত্তিদৃক্ ইন্দ্ৰিয ঈশঃ ॥ 32॥ এৱং ৱিমৃশ্য গুণতঃ মনসঃ ত্ৰ্যৱস্থা মত্ মাযযা মযি কৃতা ইতি নিশ্চিতাৰ্থাঃ । সঞ্ছিদ্য হাৰ্দং অনুমানস্ত্ উক্তিতীক্ষ্ণ জ্ঞানাসিনা ভজতঃ মা অখিলসংশযাধিম্ ॥ 33॥ ঈক্ষেত ৱিভ্ৰমং ইদং মনসঃ ৱিলাসম্ দৃষ্টং ৱিনষ্টং অতিলোলং অলাতচক্ৰম্ । ৱিজ্ঞানং একং উৰুধা ইৱ ৱিভাতি মাযা স্ৱপ্নঃ ত্ৰিধা গুণৱিসৰ্গকৃতঃ ৱিকল্পঃ ॥ 34॥ দৃষ্টিং ততঃ প্ৰতিনিৱৰ্ত্য নিৱৃত্ততৃষ্ণঃ তূষ্ণীং ভৱেত্ নিজসুখ অনুভৱঃ নিৰীহঃ । সন্দৃশ্যতে ক্ৱ চ যদি ইদং অৱস্তুবুদ্ধ্যা ত্যক্তং ভ্ৰমায ন ভৱেত্ স্মৃতিঃ আনিপাতাত্ ॥ 35॥ দেহং চ নশ্ৱৰং অৱস্থিতং উত্থিতং ৱা সিদ্ধঃ ন পশ্যতি যতঃ অধ্যগমত্স্ৱৰূপম্ । দৈৱাত্ অপেতং উত দৈৱশাত্ উপেতম্ ৱাসঃ যথা পৰিকৃতং মদিৰামদান্ধঃ ॥ 36॥ দেহঃ অপি দৈৱৱশগঃ খলু কৰ্ম যাৱত্ স্ৱাৰম্ভকং প্ৰতিসমীক্ষতঃ এৱ সাসুঃ । তং অপ্ৰপঞ্চং অধিৰূঢসমাধিযোগঃ স্ৱাপ্নং পুনঃ ন ভজতে প্ৰতিবুদ্ধৱস্তুঃ ॥ 37॥ মযা এতত্ উক্তং ৱঃ ৱিপ্ৰাঃ গুহ্যং যত্ সাঙ্খ্যযোগযোঃ । জানীতং আগতং যজ্ঞং যুষ্মত্ ধৰ্মৱিৱক্ষযা ॥ 38॥ অহং যোগস্য সাঙ্খ্যস্য সত্যস্যৰ্তস্য তেজসঃ । পৰাযণং দ্ৱিজশ্ৰেষ্ঠাঃ শ্ৰিযঃ কীৰ্তেঃ দমস্য চ ॥ 39॥ মাং ভজন্তি গুণাঃ সৰ্ৱে নিৰ্গুণং নিৰপেক্ষকম্ । সুহৃদং প্ৰিযং আত্মানং সাম্য অসঙ্গ আদযঃ গুণাঃ ॥ 40॥ ইতি মে ছিন্নসন্দেহাঃ মুনযঃ সনক আদযঃ । সভাজযিত্ৱা পৰযা ভক্ত্যা অগৃণত সংস্তৱৈঃ ॥ 41॥ তৈঃ অহং পূজিতঃ সম্যক্ সংস্তুতঃ পৰম ঋষিভিঃ । প্ৰত্যেযায স্ৱকং ধাম পশ্যতঃ পৰমেষ্ঠিনঃ ॥ 42॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে হংসগীতানিৰূপণং নাম ত্ৰযোদশোঽধ্যাযঃ ॥ 13॥ অথ চতুৰ্দশোঽধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । ৱদন্তি কৃষ্ণ শ্ৰেযাংসি বহূনি ব্ৰহ্মৱাদিনঃ । তেষাং ৱিকল্পপ্ৰাধান্যং উত অহো একমুখ্যতা ॥ 1॥ ভৱত্ উদাহৃতঃ স্ৱামিন্ ভক্তিযোগঃ অনপেক্ষিতঃ । নিৰস্য সৰ্ৱতঃ সঙ্গং যেন ত্ৱযি আৱিশেত্ মনঃ ॥ 2॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । কালেন নষ্টা প্ৰলযে ৱাণীযং ৱেদসঞ্জ্ঞিতা । মযা আদৌ ব্ৰহ্মণে প্ৰোক্তা ধৰ্মঃ যস্যাং মদাত্মকঃ ॥ 3॥ তেন প্ৰোক্তা চ পুত্ৰায মনৱে পূৰ্ৱজায সা । ততঃ ভৃগু আদযঃ অগৃহ্ণন্ সপ্তব্ৰহ্মমহৰ্ষযঃ ॥ 4॥ তেভ্যঃ পিতৃভ্যঃ তত্ পুত্ৰাঃ দেৱদানৱগুহ্যকাঃ । মনুষ্যাঃ সিদ্ধগন্ধৰ্ৱাঃ সৱিদ্যাধৰচাৰণাঃ ॥ 5॥ কিন্দেৱাঃ কিন্নৰাঃ নাগাঃ ৰক্ষঃ কিম্পুৰুষ আদযঃ । বহ্ৱ্যঃ তেষাং প্ৰকৃতযঃ ৰজঃসত্ত্ৱতমোভুৱঃ ॥ 6॥ যাভিঃ ভূতানি ভিদ্যন্তে ভূতানাং মতযঃ তথা । যথাপ্ৰকৃতি সৰ্ৱেষাং চিত্ৰাঃ ৱাচঃ স্ৰৱন্তি হি ॥ 7॥ এৱং প্ৰকৃতিৱৈচিত্ৰ্যাত্ ভিদ্যন্তে মতযঃ নৃণাম্ । পাৰম্পৰ্যেণ কেষাঞ্চিত্ পাখণ্ডমতযঃ অপৰে ॥ 8॥ মন্মাযামোহিতধিযঃ পুৰুষাঃ পুৰুষৰ্ষভ । শ্ৰেযঃ ৱদন্তি অনেকান্তং যথাকৰ্ম যথাৰুচি ॥ 9॥ ধৰ্মং একে যশঃ চ অন্যে কামং সত্যং দমং শমম্ । অন্যে ৱদন্তি স্ৱাৰ্থং ৱা ঐশ্ৱৰ্যং ত্যাগভোজনম্ । কেচিত্ যজ্ঞতপোদানং ৱ্ৰতানি নিযম অন্যমান্ ॥ 10॥ আদি অন্তৱন্তঃ এৱ এষাং লোকাঃ কৰ্মৱিনিৰ্মিতাঃ । দুঃখ উদৰ্কাঃ তমোনিষ্ঠাঃ ক্ষুদ্ৰ আনন্দাঃ শুচ অৰ্পিতাঃ ॥ 11॥ মযি অৰ্পিত মনঃ সভ্য নিৰপেক্ষস্য সৰ্ৱতঃ । মযা আত্মনা সুখং যত্ তত্ কুতঃ স্যাত্ ৱিষয আত্মনাম্ ॥ 12॥ অকিঞ্চনস্য দান্তস্য শান্তস্য সমচেতসঃ । মযা সন্তুষ্টমনসঃ সৰ্ৱাঃ সুখমযাঃ দিশঃ ॥ 13॥ ন পাৰমেষ্ঠ্যং ন মহেন্দ্ৰধিষ্ণ্যম্ ন সাৰ্ৱভৌমং ন ৰসাধিপত্যম্ । ন যোগসিদ্ধীঃ অপুনৰ্ভৱং ৱা মযি অৰ্পিত আত্মা ইচ্ছতি মত্ ৱিনা অন্যত্ ॥ 14॥ ন তথা মে প্ৰিযতমঃ আত্মযোনিঃ ন শঙ্কৰঃ । ন চ সঙ্কৰ্ষণঃ ন শ্ৰীঃ ন এৱ আত্মা চ যথা ভৱান্ ॥ 15॥ নিৰপেক্ষং মুনিং শাতং নিৰ্ৱৈৰং সমদৰ্শনম্ । অনুৱ্ৰজামি অহং নিত্যং পূযেযেতি অঙ্ঘ্ৰিৰেণুভিঃ ॥ 16॥ নিষ্কিঞ্চনা মযি অনুৰক্তচেতসঃ শান্তাঃ মহান্তঃ অখিলজীৱৱত্সলাঃ । কামৈঃ অনালব্ধধিযঃ জুষন্তি যত্ তত্ নৈৰপেক্ষ্যং ন ৱিদুঃ সুখং মম ॥ 17॥ বাধ্যমানঃ অপি মদ্ভক্তঃ ৱিষযৈঃ অজিতেন্দ্ৰিযঃ । প্ৰাযঃ প্ৰগল্ভযা ভক্ত্যা ৱিষযৈঃ ন অভিভূযতে ॥ 18॥ যথা অগ্নিঃ সুসমৃদ্ধ অৰ্চিঃ কৰোতি এধাংসি ভস্মসাত্ । তথা মদ্ৱিষযা ভক্তিঃ উদ্ধৱ এনাংসি কৃত্স্নশঃ ॥ 19॥ ন সাধযতি মাং যোগঃ ন সাঙ্খ্যং ধৰ্মঃ উদ্ধৱ । ন স্ৱাধ্যাযঃ তপঃ ত্যাগঃ যথা ভক্তিঃ মম ঊৰ্জিতা ॥ 20॥ ভক্ত্যা অহং একযা গ্ৰাহ্যঃ শ্ৰদ্ধযা আত্মা প্ৰিযঃ সতাম্ । ভক্তিঃ পুনাতি মন্নিষ্ঠা শ্ৱপাকান্ অপি সম্ভৱাত্ ॥ 21॥ ধৰ্মঃ সত্যদযা উপেতঃ ৱিদ্যা ৱা তপসান্ৱিতা । মদ্ভ্ক্ত্যাপেতং আত্মানং ন সম্যক্ প্ৰপুনাতি হি ॥ 22॥ কথং ৱিনা ৰোমহৰ্ষং দ্ৰৱতা চেতসা ৱিনা । ৱিনানন্দ অশ্ৰুকলযা শুধ্যেত্ ভক্ত্যা ৱিনাশযঃ ॥ 23॥ ৱাক্ গদ্গদা দ্ৰৱতে যস্য চিত্তম্ ৰুদতি অভীক্ষ্ণং হসতি ক্ৱচিত্ চ । ৱিলজ্জঃ উদ্গাযতি নৃত্যতে চ মদ্ভক্তিযুক্তঃ ভুৱনং পুনাতি ॥ 24॥ যথা অগ্নিনা হেম মলং জহাতি ধ্মাতং পুনঃ স্ৱং ভজতে চ ৰূপম্ । আত্মা চ কৰ্মানুশযং ৱিধূয মদ্ভক্তিযোগেন ভজতি অথঃ মাম্ ॥ 25॥ যথা যথা আত্মা পৰিমৃজ্যতে অসৌ মত্পুণ্যগাথাশ্ৰৱণ অভিধানৈঃ । তথা তথা পশ্যতি ৱস্তু সূক্ষ্মম্ চক্ষুঃ যথা এৱ অঞ্জনসম্প্ৰযুক্তম্ ॥ 26॥ ৱিষযান্ ধ্যাযতঃ চিত্তং ৱিষযেষু ৱিষজ্জতে । মাং অনুস্মৰতঃ চিত্তং মযি এৱ প্ৰৱিলীযতে ॥ 27॥ তস্মাত্ অসত্ অভিধ্যানং যথা স্ৱপ্নমনোৰথম্ । হিত্ৱা মযি সমাধত্স্ৱ মনঃ মদ্ভাৱভাৱিতম্ ॥ 28॥ স্ত্ৰীণাং স্ত্ৰীসঙ্গিনাং সঙ্গং ত্যক্ত্ৱা দূৰতঃ আত্মৱান্ । ক্ষেমে ৱিৱিক্তঃ আসীনঃ চিন্তযেত্ মাং অতন্দ্ৰিতঃ ॥ 29॥ ন তথা অস্য ভৱেত্ ক্লেশঃ বন্ধঃ চ অন্যপ্ৰসঙ্গতঃ । যোষিত্ সঙ্গাত্ যথা পুংসঃ যথা তত্ সঙ্গিসঙ্গতঃ ॥ 30॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । যথা ত্ৱাং অৰৱিন্দাক্ষ যাদৃশং ৱা যদাত্মকম্ । ধ্যাযেত্ মুমুক্ষুঃ এতত্ মে ধ্যানং মে ৱক্তুং অৰ্হসি ॥ 31॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । সমঃ আসনঃ আসীনঃ সমকাযঃ যথাসুখম্ । হস্তৌ উত্সঙ্গঃ আধায স্ৱনাসাগ্ৰকৃত ঈক্ষণঃ ॥ 32॥ প্ৰাণস্য শোধযেত্ মাৰ্গং পূৰকুম্ভকৰেচকৈঃ । ৱিপৰ্যযেণ অপি শনৈঃ অভ্যসেত্ নিৰ্জিতেন্দ্ৰিযঃ ॥ 33॥ হৃদি অৱিচ্ছিন্নং ওঙ্কাৰং ঘণ্টানাদং বিসোৰ্ণৱত্ । প্ৰাণেন উদীৰ্য তত্ৰ অথ পুনঃ সংৱেশযেত্ স্ৱৰম্ ॥ 34॥ এৱং প্ৰণৱসংযুক্তং প্ৰাণং এৱ সমভ্যসেত্ । দশকৃত্ৱঃ ত্ৰিষৱণং মাসাত্ অৰ্ৱাক্ জিত অনিলঃ ॥35॥ হৃত্পুণ্ডৰীকং অন্তস্থং ঊৰ্ধ্ৱনালং অধোমুখম্ । ধ্যাত্ৱা ঊৰ্ধ্ৱমুখং উন্নিদ্ৰং অষ্টপত্ৰং সকৰ্ণিকম্ ॥ 36॥ কৰ্ণিকাযাং ন্যসেত্ সূৰ্যসোমাগ্নীন্ উত্তৰোত্তৰম্ । ৱহ্নিমধ্যে স্মৰেত্ ৰূপং মম এতত্ ধ্যানমঙ্গলম্ ॥ 37॥ সমং প্ৰশান্তং সুমুখং দীৰ্ঘচাৰুচতুৰ্ভুজম্ । সুচাৰুসুন্দৰগ্ৰীৱং সুকপোলং শুচিস্মিতম্ ॥ 38॥ সমান কৰ্ণ ৱিন্যস্ত স্ফুৰন্ মকৰ কুণ্ডলম্ । হেম অম্বৰং ঘনশ্যামং শ্ৰীৱত্স শ্ৰীনিকেতনম্ ॥ 39॥ শঙ্খ চক্ৰ গদা পদ্ম ৱনমালা ৱিভূষিতম্ । নূপুৰৈঃ ৱিলসত্ পাদং কৌস্তুভ প্ৰভযা যুতম্ ॥ 40॥ দ্যুমত্ কিৰীট কটক কটিসূত্ৰ অঙ্গদ অযুতম্ । সৰ্ৱাঙ্গ সুন্দৰং হৃদ্যং প্ৰসাদ সুমুখ ঈক্ষণম্ ॥ 41॥ সুকুমাৰং অভিধ্যাযেত্ সৰ্ৱাঙ্গেষু মনঃ দধত্ । ইন্দ্ৰিযাণি ইন্দ্ৰিযেভ্যঃ মনসা আকৃষ্য তত্ মনঃ । বুদ্ধ্যা সাৰথিনা ধীৰঃ প্ৰণযেত্ মযি সৰ্ৱতঃ ॥ 42॥ তত্ সৰ্ৱ ৱ্যাপকং চিত্তং আকৃষ্য একত্ৰ ধাৰযেত্ । ন অন্যানি চিন্তযেত্ ভূযঃ সুস্মিতং ভাৱযেত্ মুখম্ ॥ 43॥ তত্ৰ লব্ধপদং চিত্তং আকৃষ্য ৱ্যোম্নি ধাৰযেত্ । তত্ চ ত্যক্ত্ৱা মদাৰোহঃ ন কিঞ্চিত্ অপি চিন্তযেত্ ॥ 44॥ এৱং সমাহিতমতিঃ মাং এৱ আত্মানং আত্মনি । ৱিচষ্টে মযি সৰ্ৱাত্মত্ জ্যোতিঃ জ্যোতিষি সংযুতম্ ॥ 45॥ ধ্যানেন ইত্থং সুতীৱ্ৰেণ যুঞ্জতঃ যোগিনঃ মনঃ । সংযাস্যতি আশু নিৰ্ৱাণং দ্ৰৱ্য জ্ঞান ক্ৰিযা ভ্ৰমঃ ॥ 46॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে ভক্তিৰহস্যাৱধাৰণযোগো নাম চতুৰ্দশোঽধ্যাযঃ ॥ 14॥ অথ পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । জিতেন্দ্ৰিযস্য যুক্তস্য জিতশ্ৱাসস্য যোগিনঃ মযি ধাৰযতঃ চেতঃ উপতিষ্ঠন্তি সিদ্ধযঃ ॥ 1॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । কযা ধাৰণযা কাস্ৱিত্ কথংস্ৱিত্ সিদ্ধিঃ অচ্যুত । কতি ৱা সিদ্ধযঃ ব্ৰূহি যোগিনাং সিদ্ধিদঃ ভৱান্ ॥ 2॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । সিদ্ধযঃ অষ্টাদশ প্ৰোক্তা ধাৰণাযোগপাৰগৈঃ । তাসাং অষ্টৌ মত্ প্ৰধানাঃ দশঃ এৱ গুণহেতৱঃ ॥ 3॥ অণিমা মহিমা মূৰ্তেঃ লঘিমা প্ৰাপ্তিঃ ইন্দ্ৰিযৈঃ । প্ৰাকাম্যং শ্ৰুতদৃষ্টেষু শক্তিপ্ৰেৰণং ঈশিতা ॥ 4॥ গুণেষু অসঙ্গঃ ৱশিতা যত্ কামঃ তত্ অৱস্যতি । এতাঃ মে সিদ্ধযঃ সৌম্য অষ্টৌ উত্পত্তিকাঃ মতাঃ ॥ 5॥ অনূৰ্মিমত্ত্ৱং দেহে অস্মিন্ দূৰশ্ৰৱণদৰ্শনম্ । মনোজৱঃ কামৰূপং পৰকাযপ্ৰৱেশনম্ ॥ 6॥ স্ৱচ্ছন্দমৃত্যুঃ দেৱানাং সহক্ৰীডানুদৰ্শনম্ । যথাসঙ্কল্পসংসিদ্ধিঃ আজ্ঞাপ্ৰতিহতা গতিঃ ॥ 7॥ ত্ৰিকালজ্ঞত্ৱং অদ্ৱন্দ্ৱং পৰচিত্তাদি অভিজ্ঞতা । অগ্নি অৰ্ক অম্বু ৱিষ আদীনাং প্ৰতিষ্টম্ভঃ অপৰাজযঃ ॥ 8॥ এতাঃ চ উদ্দেশতঃ প্ৰোক্তা যোগধাৰণসিদ্ধযঃ । যযা ধাৰণযা যা স্যাত্ যথা ৱা স্যাত্ নিবোধ মে ॥ 9॥ ভূতসূক্ষ্ম আত্মনি মযি তন্মাত্ৰং ধাৰযেত্ মনঃ । অণিমানং অৱাপ্নোতি তন্মাত্ৰ উপাসকঃ মম ॥ 10॥ মহতি আত্মন্ মযি পৰে যথাসংস্থং মনঃ দধত্ । মহিমানং অৱাপ্নোতি ভূতানাং চ পৃথক্ পৃথক্ ॥ 11॥ পৰমাণুমযে চিত্তং ভূতানাং মযি ৰঞ্জযন্ । কালসূক্ষ্মাত্মতাং যোগী লঘিমানং অৱাপ্নুযাত্ ॥ 12॥ ধাৰযন্ মযি অহন্তত্ত্ৱে মনঃ ৱৈকাৰিকে অখিলম্ । সৰ্ৱেন্দ্ৰিযাণাং আত্মত্ৱং প্ৰাপ্তিং প্ৰাপ্নোতি মন্মনাঃ ॥ 13॥ মহতি আত্মনি যঃ সূত্ৰে ধাৰযেত্ মযি মানসম্ । প্ৰাকাম্যং পাৰমেষ্ঠ্যং মে ৱিন্দতে অৱ্যক্তজন্মনঃ ॥ 14॥ ৱিষ্ণৌ ত্ৰ্যধি ঈশ্ৱৰে চিত্তং ধাৰযেত্ কালৱিগ্ৰহে । সঃ ঈশিত্ৱং অৱাপ্নোতি ক্ষেত্ৰক্ষেত্ৰজ্ঞচোদনাম্ ॥ 15॥ নাৰাযণে তুৰীযাখ্যে ভগৱত্ শব্দশব্দিতে । মনঃ মযি আদধত্ যোগী মত্ ধৰ্মাঃ ৱহিতাং ইযাত্ ॥ 16॥ নিৰ্গুণে ব্ৰহ্মণি মযি ধাৰযন্ ৱিশদং মনঃ । পৰমানন্দং আপ্নোতি যত্ৰ কামঃ অৱসীযতে ॥ 17॥ শ্ৱেতদীপপতৌ চিত্তং শুদ্ধে ধৰ্মমযে মযি । ধাৰযন্ শ্ৱেততাং যাতি ষডূৰ্মিৰহিতঃ নৰঃ ॥ 18॥ মযি আকাশ আত্মনি প্ৰাণে মনসা ঘোষং উদ্ৱহন্ । তত্ৰ উপলব্ধা ভূতানাং হংসঃ ৱাচঃ শ্ৰুণোতি অসৌ ॥ 19॥ চক্ষুঃ ত্ৱষ্টৰি সংযোজ্য ত্ৱষ্টাৰং অপি চক্ষুষি । মাং তত্ৰ মনসা ধ্যাযন্ ৱিশ্ৱং পশ্যতি সূক্ষ্মদৃক্ ॥ 20॥ মনঃ মযি সুসংযোজ্য দেহং তদনু ৱাযুনা । মদ্ধাৰণ অনুভাৱেন তত্ৰ আত্মা যত্ৰ ৱৈ মনঃ ॥ 21॥ যদা মনঃ উপাদায যত্ যত্ ৰূপং বুভূষতি । তত্ তত্ ভৱেত্ মনোৰূপং মদ্যোগবলং আশ্ৰযঃ ॥ 22॥ পৰকাযং ৱিশন্ সিদ্ধঃ আত্মানং তত্ৰ ভাৱযেত্ । পিণ্ডং হিত্ৱা ৱিশেত্ প্ৰাণঃ ৱাযুভূতঃ ষডঙ্ঘ্ৰিৱত্ ॥ 23॥ পাৰ্ষ্ণ্যা আপীড্য গুদং প্ৰাণং হৃত্ উৰঃ কণ্ঠ মূৰ্ধসু । আৰোপ্য ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰেণ ব্ৰহ্ম নীত্ৱা উত্সৃজেত্ তনুম্ ॥ 24॥ ৱিহৰিষ্যন্ সুৰাক্ৰীডে মত্স্থং সত্ত্ৱং ৱিভাৱযেত্ । ৱিমানেন উপতিষ্ঠন্তি সত্ত্ৱৱৃত্তীঃ সুৰস্ত্ৰিযঃ ॥ 25॥ যথা সঙ্কল্পযেত্ বুদ্ধ্যা যদা ৱা মত্পৰঃ পুমান্ । মযি সত্যে মনঃ যুঞ্জন্ তথা তত্ সমুপাশ্নুতে ॥ 26॥ যঃ ৱৈ মদ্ভাৱং আপন্নঃ ঈশিতুঃ ৱশিতুঃ পুমান্ । কুতশ্চিত্ ন ৱিহন্যেত তস্য চ আজ্ঞা যথা মম ॥ 27॥ মদ্ভক্ত্যা শুদ্ধসত্ত্ৱস্য যোগিনঃ ধাৰণাৱিদঃ । তস্য ত্ৰৈকালিকী বুদ্ধিঃ জন্ম মৃত্যু উপবৃংহিতা ॥ 28॥ অগ্নি আদিভিঃ ন হন্যেত মুনেঃ যোগং অযং ৱপুঃ । মদ্যোগশ্ৰান্তচিত্তস্য যাদসাং উদকং যথা ॥ 29॥ মদ্ৱিভূতিঃ অভিধ্যাযন্ শ্ৰীৱত্স অস্ত্ৰবিভূষিতাঃ । ধ্ৱজাতপত্ৰৱ্যজনৈঃ সঃ ভৱেত্ অপৰাজিতঃ ॥ 30॥ উপাসকস্য মাং এৱং যোগধাৰণযা মুনেঃ । সিদ্ধযঃ পূৰ্ৱকথিতাঃ উপতিষ্ঠন্তি অশেষতঃ ॥ 31॥ জিতেন্দ্ৰিযস্য দান্তস্য জিতশ্ৱাস আত্মনঃ মুনেঃ । মদ্ধাৰণাং ধাৰযতঃ কা সা সিদ্ধিঃ সুদুৰ্লভা ॥ 32॥ অন্তৰাযান্ ৱদন্তি এতাঃ যুঞ্জতঃ যোগং উত্তমম্ । মযা সম্পদ্যমানস্য কালক্ষেপণহেতৱঃ ॥ 33॥ জন্ম ওষধি তপো মন্ত্ৰৈঃ যাৱতীঃ ইহ সিদ্ধযঃ । যোগেন আপ্নোতি তাঃ সৰ্ৱাঃ ন অন্যৈঃ যোগগতিং ৱ্ৰজেত্ ॥ 34॥ সৰ্ৱাসাং অপি সিদ্ধীনাং হেতুঃ পতিঃ অহং প্ৰভুঃ । অহং যোগস্য সাঙ্খ্যস্য ধৰ্মস্য ব্ৰহ্মৱাদিনাম্ ॥ 35॥ অহং আত্মা অন্তৰঃ বাহ্যঃ অনাৱৃতঃ সৰ্ৱদেহিনাম্ । যথা ভূতানি ভূতেষু বহিঃ অন্তঃ স্ৱযং তথা ॥ 36॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে সিদ্ধনিৰূপণযোগো নাম পঞ্চদশোঽধ্যাযঃ ॥ 15॥ অথ ষোডশোঽধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । ত্ৱং ব্ৰহ্ম পৰমং সাক্ষাত্ অনাদি অনন্তং অপাৱৃতম্ । সৰ্ৱেষাং অপি ভাৱানাং ত্ৰাণস্থিতি অপ্যয উদ্ভৱঃ ॥ 1॥ উচ্চাৱচেষু ভূতেষু দুৰ্জ্ঞেযং অকৃত আত্মভিঃ । উপাসতে ত্ৱাং ভগৱন্ যাথাতথ্যেন ব্ৰাহ্মণাঃ ॥ 2॥ যেষু যেষু চ ভাৱেষু ভক্ত্যা ত্ৱাং পৰমৰ্ষযঃ । উপাসীনাঃ প্ৰপদ্যন্তে সংসিদ্ধিং তত্ ৱদস্ৱ মে ॥ 3॥ গূঢঃ চৰসি ভূতাত্মা ভূতানাং ভূতভাৱন । ন ত্ৱাং পশ্যন্তি ভূতানি পশ্যন্তং মোহিতানি তে ॥ 4॥ যাঃ কাঃ চ ভূমৌ দিৱি ৱৈ ৰসাযাম্ ৱিভূতযঃ দিক্ষু মহাৱিভূতে । তাঃ মহ্যং আখ্যাহি অনুভাৱিতাঃ তে নমামি তে তীৰ্থ পদ অঙ্ঘ্ৰিপদ্মম্ ॥ 5॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । এৱং এতত্ অহং পৃষ্টঃ প্ৰশ্নং প্ৰশ্নৱিদাং ৱৰ । যুযুত্সুনা ৱিনশনে সপত্নৈঃ অৰ্জুনেন ৱৈ ॥ 6॥ জ্ঞাত্ৱা জ্ঞাতিৱধং গৰ্হ্যং অধৰ্মং ৰাজ্যহেতুকম্ । ততঃ নিৱৃত্তঃ হন্তা অহং হতঃ অযং ইতি লৌকিকঃ ॥ 7॥ সঃ তদা পুৰুষৱ্যাঘ্ৰঃ যুক্ত্যা মে প্ৰতিবোধিতঃ । অভ্যভাষত মাং এৱং যথা ত্ৱং ৰণমূৰ্ধনি ॥ 8॥ অহং আত্মা উদ্ধৱ আমীষাং ভূতানাং সুহৃত্ ঈশ্ৱৰঃ । অহং সৰ্ৱাণি ভূতানি তেষাং স্থিতি উদ্ভৱ অপ্যযঃ ॥ 9॥ অহং গতিঃ গতিমতাং কালঃ কলযতাং অহম্ । গুণানাং চ অপি অহং সাম্যং গুণিন্যা উত্পত্তিকঃ গুণঃ ॥ 10॥ গুণিনাং অপি অহং সূত্ৰং মহতাং চ মহান্ অহম্ । সূক্ষ্মাণাং অপি অহং জীৱঃ দুৰ্জযানাং অহং মনঃ ॥ 11॥ হিৰণ্যগৰ্ভঃ ৱেদানাং মন্ত্ৰাণাং প্ৰণৱঃ ত্ৰিৱৃত্ । অক্ষৰাণাং অকাৰঃ অস্মি পদানি ছন্দসাং অহম্ ॥ 12॥ ইন্দ্ৰঃ অহং সৰ্ৱদেৱানাং ৱসূনামস্মি হৱ্যৱাট্ । আদিত্যানাং অহং ৱিষ্ণূ ৰুদ্ৰাণাং নীললোহিতঃ ॥ 13॥ ব্ৰহ্মৰ্ষীণাং ভৃগুঃ অহং ৰাজৰ্ষীণাং অহং মনুঃ । দেৱৰ্ষিণাং নাৰদঃ অহং হৱিৰ্ধানি অস্মি ধেনুষু ॥ 14॥ সিদ্ধেশ্ৱৰাণাং কপিলঃ সুপৰ্ণঃ অহং পতত্ৰিণাম্ । প্ৰজাপতীনাং দক্ষঃ অহং পিতৄণাং অহং অৰ্যমা ॥ 15॥ মাং ৱিদ্ধি উদ্ধৱ দৈত্যানাং প্ৰহ্লাদং অসুৰেশ্ৱৰম্ । সোমং নক্ষত্ৰ ওষধীনাং ধনেশং যক্ষৰক্ষসাম্ ॥ 16॥ ঐৰাৱতং গজেন্দ্ৰাণাং যাদসাং ৱৰুণং প্ৰভুম্ । তপতাং দ্যুমতাং সূৰ্যং মনুষ্যাণাং চ ভূপতিম্ ॥ 17॥ উচ্চৈঃশ্ৰৱাঃ তুৰঙ্গাণাং ধাতূনাং অস্মি কাঞ্চনম্ । যমঃ সংযমতাং চ অহং সৰ্পাণাং অস্মি ৱাসুকিঃ ॥ 18॥ নাগেন্দ্ৰাণাং অনন্তঃ অহং মৃগেন্দ্ৰঃ শঋঙ্গিদংষ্ট্ৰিণাম্ । আশ্ৰমাণাং অহং তুৰ্যঃ ৱৰ্ণানাং প্ৰথমঃ অনঘ ॥ 19॥ তীৰ্থানাং স্ৰোতসাং গঙ্গা সমুদ্ৰঃ সৰসাং অহম্ । আযুধানাং ধনুঃ অহং ত্ৰিপুৰঘ্নঃ ধনুষ্মতাম্ ॥ 20॥ ধিষ্ণ্যানাং অস্মি অহং মেৰুঃ গহনানাং হিমালযঃ । ৱনস্পতীনাং অশ্ৱত্থঃ ওষধীনাং অহং যৱঃ ॥ 21॥ পুৰোধসাং ৱসিষ্ঠঃ অহং ব্ৰহ্মিষ্ঠানাং বৃহস্পতিঃ । স্কন্দঃ অহং সৰ্ৱসেনান্যাং অগ্ৰণ্যাং ভগৱান্ অজঃ ॥ 22॥ যজ্ঞানাং ব্ৰহ্মযজ্ঞঃ অহং ৱ্ৰতানাং অৱিহিংসনম্ । ৱাযু অগ্নি অৰ্ক অম্বু ৱাক্ আত্মা শুচীনাং অপি অহং শুচিঃ ॥ 23॥ যোগানাং আত্মসংৰোধঃ মন্ত্ৰঃ অস্মি ৱিজিগীষতাম্ । আন্ৱীক্ষিকী কৌশলানাং ৱিকল্পঃ খ্যাতিৱাদিনাম্ ॥ 24॥ স্ত্ৰীণাং তু শতৰূপা অহং পুংসাং স্ৱাযম্ভুৱঃ মনুঃ । নাৰাযণঃ মুনীনাং চ কুমাৰঃ ব্ৰহ্মচাৰিণাম্ ॥ 25॥ ধৰ্মাণাং অস্মি সন্ন্যাসঃ ক্ষেমাণাং অবহিঃ মতিঃ । গুহ্যানাং সূনৃতং মৌনং মিথুনানাং অজঃ তু অহম্ ॥ 26॥ সংৱত্সৰঃ অস্মি অনিমিষাং ঋতূনাং মধুমাধৱৌ । মাসানাং মাৰ্গশীৰ্ষঃ অহং নক্ষত্ৰাণাং তথা অভিজিত্ ॥ 27॥ অহং যুগানাং চ কৃতং ধীৰাণাং দেৱলঃ অসিতঃ । দ্ৱৈপাযনঃ অস্মি ৱ্যাসানাং কৱীনাং কাৱ্যঃ আত্মৱান্ ॥ 28॥ ৱাসুদেৱঃ ভগৱতাং ত্ৱং ভাগৱতেষু অহম্ । কিম্পুৰুষাণাং হনুমান্ ৱিদ্যাঘ্ৰাণাং সুদৰ্শনঃ ॥ 29॥ ৰত্নানাং পদ্মৰাগঃ অস্মি পদ্মকোশঃ সুপেশসাম্ । কুশঃ অস্মি দৰ্ভজাতীনাং গৱ্যং আজ্যং হৱিষ্ষু অহম্ ॥ 30॥ ৱ্যৱসাঈনাং অহং লক্ষ্মীঃ কিতৱানাং ছলগ্ৰহঃ । তিতিক্ষা অস্মি তিতিক্ষণাং সত্ত্ৱং সত্ত্ৱৱতাং অহম্ ॥ 31॥ ওজঃ সহোবলৱতাং কৰ্ম অহং ৱিদ্ধি সাত্ত্ৱতাম্ । সাত্ত্ৱতাং নৱমূৰ্তীনাং আদিমূৰ্তিঃ অহং পৰা ॥ 32॥ ৱিশ্ৱাৱসুঃ পূৰ্ৱচিত্তিঃ গন্ধৰ্ৱ অপ্সৰসাং অহম্ । ভূধৰাণাং অহং স্থৈৰ্যং গন্ধমাত্ৰং অহং ভুৱঃ ॥ 33॥ অপাং ৰসঃ চ পৰমঃ তেজিষ্ঠানাং ৱিভাৱসুঃ । প্ৰভা সূৰ্য ইন্দু তাৰাণাং শব্দঃ অহং নভসঃ পৰঃ ॥ 34॥ ব্ৰহ্মণ্যানাং বলিঃ অহং ৱিৰাণাং অহং অৰ্জুনঃ । ভূতানাং স্থিতিঃ উত্পত্তিঃ অহং ৱৈ প্ৰতিসঙ্ক্ৰমঃ ॥ 35॥ গতি উক্তি উত্সৰ্গ উপাদানং আনন্দ স্পৰ্শ লক্ষণম্ । আস্ৱাদ শ্ৰুতি অৱঘ্ৰাণং অহং সৰ্ৱেন্দ্ৰিয ইন্দ্ৰিযম্ ॥ 36॥ পৃথিৱী ৱাযুঃ আকাশঃ আপঃ জ্যোতিঃ অহং মহান্ । ৱিকাৰঃ পুৰুষঃ অৱ্যক্তং ৰজঃ সত্ত্ৱং তমঃ পৰম্ । অহং এতত্ প্ৰসঙ্খ্যানং জ্ঞানং সত্ত্ৱৱিনিশ্চযঃ ॥ 37॥ মযা ঈশ্ৱৰেণ জীৱেন গুণেন গুণিনা ৱিনা । সৰ্ৱাত্মনা অপি সৰ্ৱেণ ন ভাৱঃ ৱিদ্যতে ক্ৱচিত্ ॥ 38॥ সঙ্খ্যানং পৰমাণূনাং কালেন ক্ৰিযতে মযা । ন তথা মে ৱিভূতীনাং সৃজতঃ অণ্ডানি কোটিশঃ ॥ 39॥ তেজঃ শ্ৰীঃ কীৰ্তিঃ ঐশ্ৱৰ্যং হ্ৰীঃ ত্যাগঃ সৌভগং ভগঃ । ৱীৰ্যং তিতিক্ষা ৱিজ্ঞানং যত্ৰ যত্ৰ স মে অংশকঃ ॥ 40॥ এতাঃ তে কীৰ্তিতাঃ সৰ্ৱাঃ সঙ্ক্ষেপেণ ৱিভূতযঃ । মনোৱিকাৰাঃ এৱ এতে যথা ৱাচা অভিধীযতে ॥ 41॥ ৱাচং যচ্ছ মনঃ যচ্ছ প্ৰাণানি যচ্ছ ইন্দ্ৰিযাণি চ । আত্মানং আত্মনা যচ্ছ ন ভূযঃ কল্পসে অধ্ৱনে ॥ 42॥ যঃ ৱৈ ৱাক্ মনসি সম্যক্ অসংযচ্ছন্ ধিযা যতিঃ । তস্য ৱ্ৰতং তপঃ দানং স্ৰৱত্যামঘটাম্বুৱত্ ॥ 43॥ তস্মাত্ মনঃ ৱচঃ প্ৰাণান্ নিযচ্ছেত্ মত্ পৰাযণঃ । মত্ ভক্তি যুক্তযা বুদ্ধ্যা ততঃ পৰিসমাপ্যতে ॥ 44॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে ৱিভূতিযোগো নাম ষোডশোঽধ্যাযঃ ॥ 16॥ অথ সপ্তদশোঽধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । যঃ ত্ৱযা অভিতঃ পূৰ্ৱং ধৰ্মঃ ত্ৱত্ ভক্তিলক্ষণঃ । ৱৰ্ণাশ্ৰম আচাৰৱতাং সৰ্ৱেষাং দ্ৱিপদাং অপি ॥ 1॥ যথা অনুষ্ঠীযমানেন ত্ৱযি ভক্তিঃ নৃণাং ভৱেত্ । স্ৱধৰ্মেণ অৰৱিন্দাক্ষ তত্ সমাখ্যাতুং অৰ্হসি ॥ 2॥ পুৰা কিল মহাবাহো ধৰ্মং পৰমকং প্ৰভো । যত্ তেন হংসৰূপেণ ব্ৰহ্মণে অভ্যাত্থ মাধৱ ॥ 3॥ সঃ ইদানীং সুমহতা কালেন অমিত্ৰকৰ্শন । ন প্ৰাযঃ ভৱিতা মৰ্ত্যলোকে প্ৰাক্ অনুশাসিতঃ ॥ 4॥ ৱক্তা কৰ্তা অৱিতা ন অন্যঃ ধৰ্মস্য অচ্যুত তে ভুৱি । সভাযাং অপি ৱৈৰিঞ্চ্যাং যত্ৰ মূৰ্তিধৰাঃ কলাঃ ॥ 5॥ কৰ্ত্ৰা অৱিত্ৰা প্ৰৱক্ত্ৰা চ ভৱতা মধুসূদন । ত্যক্তে মহীতলে দেৱ ৱিনষ্টং কঃ প্ৰৱক্ষ্যতি ॥ 6॥ তত্ত্ৱং নঃ সৰ্ৱধৰ্মজ্ঞ ধৰ্মঃ ত্ৱত্ ভক্তিলক্ষণঃ । যথা যস্য ৱিধীযেত তথা ৱৰ্ণয মে প্ৰভো ॥ 7॥ শ্ৰীশুকঃ উৱাচ । ইত্থং স্ৱভৃত্যমুখ্যেন পৃষ্টঃ সঃ ভগৱান্ হৰিঃ । প্ৰীতঃ ক্ষেমায মৰ্ত্যানাং ধৰ্মান্ আহ সনাতনান্ ॥ 8॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । ধৰ্ম্যঃ এষ তৱ প্ৰশ্নঃ নৈঃশ্ৰেযসকৰঃ নৃণাম্ । ৱৰ্ণাশ্ৰম আচাৰৱতাং তং উদ্ধৱ নিবোধ মে ॥ 9॥ আদৌ কৃতযুগে ৱৰ্ণঃ নৃণাং হংসঃ ইতি স্মৃতঃ । কৃতকৃত্যাঃ প্ৰজাঃ জাত্যাঃ তস্মাত্ কৃতযুগং ৱিদুঃ ॥ 10॥ ৱেদঃ প্ৰণৱঃ এৱ অগ্ৰে ধৰ্মঃ অহং ৱৃষৰূপধৃক্ । উপাসতে তপোনিষ্ঠাং হংসং মাং মুক্তকিল্বিষাঃ ॥ 11॥ ত্ৰেতামুখে মহাভাগ প্ৰাণাত্ মে হৃদযাত্ ত্ৰযী । ৱিদ্যা প্ৰাদুঃ অভূত্ তস্যাঃ অহং আসং ত্ৰিৱৃন্মখঃ ॥ 12॥ ৱিপ্ৰ ক্ষত্ৰিয ৱিট্ শূদ্ৰাঃ মুখ বাহু উৰু পাদজাঃ । ৱৈৰাজাত্ পুৰুষাত্ জাতাঃ যঃ আত্মাচাৰলক্ষণাঃ ॥ 13॥ গৃহাশ্ৰমঃ জঘনতঃ ব্ৰহ্মচৰ্যং হৃদঃ মম । ৱক্ষঃস্থানাত্ ৱনে ৱাসঃ ন্যাসঃ শীৰ্ষণি সংস্থিতঃ ॥ 14॥ ৱৰ্ণানাং আশ্ৰমাণাং চ জন্মভূমি অনুসাৰিণীঃ । আসন্ প্ৰকৃতযঃ নৄণাং নীচৈঃ নীচ উত্তম উত্তমাঃ ॥ 15॥ শমঃ দমঃ তপঃ শৌচং সন্তোষঃ ক্ষান্তিঃ আৰ্জৱম্ । মদ্ভক্তিঃ চ দযা সত্যং ব্ৰহ্মপ্ৰকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 16॥ তেজঃ বলং ধৃতিঃ শৌৰ্যং তিতিক্ষা ঔদাৰ্যং উদ্যমঃ । স্থৈৰ্যং ব্ৰহ্মণি অত ঐশ্ৱৰ্যং ক্ষত্ৰপ্ৰকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 17॥ আস্তিক্যং দাননিষ্ঠা চ অদম্ভঃ ব্ৰহ্মসেৱনম্ । অতুষ্টিঃ অৰ্থ উপচযৈঃ ৱৈশ্যপ্ৰকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 18॥ শুশ্ৰূষণং দ্ৱিজগৱাং দেৱানাং চ অপি অমাযযা । তত্ৰ লব্ধেন সন্তোষঃ শূদ্ৰপ্ৰকৃতযঃ তু ইমাঃ ॥ 19॥ অশৌচং অনৃতং স্তেযং নাস্তিক্যং শুষ্কৱিগ্ৰহঃ । কামঃ ক্ৰোধঃ চ তৰ্ষঃ চ স্ৱভাৱঃ অন্তেৱসাঈনাম্ ॥ 20॥ অহিংসা সত্যং অস্তেযং অকামক্ৰোধলোভতা । ভূতপ্ৰিযহিতেহা চ ধৰ্মঃ অযং সাৰ্ৱৱৰ্ণিকঃ ॥ 21॥ দ্ৱিতীযং প্ৰাপ্য অনুপূৰ্ৱ্যাত্ জন্ম উপনযনং দ্ৱিজঃ । ৱসন্ গুৰুকুলে দান্তঃ ব্ৰহ্ম অধীযীত চ আহুতঃ ॥ 22॥ মেখলা অজিন দণ্ড অক্ষ ব্ৰহ্মসূত্ৰ কমণ্ডলূন্ । জটিলঃ অধৌতদদ্ৱাসঃ অৰক্তপীঠঃ কুশান্ দধত্ ॥ 23॥ স্নান ভোজন হোমেষু জপ উচ্চাৰে চ ৱাগ্যতঃ । ন চ্ছিন্দ্যাত্ নখ ৰোমাণি কক্ষ উপস্থগতানি অপি ॥ 24॥ ৰেতঃ ন অৱৰিকেত্ জাতু ব্ৰহ্মৱ্ৰতধৰঃ স্ৱযম্ । অৱকীৰ্ণে অৱগাহ্য অপ্সু যতাসুঃ ত্ৰিপদীং জপেত্ ॥ 25॥ অগ্নি অৰ্ক আচাৰ্য গো ৱিপ্ৰ গুৰু ৱৃদ্ধ সুৰান্ শুচিঃ । সমাহিতঃ উপাসীত সন্ধ্যে চ যতৱাক্ জপন্ ॥ 26॥ আচাৰ্যং মাং ৱিজানীযাত্ ন অৱমন্যেত কৰ্হিচিত্ । ন মৰ্ত্যবুদ্ধি আসূযেত সৰ্ৱদেৱমযঃ গুৰুঃ ॥ 27॥ সাযং প্ৰাতঃ উপানীয ভৈক্ষ্যং তস্মৈ নিৱেদযেত্ । যত্ চ অন্যত্ অপি অনুজ্ঞাতং উপযুঞ্জীত সংযতঃ ॥ 28॥ শুশ্ৰূষমাণঃ আচাৰ্যং সদা উপাসীত নীচৱত্ । যান শয্যা আসন স্থানৈঃ ন অতিদূৰে কৃতাঞ্জলিঃ ॥ 29॥ এৱংৱৃত্তঃ গুৰুকুলে ৱসেত্ ভোগৱিৱৰ্জিতঃ । ৱিদ্যা সমাপ্যতে যাৱত্ বিভ্ৰত্ ৱ্ৰতং অখণ্ডিতম্ ॥ 30॥ যদি অসৌ ছন্দসাং লোকং আৰোক্ষ্যন্ ব্ৰহ্মৱিষ্টপম্ । গুৰৱে ৱিন্যসেত্ দেহং স্ৱাধ্যাযাৰ্থং ৱৃহত্ ৱ্ৰতঃ ॥ 31॥ অগ্নৌ গুৰৌ আত্মনি চ সৰ্ৱভূতেষু মাং পৰম্ । অপৃথক্ ধীঃ উপাসীত ব্ৰহ্মৱৰ্চস্ৱী অকল্মষঃ ॥ 32॥ স্ত্ৰীণাং নিৰীক্ষণ স্পৰ্শ সংলাপ ক্ষ্ৱেলন আদিকম্ । প্ৰাণিনঃ মিথুনীভূতান্ অগৃহস্থঃ অগ্ৰতঃ ত্যজেত্ ॥ 33॥ শৌচং আচমনং স্নানং সন্ধ্যা উপাসনং আৰ্জৱম্ । তীৰ্থসেৱা জপঃ অস্পৃশ্য অভক্ষ্য অসম্ভাষ্য ৱৰ্জনম্ ॥ 34॥ সৰ্ৱ আশ্ৰম প্ৰযুক্তঃ অযং নিযমঃ কুলনন্দন। মদ্ভাৱঃ সৰ্বভূতেষু মনোৱাক্কায সংযমঃ ॥ 35॥ এৱং বৃহত্ ৱ্ৰতধৰঃ ব্ৰাহ্মণঃ অগ্নিঃ ইৱ জ্ৱলন্ । মদ্ভক্তঃ তীৱ্ৰতপসা দগ্ধকৰ্ম আশযঃ অমলঃ ॥ 36॥ অথ অনন্তৰং আৱেক্ষ্যন্ যথা জিজ্ঞাসিত আগমঃ । গুৰৱে দক্ষিণাং দত্ত্ৱা স্নাযত্ গুৰু অনুমোদিতঃ ॥ 37॥ গৃহং ৱনং ৱা উপৱিশেত্ প্ৰৱ্ৰজেত্ ৱা দ্ৱিজ উত্তমঃ । আশ্ৰমাত্ আশ্ৰমং গচ্ছেত্ ন অন্যথা মত্পৰঃ চৰেত্ ॥ 38॥ গৃহাৰ্থী সদৃশীং ভাৰ্যাং উদ্ৱহেত্ অজুগুপ্সিতাম্ । যৱীযসীং তু ৱযসা যাং সৱৰ্ণাং অনুক্ৰমাত্ ॥ 39॥ ইজ্য অধ্যযন দানানি সৰ্ৱেষাং চ দ্ৱিজন্মনাম্ । প্ৰতিগ্ৰহঃ অধ্যাপনং চ ব্ৰাহ্মণস্য এৱ যাজনম্ ॥ 40॥ প্ৰতিগ্ৰহং মন্যমানঃ তপঃ তেজোযশোনুদম্ । অন্যাভ্যাং এৱ জীৱেত শিলৈঃ ৱা দোষদৃক্ তযোঃ ॥ 41॥ ব্ৰাহ্মণস্য হি দেহঃ অযং ক্ষুদ্ৰকামায ন ইষ্যতে । কৃচ্ছ্ৰায তপসে চ ইহ প্ৰেত্য অনন্তসুখায চ ॥ 42॥ শিলোঞ্ছৱৃত্ত্যা পৰিতুষ্টচিত্তঃ ধৰ্মং মহান্তং ৱিৰজং জুষাণঃ । মযি অৰ্পিতাত্মা গৃহঃ এৱ তিষ্ঠন্ ন অতিপ্ৰসক্তঃ সমুপৈতি শান্তিম্ ॥ 43॥ সমুদ্ধৰন্তি যে ৱিপ্ৰং সীদন্তং মত্পৰাযণম্ । তান্ উদ্ধৰিষ্যে ন চিৰাত্ আপদ্ভ্যঃ নৌঃ ইৱ অৰ্ণৱাত্ ॥ 44॥ সৰ্ৱাঃ সমুদ্ধৰেত্ ৰাজা পিতা ইৱ ৱ্যসনাত্ প্ৰজাঃ । আত্মানং আত্মনা ধীৰঃ যথা গজপতিঃ গজান্ ॥ 45॥ এৱংৱিধঃ নৰপতিঃ ৱিমানেন অৰ্কৱচসা । ৱিধূয ইহ অশুভং কৃত্স্নং ইন্দ্ৰেণ সহ মোদতে ॥ 46॥ সীদন্ ৱিপ্ৰঃ ৱণিক্ ৱৃত্ত্যা পণ্যৈঃ এৱ আপদং তৰেত্ । খড্গেন ৱা আপদাক্ৰান্তঃ ন শ্ৱৱৃত্ত্যা কথঞ্চন ॥ 47॥ ৱৈশ্যৱৃত্ত্যা তু ৰাজন্ যঃ জীৱেত্ মৃগযযা আপদি । চৰেত্ ৱা ৱিপ্ৰৰূপেণ ন শ্ৱৱৃত্ত্যা কথঞ্চন ॥ 48॥ শূদ্ৰৱৃত্তিং ভজেত্ ৱৈশ্যঃ শূদ্ৰঃ কাৰুকটপ্ৰিযাম্ । কৃচ্ছ্ৰাত্ মুক্তঃ ন গৰ্হ্যেণ ৱৃত্তিং লিপ্সেত কৰ্মণা ॥ 49॥ ৱেদ অধ্যায স্ৱধা স্ৱাহা বলি অন্ন আদ্যৈঃ যথা উদযম্ । দেৱৰ্ষি পিতৃভূতানি মদ্ৰূপাণি অন্ৱহং যজেত্ ॥ 50॥ যদৃচ্ছযা উপপন্নেন শুক্লেন উপাৰ্জিতেন ৱা । ধনেন অপীডযন্ ভৃত্যান্ ন্যাযেন এৱ আহৰেত্ ক্ৰতূন্ ॥ 51॥ কুটুম্বেষু ন সজ্জেত ন প্ৰমাদ্যেত্ কুটুম্বি অপি । ৱিপশ্চিত্ নশ্ৱৰং পশ্যেত্ অদৃষ্টং অপি দৃষ্টৱত্ ॥ 52॥ পুত্ৰ দাৰা আপ্ত বন্ধূনাং সঙ্গমঃ পান্থসঙ্গমঃ । অনুদেহং ৱিযন্তি এতে স্ৱপ্নঃ নিদ্ৰানুগঃ যথা ॥ 53॥ ইত্থং পৰিমৃশন্ মুক্তঃ গৃহেষু অতিথিৱত্ ৱসন্ । ন গৃহৈঃ অনুবধ্যেত নিৰ্মমঃ নিৰহঙ্কৃতঃ ॥ 54॥ কৰ্মভিঃ গৃহং এধীযৈঃ ইষ্ট্ৱা মাং এৱ ভক্তিমান্ । তিষ্ঠেত্ ৱনং ৱা উপৱিশেত্ প্ৰজাৱান্ ৱা পৰিৱ্ৰজেত্ ॥ 55॥ যঃ তু আসক্তং অতিঃ গেহে পুত্ৰ ৱিত্তৈষণ আতুৰঃ । স্ত্ৰৈণঃ কৃপণধীঃ মূঢঃ মম অহং ইতি বধ্যতে ॥ 56॥ অহো মে পিতৰৌ ৱৃদ্ধৌ ভাৰ্যা বালাত্মজা আত্মজাঃ । অনাথাঃ মাং ঋতে দীনাঃ কথং জীৱন্তি দুঃখিতাঃ ॥ 57॥ এৱং গৃহ আশয আক্ষিপ্ত হৃদযঃ মূঢধীঃ অযম্ । অতৃপ্তঃ তান্ অনুধ্যাযন্ মৃতঃ অন্ধং ৱিশতে তমঃ ॥ 58॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে ব্ৰহ্মচৰ্যগৃহস্থকৰ্মধৰ্মনিৰূপণে সপ্তদশোঽধ্যাযঃ ॥ 17॥ অথ অষ্টাদশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । ৱনং ৱিৱিক্ষুঃ পুত্ৰেষু ভাৰ্যাং ন্যস্য সহ এৱ ৱা । ৱনঃ এৱ ৱসেত্ শান্তঃ তৃতীযং ভাগং আযুষঃ ॥ 1॥ কন্দমূলফলৈঃ ৱন্যৈঃ মেধ্যৈঃ ৱৃত্তিং প্ৰকল্পযেত্ । ৱসীত ৱল্কলং ৱাসঃ তৃণপৰ্ণ অজিনানি চ ॥ 2॥ কেশৰোমনখশ্মশ্ৰুমলানি বিভৃযাত্ অতঃ । ন ধাৱেত্ অপ্সু মজ্জেত ত্ৰিকালং স্থণ্ডিলেশযঃ ॥ 3॥ গ্ৰীষ্মে তপ্যেত পঞ্চাগ্নীন্ ৱৰ্ষাস্ৱাসাৰষাড্ জলে । আকণ্ঠমগ্নঃ শিশিৰঃ এৱংৱৃত্তঃ তপশ্চৰেত্ ॥ 4॥ অগ্নিপক্ৱং সমশ্নীযাত্ কালপক্ৱং অথ অপি ৱা । উলূখল অশ্মকুট্টঃ ৱা দন্ত উলূখলঃ এৱ ৱা ॥ 5॥ স্ৱযং সঞ্চিনুযাত্ সৰ্ৱং আত্মনঃ ৱৃত্তিকাৰণম্ । দেশকালবল অভিজ্ঞঃ ন আদদীত অন্যদা আহৃতম্ ॥ 6॥ ৱন্যৈঃ চৰুপুৰোডাশৈঃ নিৰ্ৱপেত্ কালচোদিতান্ । ন তু শ্ৰৌতেন পশুনা মাং যজেত ৱনাশ্ৰমী ॥ 7॥ অগ্নিহোত্ৰং চ দৰ্শঃ চ পূৰ্ণমাসঃ চ পূৰ্ৱৱত্ । চাতুৰ্মাস্যানি চ মুনেঃ আম্নাতানি চ নৈগমৈঃ ॥ 8॥ এৱং চীৰ্ণেন তপসা মুনিঃ ধমনিসন্ততঃ । মাং তপোমযং আৰাধ্য ঋষিলোকাত্ উপৈতি মাম্ ॥ 9॥ যঃ তু এতত্ কৃচ্ছ্ৰতঃ চীৰ্ণং তপঃ নিঃশ্ৰেযসং মহত্ । কামায অল্পীযসে যুঞ্জ্যাত্ ৱালিশঃ কঃ অপৰঃ ততঃ ॥ 10॥ যদা অসৌ নিযমে অকল্পঃ জৰযা জাতৱেপথুঃ । আত্মনি অগ্নীন্ সমাৰোপ্য মচ্চিত্তঃ অগ্নিং সমাৱিশেত্ ॥ 11॥ যদা কৰ্মৱিপাকেষু লোকেষু নিৰয আত্মসু । ৱিৰাগঃ জাযতে সম্যক্ ন্যস্ত অগ্নিঃ প্ৰৱ্ৰজেত্ ততঃ ॥ 12॥ ইষ্ট্ৱা যথা উপদেশং মাং দত্ত্ৱা সৰ্ৱস্ৱং ঋত্ৱিজে । অগ্নীন্ স্ৱপ্ৰাণঃ আৱেশ্য নিৰপেক্ষঃ পৰিৱ্ৰজেত্ ॥ 13॥ ৱিপ্ৰস্য ৱৈ সন্ন্যসতঃ দেৱাঃ দাৰাদিৰূপিণঃ । ৱিঘ্নান্ কুৰ্ৱন্তি অযং হি অস্মান্ আক্ৰম্য সমিযাত্ পৰম্ ॥ 14॥ বিভৃযাত্ চেত্ মুনিঃ ৱাসঃ কৌপীন আচ্ছাদনং পৰম্ । ত্যক্তং ন দণ্ডপাত্ৰাভ্যাং অন্যত্ কিঞ্চিত্ অনাপদি ॥ 15॥ দৃষ্টিপূতং ন্যসেত্ পাদং ৱস্ত্ৰপূতং পিবেত্ জলম্ । সত্যপূতাং ৱদেত্ ৱাচং মনঃপূতং সমাচৰেত্ ॥ 16॥ মৌন অনীহা অনিল আযামাঃ দণ্ডাঃ ৱাক্ দেহ চেতসাম্ । নহি এতে যস্য সন্তি অঙ্গঃ ৱেণুভিঃ ন ভৱেত্ যতিঃ ॥ 17॥ ভিক্ষাং চতুষু ৱৰ্ণেষু ৱিগৰ্হ্যান্ ৱৰ্জযন্ চৰেত্ । সপ্তাগাৰান্ অসঙ্ক্লৃপ্তান্ তুষ্যেত্ লব্ধেন তাৱতা ॥ 18॥ বহিঃ জলাশযং গত্ৱা তত্ৰ উপস্পৃশ্য ৱাগ্যতঃ । ৱিভজ্য পাৱিতং শেষং ভুঞ্জীত অশেষং আহৃতম্ ॥ 19॥ একঃ চৰেত্ মহীং এতাং নিঃসঙ্গঃ সংযতেন্দ্ৰিযঃ । আত্মক্ৰীডঃ আত্মৰতঃ আত্মৱান্ সমদৰ্শনঃ ॥ 20॥ ৱিৱিক্তক্ষেমশৰণঃ মদ্ভাৱৱিমলাশযঃ । আত্মানং চিন্তযেত্ একং অভেদেন মযা মুনিঃ ॥ 21॥ অন্ৱীক্ষেত আত্মনঃ বন্ধং মোক্ষং চ জ্ঞাননিষ্ঠযা । বন্ধঃ ইন্দ্ৰিযৱিক্ষেপঃ মোক্ষঃ এষাং চ সংযমঃ ॥ 22॥ তস্মাত্ নিযম্য ষড্ৱৰ্গং মদ্ভাৱেন চৰেত্ মুনিঃ । ৱিৰক্তঃ ক্ষুল্লকামেভ্যঃ লব্ধ্ৱা আত্মনি সুখং মহত্ ॥ 23॥ পুৰগ্ৰামৱ্ৰজান্ সাৰ্থান্ ভিক্ষাৰ্থং প্ৰৱিশন্ চৰেত্ । পুণ্যদেশসৰিত্ শৈলৱন আশ্ৰমৱতীং মহীম্ ॥ 24॥ ৱানপ্ৰস্থ আশ্ৰম পদেষু অভীক্ষ্ণং ভৈক্ষ্যং আচৰেত্ । সংসিধ্যত্যাশ্ৱসম্মোহঃ শুদ্ধসত্ত্ৱঃ শিলান্ধসা ॥ 25॥ ন এতত্ ৱস্তুতযা পশ্যেত্ দৃশ্যমানং ৱিনশ্যতি । অসক্তচিত্তঃ ৱিৰমেত্ ইহ অমুত্ৰ চিকীৰ্ষিতাত্ ॥ 26॥ যত্ এতত্ আত্মনি জগত্ মনোৱাক্প্ৰাণসংহতম্ । সৰ্ৱং মাযা ইতি তৰ্কেণ স্ৱস্থঃ ত্যক্ত্ৱা ন তত্ স্মৰেত্ ॥ 27॥ জ্ঞাননিষ্ঠঃ ৱিৰক্তঃ ৱা মদ্ভক্তঃ ৱা অনপেক্ষকঃ । সলিঙ্গান্ আশ্ৰমাং ত্যক্ত্ৱা চৰেত্ অৱিধিগোচৰঃ ॥ 28॥ বুধঃ বালকৱত্ ক্ৰীডেত্ কুশলঃ জডৱত্ চৰেত্ । ৱদেত্ উন্মত্তৱত্ ৱিদ্ৱান্ গোচৰ্যাং নৈগমঃ চৰেত্ ॥ 29॥ ৱেদৱাদৰতঃ ন স্যাত্ ন পাখণ্ডী ন হৈতুকঃ । শুষ্কৱাদৱিৱাদে ন কঞ্চিত্ পক্ষং সমাশ্ৰযেত্ ॥ 30॥ ন উদ্ৱিজেত জনাত্ ধীৰঃ জনং চ উদ্ৱেজযেত্ ন তু । অতিৱাদান্ তিতিক্ষেত ন অৱমন্যেত কঞ্চন । দেহং উদ্দিশ্য পশুৱত্ ৱৈৰং কুৰ্যাত্ ন কেনচিত্ ॥ 31॥ একঃ এৱ পৰঃ হি আত্মা ভূতেষু আত্মনি অৱস্থিতঃ । যথা ইন্দুঃ উদপাত্ৰেষু ভূতানি একাত্মকানি চ ॥ 32॥ অলব্ধ্ৱা ন ৱিষীদেত কালে কালে অশনং ক্ৱচিত্ । লব্ধ্ৱা ন হৃষ্যেত্ ধৃতিং আনুভযং দৈৱতন্ত্ৰিতম্ ॥ 33॥ আহাৰাৰ্থং সমীহেত যুক্তং তত্ প্ৰাণধাৰণম্ । তত্ত্ৱং ৱিমৃশ্যতে তেন তত্ ৱিজ্ঞায ৱিমুচ্যতে ॥ 34॥ যত্ ঋচ্ছযা উপপন্নাত্ অন্নং অদ্যাত্ শ্ৰেষ্ঠং উত অপৰম্ । তথা ৱাসঃ তথা শয্যাং প্ৰাপ্তং প্ৰাপ্তং ভজেত্ মুনিঃ ॥ 35॥ শৌচং আচমনং স্নানং ন তু চোদনযা চৰেত্ । অন্যান্ চ নিযমান্ জ্ঞানী যথা অহং লীলযা ঈশ্ৱৰঃ ॥ 36॥ নহি তস্য ৱিকল্পাখ্যা যা চ মদ্ৱীক্ষযা হতা । আদেহান্তাত্ ক্ৱচিত্ খ্যাতিঃ ততঃ সম্পদ্যতে মযা ॥ 37॥ দুঃখ উদৰ্কেষু কামেষু জাতনিৰ্ৱেদঃ আত্মৱান্ । অজিজ্ঞাসিত মদ্ধৰ্মঃ গুৰুং মুনিং উপাৱ্ৰজেত্ ॥ 38॥ তাৱত্ পৰিচৰেত্ ভক্তঃ শ্ৰদ্ধাৱান্ অনসূযকঃ । যাৱত্ ব্ৰহ্ম ৱিজানীযাত্ মাং এৱ গুৰুং আদৃতঃ ॥ 39॥ যঃ তু অসংযত ষড্ৱৰ্গঃ প্ৰচণ্ড ইন্দ্ৰিয সাৰথিঃ । জ্ঞান ৱৈৰাগ্য ৰহিতঃ ত্ৰিদণ্ডং উপজীৱতি ॥ 40॥ সুৰান্ আত্মানং আত্মস্থং নিহ্নুতে মাং চ ধৰ্মহা । অৱিপক্ৱ কষাযঃ অস্মাত্ উষ্মাত্ চ ৱিহীযতে ॥ 41॥ ভিক্ষোঃ ধৰ্মঃ শমঃ অহিংসা তপঃ ঈক্ষা ৱনৌকসঃ । গৃহিণঃ ভূতৰক্ষ ইজ্যাঃ দ্ৱিজস্য আচাৰ্যসেৱনম্ ॥ 42॥ ব্ৰহ্মচৰ্যং তপঃ শৌচং সন্তোষঃ ভূতসৌহৃদম্ । গৃহস্থস্য অপি ঋতৌ গন্তুঃ সৰ্ৱেষাং মদুপাসনম্ ॥ 43॥ ইতি মাং যঃ স্ৱধৰ্মেণ ভজন্ নিত্যং অনন্যভাক্ । সৰ্ৱভূতেষু মদ্ভাৱঃ মদ্ভক্তিং ৱিন্দতে অচিৰাত্ ॥ 44॥ ভক্ত্যা উদ্ধৱ অনপাযিন্যা সৰ্ৱলোকমহেশ্ৱৰম্ । সৰ্ৱ উত্পত্তি অপি অযং ব্ৰহ্ম কাৰণং মা উপযাতি সঃ ॥ 45॥ ইতি স্ৱধৰ্ম নিৰ্ণিক্ত সত্ত্ৱঃ নিৰ্জ্ঞাত্ মদ্গতিঃ । জ্ঞান ৱিজ্ঞান সম্পন্নঃ ন চিৰাত্ সমুপৈতি মাম্ ॥ 46॥ ৱৰ্ণাশ্ৰমৱতাং ধৰ্মঃ এষঃ আচাৰলক্ষণঃ । সঃ এৱ মদ্ভক্তিযুতঃ নিঃশ্ৰেযসকৰঃ পৰঃ ॥ 47॥ এতত্ তে অভিহিতং সাধো ভৱান্ পৃচ্ছতি যত্ চ মাম্ । যথা স্ৱধৰ্মসংযুক্তঃ ভক্তঃ মাং সমিযাত্ পৰম্ ॥ 48॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে ৱানপ্ৰস্থসন্ন্যাসধৰ্মনিৰূপণং নামাষ্টাদশোঽধ্যাযঃ ॥ 18॥ অথ একোনৱিংশঃ অধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । যঃ ৱিদ্যাশ্ৰুতসম্পন্নঃ আত্মৱান্ ন অনুমানিকঃ । মাযামাত্ৰং ইদং জ্ঞাত্ৱা জ্ঞানং চ মযি সন্ন্যসেত্ ॥ 1॥ জ্ঞানিনঃ তু অহং এৱ ইষ্টঃ স্ৱাৰ্থঃ হেতুঃ চ সম্মতঃ । স্ৱৰ্গঃ চ এৱ অপৱৰ্গঃ চ ন অন্যঃ অৰ্থঃ মদৃতে প্ৰিযঃ ॥ 2॥ জ্ঞানৱিজ্ঞানসংসিদ্ধাঃ পদং শ্ৰেষ্ঠং ৱিদুঃ মম । জ্ঞানী প্ৰিযতমঃ অতঃ মে জ্ঞানেন অসৌ বিভৰ্তি মাম্ ॥ 3॥ তপঃ তীৰ্থং জপঃ দানং পৱিত্ৰাণি ইতৰাণি চ । ন অলং কুৰ্ৱন্তি তাং সিদ্ধিং যা জ্ঞানকলযা কৃতা ॥ 4॥ তস্মাত্ জ্ঞানেন সহিতং জ্ঞাত্ৱা স্ৱাত্মানং উদ্ধৱ । জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্পন্নঃ ভজ মাং ভক্তিভাৱতঃ ॥ 5॥ জ্ঞানৱিজ্ঞানযজ্ঞেন মাং ইষ্ট্ৱা আত্মানং আত্মনি । সৰ্ৱযজ্ঞপতিং মাং ৱৈ সংসিদ্ধিং মুনযঃ অগমন্॥ 6॥ ত্ৱযি উদ্ধৱ আশ্ৰযতি যঃ ত্ৰিৱিধঃ ৱিকাৰঃ মাযান্তৰা আপততি ন আদি অপৱৰ্গযোঃ যত্ । জন্মাদযঃ অস্য যত্ অমী তৱ তস্য কিং স্যুঃ আদি অন্তযোঃ যত্ অসতঃ অস্তি তত্ এৱ মধ্যে ॥ 7॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । জ্ঞানং ৱিশুদ্ধং ৱিপুলং যথা এতত্ ৱৈৰাগ্যৱিজ্ঞানযুতং পুৰাণম্ । আখ্যাহি ৱিশ্ৱেশ্ৱৰ ৱিশ্ৱমূৰ্তে ত্ৱত্ ভক্তিযোগং চ মহত্ ৱিমৃগ্যম্ ॥ 8॥ তাপত্ৰযেণ অভিহতস্য ঘোৰে সন্তপ্যমানস্য ভৱাধ্ৱনীশ । পশ্যামি ন অন্যত্ শৰণং তৱাঙ্ঘ্ৰি দ্ৱন্দ্ৱ আতপত্ৰাত্ অমৃত অভিৱৰ্ষাত্ ॥ 9॥ দষ্টং জনং সম্পতিতং বিলে অস্মিন্ কালাহিনা ক্ষুদ্ৰসুখোঃ উতৰ্ষম্ । সমুদ্ধৰ এনং কৃপযা অপৱৰ্গ্যৈঃ ৱচোভিঃ আসিঞ্চ মহানুভাৱ ॥ 10॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । ইত্থং এতত্ পুৰা ৰাজা ভীষ্মং ধৰ্মভৃতাং ৱৰম্ । অজাতশত্ৰুঃ পপ্ৰচ্ছ সৰ্ৱেষাং নঃ অনুশ্ৰুণ্ৱতাম্ ॥ 11॥ নিৱৃত্তে ভাৰতে যুদ্ধে সুহৃত্ নিধনৱিহ্ৱলঃ । শ্ৰুত্ৱা ধৰ্মান্ বহূন্ পশ্চাত্ মোক্ষধৰ্মান্ অপৃচ্ছত ॥ 12॥ তান্ অহং তে অভিধাস্যামি দেৱৱ্ৰতমুখাত্ শ্ৰুতান্ । জ্ঞানৱৈৰাগ্যৱিজ্ঞানশ্ৰদ্ধাভক্তি উপবৃংহিতান্ ॥ 13॥ নৱ একাদশ পঞ্চ ত্ৰীন্ ভাৱান্ ভূতেষু যেন ৱৈ । ঈক্ষেত অথ একং অপি এষু তত্ জ্ঞানং মম নিশ্চিতম্ ॥ 14॥ এতত্ এৱ হি ৱিজ্ঞানং ন তথা একেন যেন যত্ । স্থিতি উত্পত্তি অপি অযান্ পশ্যেত্ ভাৱানাং ত্ৰিগুণ আত্মনাম্ ॥ 15॥ আদৌ অন্তে চ মধ্যে চ সৃজ্যাত্ সৃজ্যং যত্ অন্ৱিযাত্ । পুনঃ তত্ প্ৰতিসঙ্ক্ৰামে যত্ শিষ্যেত তত্ এৱ সত্ ॥ 16॥ শ্ৰুতিঃ প্ৰত্যক্ষং ঐতিহ্যং অনুমানং চতুষ্টযম্ । প্ৰমাণেষু অনৱস্থানাত্ ৱিকল্পাত্ সঃ ৱিৰজ্যতে ॥ 17॥ কৰ্মণাং পৰিণামিত্ৱাত্ আৱিৰিঞ্চাত্ অমঙ্গলম্ । ৱিপশ্চিত্ নশ্ৱৰং পশ্যেত্ অদৃষ্টং অপি দৃষ্টৱত্ ॥ 18॥ ভক্তিযোগঃ পুৰা এৱ উক্তঃ প্ৰীযমাণায তে অনঘ । পুনঃ চ কথযিষ্যামি মদ্ভক্তেঃ কাৰণং পৰম্ ॥ 19॥ শ্ৰদ্ধা অমৃতকথাযাং মে শশ্ৱত্ মত্ অনুকীৰ্তনম্ । পৰিনিষ্ঠা চ পূজাযাং স্তুতিভিঃ স্তৱনং মম ॥ 20॥ আদৰঃ পৰিচৰ্যাযাং সৰ্ৱাঙ্গৈঃ অভিৱন্দনম্ । মদ্ভক্তপূজাভ্যধিকা সৰ্ৱভূতেষু মন্মতিঃ ॥ 21॥ মদৰ্থেষু অঙ্গচেষ্টা চ ৱচসা মদ্গুণেৰণম্ । ময্যৰ্পণং চ মনসঃ সৰ্ৱকামৱিৱৰ্জনম্ ॥ 22॥ মদৰ্থে অৰ্থ পৰিত্যাগঃ ভোগস্য চ সুখস্য চ । ইষ্টং দত্তং হুতং জপ্তং মদৰ্থং যত্ ৱ্ৰতং তপঃ ॥ 23॥ এৱং ধৰ্মৈঃ মনুষ্যাণাং উদ্ধৱ আত্মনিৱেদিনাম্ । মযি সঞ্জাযতে ভক্তিঃ কঃ অন্যঃ অৰ্থঃ অস্য অৱশিষ্যতে ॥ 24॥ যদা আত্মনি অৰ্পিতং চিত্তং শান্তং সত্ত্ৱ উপবৃংহিতম্ । ধৰ্মং জ্ঞানং সৱৈৰাগ্যং ঐশ্ৱৰ্যং চ অভিপদ্যতে ॥ 25॥ যত্ অৰ্পিতং তত্ ৱিকল্পে ইন্দ্ৰিযৈঃ পৰিধাৱতি । ৰজস্ৱলং চ আসন্ নিষ্ঠং চিত্তং ৱিদ্ধি ৱিপৰ্যযম্ ॥ 26॥ ধৰ্মঃ মদ্ভক্তিকৃত্ প্ৰোক্তঃ জ্ঞানং চ একাত্ম্যদৰ্শনম্ । গুণেষু অসঙ্গঃ ৱৈৰাগ্যং ঐশ্ৱৰ্যং চ অণিং আদযঃ ॥ 27॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । যমঃ কতিৱিধঃ প্ৰোক্তঃ নিযমঃ ৱা অৰিকৰ্শন । কঃ শমঃ কঃ দমঃ কৃষ্ণ কা তিতিক্ষা ধৃতিঃ প্ৰভো ॥ 28॥ কিং দানং কিং তপঃ শৌৰ্যং কিং সত্যং ঋতং উচ্যতে । কঃ ত্যাগঃ কিং ধনং চেষ্টং কঃ যজ্ঞঃ কা চ দক্ষিণা ॥ 29॥ পুংসঃ কিংস্ৱিত্ বলং শ্ৰীমন্ ভগঃ লাভঃ চ কেশৱ । কা ৱিদ্যা হ্ৰীঃ পৰা কা শ্ৰীঃ কিং সুখং দুঃখং এৱ চ ॥ 30॥ কঃ পণ্ডিতঃ কঃ চ মূৰ্খঃ কঃ পন্থাঃ উত্পথঃ চ কঃ । কঃ স্ৱৰ্গঃ নৰকঃ কঃ স্ৱিত্ কঃ বন্ধুঃ উত কিং গৃহম্ ॥ 31॥ কঃ আঢ্যঃ কঃ দৰিদ্ৰঃ ৱা কৃপণঃ কঃ ঈশ্ৱৰঃ । এতান্ প্ৰশ্নান্ মম ব্ৰূহি ৱিপৰীতান্ চ সত্পতে ॥ 32॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । অহিংসা সত্যং অস্তেযং অসঙ্গঃ হ্ৰীঃ অসঞ্চযঃ । আস্তিক্যং ব্ৰহ্মচৰ্যং চ মৌনং স্থৈৰ্যং ক্ষমা অভযম্ ॥ 33। শৌচং জপঃ তপঃ হোমঃ শ্ৰদ্ধা আতিথ্যং মত্ অৰ্চনম্ । তীৰ্থাটনং পৰাৰ্থেহা তুষ্টিঃ আচাৰ্যসেৱনম্ ॥ 34॥ এতে যমাঃ সনিযমাঃ উভযোঃ দ্ৱাদশ স্মৃতাঃ । পুংসাং উপাসিতাঃ তাত যথাকামং দুহন্তি হি ॥ 35॥ শমঃ মত্ নিষ্ঠতা বুদ্ধেঃ দমঃ ইন্দ্ৰিযসংযমঃ । তিতিক্ষা দুঃখসম্মৰ্ষঃ জিহ্ৱা উপস্থজযঃ ধৃতিঃ ॥ 36॥ দণ্ডন্যাসঃ পৰং দানং কামত্যাগঃ তপঃ স্মৃতম্ । স্ৱভাৱৱিজযঃ শৌৰ্যং সত্যং চ সমদৰ্শনম্ ॥ 37॥ ঋতং চ সূনৃতা ৱাণী কৱিভিঃ পৰিকীৰ্তিতা । কৰ্মস্ৱসঙ্গমঃ শৌচং ত্যাগঃ সন্ন্যাসঃ উচ্যতে ॥ 38॥ ধৰ্মঃ ইষ্টং ধনং নৄণাং যজ্ঞঃ অহং ভগৱত্তমঃ । দক্ষিণা জ্ঞানসন্দেশঃ প্ৰাণাযামঃ পৰং বলম্ ॥ 39॥ ভগঃ মে ঐশ্ৱৰঃ ভাৱঃ লাভঃ মদ্ভক্তিঃ উত্তমঃ । ৱিদ্যা আত্মনি ভিদ অবাধঃ জুগুপ্সা হ্ৰীঃ অকৰ্মসু ॥ 40॥ শ্ৰীঃ গুণাঃ নৈৰপেক্ষ্য আদ্যাঃ সুখং দুঃখসুখ অত্যযঃ । দুঃখং কামসুখ অপেক্ষা পণ্ডিতঃ বন্ধমোক্ষৱিত্ ॥ 41॥ মূৰ্খঃ দেহ আদি অহং বুদ্ধিঃ পন্থাঃ মত্ নিগমঃ স্মৃতঃ । উত্পথঃ চিত্তৱিক্ষেপঃ স্ৱৰ্গঃ সত্ত্ৱগুণ উঅদযঃ ॥ 42॥ নৰকঃ তমঃ উন্নহঃ বন্ধুঃ গুৰুঃ অহং সখে । গৃহং শৰীৰং মানুষ্যং গুণাঢ্যঃ হি আঢ্যঃ উচ্যতে ॥ 43॥ দৰিদ্ৰঃ যঃ তু অসন্তুষ্টঃ কৃপণঃ যঃ অজিতেন্দ্ৰিযঃ । গুণেষু অসক্তধীঃ ঈশঃ গুণসঙ্গঃ ৱিপৰ্যযঃ ॥ 44॥ এতঃ উদ্ধৱ তে প্ৰশ্নাঃ সৰ্ৱে সাধু নিৰূপিতাঃ । কিং ৱৰ্ণিতেন বহুনা লক্ষণং গুণদোষযোঃ । গুণদোষ দৃশিঃ দোষঃ গুণঃ তু উভযৱৰ্জিতঃ ॥ 45॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুধৱসংৱাদে একোনৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 19॥ অথ ৱিংশঃ অধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । ৱিধিঃ চ প্ৰতিষেধঃ চ নিগমঃ হি ঈশ্ৱৰস্য তে । অৱেক্ষতে অৰৱিন্দাক্ষ গুণং দোষং চ কৰ্মণাম্ ॥ 1॥ ৱৰ্ণাশ্ৰম ৱিকল্পং চ প্ৰতিলোম অনুলোমজম্ । দ্ৰৱ্য দেশ ৱযঃ কালান্ স্ৱৰ্গং নৰকং এৱ চ ॥ 2॥ গুণ দোষ ভিদা দৃষ্টিং অন্তৰেণ ৱচঃ তৱ । নিঃশ্ৰেযসং কথং নৄণাং নিষেধ ৱিধি লক্ষণম্ ॥ 3॥ পিতৃদেৱমনুষ্যাণাং ৱেদঃ চক্ষুঃ তৱ ঈশ্ৱৰ । শ্ৰেযঃ তু অনুপলব্ধে অৰ্থে সাধ্যসাধনযোঃ অপি ॥ 4॥ গুণদোষভিদাদৃষ্টিঃ নিগমাত্ তে ন হি স্ৱতঃ । নিগমেন অপৱাদঃ চ ভিদাযাঃ ইতি হি ভ্ৰমঃ ॥ 5॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । যোগাঃ ত্ৰযঃ মযা প্ৰোক্তা নৄণাং শ্ৰেযোৱিধিত্সযা । জ্ঞানং কৰ্ম চ ভক্তিঃ চ ন উপাযঃ অন্যঃ অস্তি কুত্ৰচিত্ ॥ 6॥ নিৰ্ৱিণ্ণানাং জ্ঞানযোগঃ ন্যাসিনাং ইহ কৰ্মসু । তেষু অনিৰ্ৱিণ্ণচিত্তানাং কৰ্মযোগঃ তি কামিনাম্ ॥ 7॥ যদৃচ্ছযা মত্ কথা আদৌ জাতশ্ৰদ্ধঃ তু যঃ পুমান্ । ন নিৰ্ৱিণ্ণঃ ন অতিসক্তঃ ভক্তিযোগঃ অস্য সিদ্ধিদঃ ॥ 8॥ তাৱত্ কৰ্মাণি কুৰ্ৱীত ন নিৰ্ৱিদ্যেত যাৱতা । মত্ কথাশ্ৰৱণ আদৌ ৱা শ্ৰদ্ধা যাৱত্ ন জাযতে ॥ 9॥ স্ৱধৰ্মস্থঃ যজন্যজ্ঞৈঃ অনাশীঃ কামঃ উদ্ধৱ । ন যাতি স্ৱৰ্গনৰকৌ যদি অন্যত্ৰ সমাচৰেত্ ॥ 10॥ অস্মিন্ লোকে ৱৰ্তমানঃ স্ৱধৰ্মস্থঃ অনঘঃ শুচিঃ । জ্ঞানং ৱিশুদ্ধং আপ্নোতি মদ্ভক্তিং ৱা যদৃচ্ছযা ॥ 11॥ স্ৱৰ্গিণঃ অপি এতং ইচ্ছন্তি লোকং নিৰযিণঃ তথা । সাধকং জ্ঞানভক্তিভ্যাং উভযং তত্ অসাধকম্ ॥ 12॥ ন নৰঃ স্ৱৰ্গতিং কাঙ্ক্ষেত্ নাৰকীং ৱা ৱিচক্ষণঃ । ন ইমং লোকং চ কাঙ্ক্ষেত দেহ আৱেশাত্ প্ৰমাদ্যতি ॥ 13॥ এতত্ ৱিদ্ৱান্ পুৰা মৃত্যোঃ অভৱায ঘটেত সঃ । অপ্ৰমত্তঃ ইদং জ্ঞাত্ৱা মৰ্ত্যং অপি অৰ্থসিদ্ধিদম্ ॥ 14॥ ছিদ্যমানং যমৈঃ এতৈঃ কৃতনীডং ৱনস্পতিম্ । খগঃ স্ৱকেতং উত্সৃজ্য ক্ষেমং যাতি হি অলম্পটঃ ॥ 15॥ অহোৰাত্ৰৈঃ ছিদ্যমানং বুদ্ধ্ৱাযুঃ ভযৱেপথুঃ । মুক্তসঙ্গঃ পৰং বুদ্ধ্ৱা নিৰীহ উপশাম্যতি ॥ 16॥ নৃদেহং আদ্যং সুলভং সুদুৰ্লভম্ প্লৱং সুকল্পং গুৰুকৰ্ণধাৰম্ । মযা অনুকূলেন নভস্ৱতেৰিতম্ পুমান্ ভৱাব্ধিং ন তৰেত্ সঃ আত্মহা ॥ 17॥ যদা আৰম্ভেষু নিৰ্ৱিণ্ণঃ ৱিৰক্তঃ সংযতেন্দ্ৰিযঃ । অভ্যাসেন আত্মনঃ যোগী ধাৰযেত্ অচলং মনঃ ॥ 18॥ ধাৰ্যমাণং মনঃ যঃ হি ভ্ৰাম্যদাশু অনৱস্থিতম্ । অতন্দ্ৰিতঃ অনুৰোধেন মাৰ্গেণ আত্মৱশং নযেত্ ॥ 19॥ মনোগতিং ন ৱিসৃজেত্ জিতপ্ৰাণঃ জিতেন্দ্ৰিযঃ । সত্ত্ৱসম্পন্নযা বুদ্ধ্যা মনঃ আত্মৱশং নযেত্ ॥ 20॥ এষঃ ৱৈ পৰমঃ যোগঃ মনসঃ সঙ্গ্ৰহঃ স্মৃতঃ । হৃদযজ্ঞত্ৱং অন্ৱিচ্ছন্ দম্যস্য এৱ অৰ্ৱতঃ মুহুঃ ॥ 21॥ সাঙ্খ্যেন সৰ্ৱভাৱানাং প্ৰতিলোম অনুলোমতঃ । ভৱ অপি অযৌ অনুধ্যযেত্ মনঃ যাৱত্ প্ৰসীদতি ॥ 22॥ নিৰ্ৱিণ্ণস্য ৱিৰক্তস্য পুৰুষস্য উক্তৱেদিনঃ । মনঃ ত্যজতি দৌৰাত্ম্যং চিন্তিতস্য অনুচিন্তযা ॥ 23॥ যম আদিভিঃ যোগপথৈঃ আন্ৱীক্ষিক্যা চ ৱিদ্যযা । মম অৰ্চোপাসনাভিঃ ৱা ন অন্যৈঃ যোগ্যং স্মৰেত্ মনঃ ॥ 24॥ যদি কুৰ্যাত্ প্ৰমাদেন যোগী কৰ্ম ৱিগৰ্হিতম্ । যোগেন এৱ দহেত্ অংহঃ ন অন্যত্ তত্ৰ কদাচন ॥ 25॥ স্ৱে স্ৱে অধিকাৰে যা নিষ্ঠা সঃ গুণঃ পৰিকীৰ্তিতঃ । কৰ্মণাং জাতি অশুদ্ধানাং অনেন নিযমঃ কৃতঃ । গুণদোষৱিধানেন সঙ্গানাং ত্যাজনেচ্ছযা ॥ 26॥ জাতশ্ৰদ্দঃ মত্কথাসু নিৰ্ৱিণ্ণঃ সৰ্ৱকৰ্মসু । ৱেদ দুঃখাত্মকান্ কামান্ পৰিত্যাগে অপি অনীশ্ৱৰঃ ॥ 27॥ ততঃ ভজেত মাং প্ৰীতঃ শ্ৰদ্ধালুঃ দৃঢনিশ্চযঃ । জুষমাণঃ চ তান্ কামান্ দুঃখ উদৰ্কান্ চ গৰ্হযন্ ॥ 28॥ প্ৰোক্তেন ভক্তিযোগেন ভজতঃ মা অসকৃত্ মুনেঃ । কামাঃ হৃদয্যাঃ নশ্যন্তি সৰ্ৱে মযি হৃদি স্থিতে ॥ 29॥ ভিদ্যতে হৃদযগ্ৰন্থিঃ ছিদ্যন্তে সৰ্ৱসংশযাঃ । ক্ষীযন্তে চ অস্য কৰ্মাণি মযি দৃষ্টে অখিল আত্মনি ॥ 30॥ তস্মাত্ মদ্ভক্তিযুক্তস্য যোগিনঃ ৱৈ মত্ আত্মনঃ । ন জ্ঞানং ন চ ৱৈৰাগ্যং প্ৰাযঃ শ্ৰেযঃ ভৱেত্ ইহ ॥ 31॥ যত্ কৰ্মভিঃ যত্ তপসা জ্ঞানৱৈৰাগ্যতঃ চ যত্ । যোগেন দানধৰ্মেণ শ্ৰেযোভিঃ ইতৰৈঃ অপি ॥ 32॥ সৰ্ৱং মদ্ভক্তিযোগেন মদ্ভক্তঃ লভতে অঞ্জসা । স্ৱৰ্গ অপৱৰ্গং মত্ ধাম কথঞ্চিত্ যদি ৱাঞ্ছতি ॥ 33॥ ন কিঞ্চিত্ সাধৱঃ ধীৰাঃ ভক্তাঃ হি একান্তিনঃ মম । ৱাঞ্ছতি অপি মযা দত্তং কৈৱল্যং অপুনৰ্ভৱম্ ॥ 34॥ নৈৰপেক্ষ্যং পৰং প্ৰাহুঃ নিঃশ্ৰেযসং অনল্পকম্ । তস্মাত্ নিৰাশিষঃ ভক্তিঃ নিৰপেক্ষস্য মে ভৱেত্ ॥ 35॥ ন মযি একান্তভক্তানাং গুণদোষ উদ্ভৱাঃ গুণাঃ । সাধূনাং সমচিত্তানাং বুদ্ধেঃ পৰং উপেযুষাম্ ॥ 36॥ এৱং এতত্ মযা আদিষ্টান্ অনুতিষ্ঠন্তি মে পথঃ । ক্ষেমং ৱিন্দন্তি মত্ স্থানং যত্ ব্ৰহ্ম পৰমং ৱিদুঃ ॥ 37॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুদ্ধৱসংৱাদে ৱেদত্ৰযীৱিভাগযোগো নাম ৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 20॥ অথ একৱিংশঃ অধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । যঃ এতান্ মত্পথঃ হিত্ৱা ভক্তিজ্ঞানক্ৰিযাত্মকান্ । ক্ষুদ্ৰান্ কামান্ চলৈঃ প্ৰাণৈঃ জুষন্তঃ সংসৰন্তি তে ॥ 1॥ স্ৱে স্ৱে অধিকাৰে যা নিষ্ঠা সঃ গুণঃ পৰিকীৰ্তিতঃ । ৱিপৰ্যযঃ তু দোষঃ স্যাত্ উভযোঃ এষঃ নিশ্চযঃ ॥ 2॥ শুদ্ধি অশুদ্ধী ৱিধীযেতে সমানেষু অপি ৱস্তুষু । দ্ৰৱ্যস্য ৱিচিকিত্সাৰ্থং গুণদোষৌ শুভ অশুভৌ ॥ 3॥ ধৰ্মাৰ্থং ৱ্যৱহাৰাৰ্থং যাত্ৰাৰ্থং ইতি চ অনঘ । দৰ্শিতঃ অযং মযা আচাৰঃ ধৰ্মং উদ্ৱহতাং ধুৰম্ ॥ 4॥ ভূমি অম্বু অগ্নি অনিল আকাশাঃ ভূতানাং পঞ্চ ধাতৱঃ । আব্ৰহ্ম স্থাৱৰ আদীনাং শৰীৰাঃ আত্মসংযুতাঃ ॥ 5॥ ৱেদেন নামৰূপাণি ৱিষমাণি সমেষু অপি । ধাতুষু উদ্ধৱ কল্প্যন্তঃ এতেষাং স্ৱাৰ্থসিদ্ধযে ॥ 6॥ দেশ কাল আদি ভাৱানাং ৱস্তূনাং মম সত্তম । গুণদোষৌ ৱিধীযেতে নিযমাৰ্থং হি কৰ্মণাম্ ॥ 7॥ অকৃষ্ণসাৰঃ দেশানাং অব্ৰহ্মণ্যঃ অশুচিঃ ভৱেত্ । কৃষ্ণসাৰঃ অপি অসৌৱীৰ কীকট অসংস্কৃতেৰিণম্ ॥ 8॥ কৰ্মণ্যঃ গুণৱান্ কালঃ দ্ৰৱ্যতঃ স্ৱতঃ এৱ ৱা । যতঃ নিৱৰ্ততে কৰ্ম সঃ দোষঃ অকৰ্মকঃ স্মৃতঃ ॥ 9॥ দ্ৰৱ্যস্য শুদ্ধি অশুদ্ধী চ দ্ৰৱ্যেণ ৱচনেন চ । সংস্কাৰেণ অথ কালেন মহত্ত্ৱ অল্পতযা অথৱা ॥ 10॥ শক্ত্যা অশক্ত্যা অথৱা বুদ্ধ্যা সমৃদ্ধ্যা চ যত্ আত্মনে । অঘং কুৰ্ৱন্তি হি যথা দেশ অৱস্থা অনুসাৰতঃ ॥ 11॥ ধান্য দাৰু অস্থি তন্তূনাং ৰস তৈজস চৰ্মণাম্ । কাল ৱাযু অগ্নি মৃত্তোযৈঃ পাৰ্থিৱানাং যুত অযুতৈঃ ॥ 12॥ অমেধ্যলিপ্তং যত্ যেন গন্ধং লেপং ৱ্যপোহতি । ভজতে প্ৰকৃতিং তস্য তত্ শৌচং তাৱত্ ইষ্যতে ॥ 13॥ স্নান দান তপঃ অৱস্থা ৱীৰ্য সংস্কাৰ কৰ্মভিঃ । মত্ স্মৃত্যা চ আত্মনঃ শৌচং শুদ্ধঃ কৰ্ম আচৰেত্ দ্ৱিজঃ ॥ 14॥ মন্ত্ৰস্য চ পৰিজ্ঞানং কৰ্মশুদ্ধিঃ মদৰ্পণম্ । ধৰ্মঃ সম্পদ্যতে ষড্ভিঃ অধৰ্মঃ তু ৱিপৰ্যযঃ ॥ 15॥ ক্ৱচিত্ গুণঃ অপি দোষঃ স্যাত্ দোষঃ অপি ৱিধিনা গুণঃ । গুণদোষাৰ্থনিযমঃ তত্ ভিদাং এৱ বাধতে ॥ 16॥ সমানকৰ্ম আচৰণং পতিতানাং ন পাতকম্ । ঔত্পত্তিকঃ গুণঃ সঙ্গঃ ন শযানঃ পততি অধঃ ॥ 17॥ যতঃ যতঃ নিৱৰ্তেত ৱিমুচ্যেত ততঃ ততঃ । এষঃ ধৰ্মঃ নৄণাং ক্ষেমঃ শোকমোহভয অপহঃ ॥ 18॥ ৱিষযেষু গুণাধ্যাসাত্ পুংসঃ সঙ্গঃ ততঃ ভৱেত্ । সঙ্গাত্ তত্ৰ ভৱেত্ কামঃ কামাত্ এৱ কলিঃ নৄণাম্ ॥ 19॥ কলেঃ দুৰ্ৱিষহঃ ক্ৰোধঃ তমঃ তং অনুৱৰ্ততে । তমসা গ্ৰস্যতে পুংসঃ চেতনা ৱ্যাপিনী দ্ৰুতম্ ॥ 20॥ তযা ৱিৰহিতঃ সাধো জন্তুঃ শূন্যায কল্পতে । ততঃ অস্য স্ৱাৰ্থৱিভ্ৰংশঃ মূৰ্চ্ছিতস্য মৃতস্য চ ॥ 21॥ ৱিষযাভিনিৱেশেন ন আত্মানং ৱেদ ন অপৰম্ । ৱৃক্ষজীৱিকযা জীৱন্ ৱ্যৰ্থং ভস্ত্ৰ ইৱ যঃ শ্ৱসন্ ॥ 22॥ ফলশ্ৰুতিঃ ইযং নৄণাং ন শ্ৰেযঃ ৰোচনং পৰম্ । শ্ৰেযোৱিৱক্ষযা প্ৰোক্তং যথা ভৈষজ্যৰোচনম্ ॥ 23॥ উত্পত্তি এৱ হি কামেষু প্ৰাণেষু স্ৱজনেষু চ । আসক্তমনসঃ মৰ্ত্যা আত্মনঃ অনৰ্থহেতুষু ॥ 24॥ ন তান্ অৱিদুষঃ স্ৱাৰ্থং ভ্ৰাম্যতঃ ৱৃজিনাধ্ৱনি । কথং যুঞ্জ্যাত্ পুনঃ তেষু তান্ তমঃ ৱিশতঃ বুধঃ ॥ 25॥ এৱং ৱ্যৱসিতং কেচিত্ অৱিজ্ঞায কুবুদ্ধযঃ । ফলশ্ৰুতিং কুসুমিতাং ন ৱেদজ্ঞাঃ ৱদন্তি হি ॥ 26॥ কামিনঃ কৃপণাঃ লুব্ধাঃ পুষ্পেষু ফলবুদ্ধযঃ । অগ্নিমুগ্ধা ধুমতান্তাঃ স্ৱং লোকং ন ৱিন্দন্তি তে ॥ 27॥ ন তে মাং অঙ্গঃ জানন্তি হৃদিস্থং যঃ ইদং যতঃ । উক্থশস্ত্ৰাঃ হি অসুতৃপঃ যথা নীহাৰচক্ষুষঃ ॥ 28॥ তে মে মতং অৱিজ্ঞায পৰোক্ষং ৱিষযাত্মকাঃ । হিংসাযাং যদি ৰাগঃ স্যাত্ যজ্ঞঃ এৱ ন চোদনা ॥ 29॥ হিংসাৱিহাৰাঃ হি অলব্ধৈঃ পশুভিঃ স্ৱসুখেচ্ছযা । যজন্তে দেৱতাঃ যজ্ঞৈঃ পিতৃভূতপতীন্ খলাঃ ॥ 30॥ স্ৱপ্ন্ উপমং অমুং লোকং অসন্তং শ্ৰৱণপ্ৰিযম্ । আশিষঃ হৃদি সঙ্কল্প্য ত্যজন্তি অৰ্থান্ যথা ৱণিক্ ॥ 31॥ ৰজঃসত্ত্ৱতমোনিষ্ঠাঃ ৰজঃসত্ত্ৱতমোজুষঃ । উপাসতঃ ইন্দ্ৰমুখ্যান্ দেৱাদীন্ ন তথা এৱ মাম্ ॥ 32॥ ইষ্ট্ৱা ইহ দেৱতাঃ যজ্ঞৈঃ গত্ৱা ৰংস্যামহে দিৱি । তস্য অন্তঃ ইহ ভূযাস্মঃ মহাশালা মহাকুলাঃ ॥ 33॥ এৱং পুষ্পিতযা ৱাচা ৱ্যাক্ষিপ্তমনসাং নৄণাম্ । মানিনান্ চ অতিস্তব্ধানাং মদ্ৱাৰ্তা অপি ন ৰোচতে ॥ 34॥ ৱেদাঃ ব্ৰহ্মাত্মৱিষযাঃ ত্ৰিকাণ্ডৱিষযাঃ ইমে । পৰোক্ষৱাদাঃ ঋষযঃ পৰোক্ষং মম চ প্ৰিযম্ ॥ 35॥ শব্দব্ৰহ্ম সুদুৰ্বোধং প্ৰাণ ইন্দ্ৰিয মনোমযম্ । অনন্তপাৰং গম্ভীৰং দুৰ্ৱিগাহ্যং সমুদ্ৰৱত্ ॥ 36॥ মযা উপবৃংহিতং ভূম্না ব্ৰহ্মণা অনন্তশক্তিনা । ভূতেষু ঘোষৰূপেণ বিসেষু ঊৰ্ণ ইৱ লক্ষ্যতে ॥ 37॥ যথা ঊৰ্ণনাভিঃ হৃদযাত্ ঊৰ্ণাং উদ্ৱমতে মুখাত্ । আকাশাত্ ঘোষৱান্ প্ৰাণঃ মনসা স্পৰ্শৰূপিণা ॥ 38॥ ছন্দোমযঃ অমৃতমযঃ সহস্ৰপদৱীং প্ৰভুঃ । ওঙ্কাৰাত্ ৱ্যঞ্জিত স্পৰ্শ স্ৱৰ উষ্ম অন্তস্থ ভূষিতাম্ ॥ 39॥ ৱিচিত্ৰভাষাৱিততাং ছন্দোভিঃ চতুৰ উত্তৰৈঃ । অনন্তপাৰাং বৃহতীং সৃজতি আক্ষিপতে স্ৱযম্ ॥ 40॥ গাযত্ৰী উষ্ণিক্ অনুষ্টুপ্ চ বৃহতী পঙ্ক্তিঃ এৱ চ । ত্ৰিষ্টুপ্ জগতী অতিচ্ছন্দঃ হি অত্যষ্টি অতিজগত্ ৱিৰাট্ ॥ 41॥ কিং ৱিধত্তে কিং আচষ্টে কিং অনূদ্য ৱিকল্পযেত্ । ইতি অস্যাঃ হৃদযং লোকে ন অন্যঃ মত্ ৱেদ কশ্চন ॥42॥ মাং ৱিধত্তে অভিধত্তে মাং ৱিকল্প্য অপোহ্যতে তু অহম্ । এতাৱান্ সৰ্ৱৱেদাৰ্থঃ শব্দঃ আস্থায মাং ভিদাম্ । মাযামাত্ৰং অনূদ্য অন্তে প্ৰতিষিধ্য প্ৰসীদতি ॥ 43॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদ্দ্ধৱসংৱাদে ৱেদত্ৰযৱিভাগনিৰূপণং নাম একৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 21॥ অথ দ্ৱাৱিংশঃ অধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । কতি তত্ত্ৱানি ৱিশ্ৱেশ সঙ্খ্যাতানি ঋষিভিঃ প্ৰভো । নৱ একাদশ পঞ্চ ত্ৰীণি আত্থ ত্ৱং ইহ শুশ্ৰুম ॥ 1॥ কেচিত্ ষড্ৱিংশতিং প্ৰাহুঃ অপৰে পঞ্চৱিংশতিম্ । সপ্ত একে নৱ ষট্ কেচিত্ চত্ৱাৰি একাদশ অপৰে । কেচিত্ সপ্তদশ প্ৰাহুঃ ষোডশ একে ত্ৰযোদশ ॥ 2॥ এতাৱত্ ত্ৱং হি সঙ্খ্যানাং ঋষযঃ যত্ ৱিৱক্ষযা । গাযন্তি পৃথক্ আযুষ্মন্ ইদং নঃ ৱক্তুং অৰ্হসি ॥ 3॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । যুক্তং চ সন্তি সৰ্ৱত্ৰ ভাষন্তে ব্ৰাহ্মণাঃ যথা । মাযাং মদীযাং উদ্গৃহ্য ৱদতাং কিং নু দুৰ্ঘটম্ ॥ 4॥ ন এতত্ এৱং যথা আত্থ ত্ৱং যত্ অহং ৱচ্মি তত্ তথা । এৱং ৱিৱদতাং হেতুং শক্তযঃ মে দুৰত্যযাঃ ॥ 5॥ যাসাং ৱ্যতিকৰাত্ আসীত্ ৱিকল্পঃ ৱদতাং পদম্ । প্ৰাপ্তে শমদমে অপি এতি ৱাদস্তমনু শাম্যতি ॥ 6॥ পৰস্পৰান্ অনুপ্ৰৱেশাত্ তত্ত্ৱানাং পুৰুষৰ্ষভ । পৌৰ্ৱ অপৰ্য প্ৰসঙ্খ্যানং যথা ৱক্তুঃ ৱিৱক্ষিতম্ ॥ 7॥ একস্মিন্ অপি দৃশ্যন্তে প্ৰৱিষ্টানি ইতৰাণি চ । পূৰ্ৱস্মিন্ ৱা পৰস্মিন্ ৱা তত্ত্ৱে তত্ত্ৱানি সৰ্ৱশঃ ॥ 8॥ পৌৰ্ৱ অপৰ্যং অতঃ অমীষাং প্ৰসঙ্খ্যানং অভীপ্সতাম্ । যথা ৱিৱিক্তং যত্ ৱক্ত্ৰং গৃহ্ণীমঃ যুক্তিসম্ভৱাত্ ॥ 9॥ অনাদি অৱিদ্যাযুক্তস্য পুৰুষস্য আত্মৱেদনম্ । স্ৱতঃ ন সম্ভৱাত্ অন্যঃ তত্ত্ৱজ্ঞঃ জ্ঞানদঃ ভৱেত্ ॥ 10॥ পুৰুষ ঈশ্ৱৰযোঃ অত্ৰ ন ৱৈলক্ষণ্যং অণু অপি । তত্ অন্যকল্পনাপাৰ্থা জ্ঞানং চ প্ৰকৃতেঃ গুণঃ ॥ 11॥ প্ৰকৃতিঃ গুণসাম্যং ৱৈ প্ৰকৃতেঃ ন আত্মনঃ গুণাঃ । সত্ত্ৱং ৰজঃ তমঃ ইতি স্থিতি উত্পত্তি অন্তহেতৱঃ ॥ 12॥ সত্ত্ৱং জ্ঞানং ৰজঃ কৰ্ম তমঃ অজ্ঞানং ইহ উচ্যতে । গুণৱ্যতিকৰঃ কালঃ স্ৱভাৱঃ সূত্ৰং এৱ চ ॥ 13॥ পুৰুষঃ প্ৰকৃতিঃ ৱ্যক্তং অহঙ্কাৰঃ নভঃ অনিলঃ । জ্যোতিঃ আপঃ ক্ষিতিঃ ইতি তত্ত্ৱানি উক্তানি মে নৱ ॥ 14॥ শ্ৰোত্ৰং ত্ৱক্ দৰ্শনং ঘ্ৰাণঃ জিহ্ৱা ইতি জ্ঞানশক্তযঃ । ৱাক্ পাণি উপস্থ পাযু অঙ্ঘ্ৰিঃ কৰ্মাণ্যঙ্গ উভযং মনঃ ॥ 15॥ শব্দঃ স্পৰ্শঃ ৰসঃ গন্ধঃ ৰূপং চ ইতি অৰ্থজাতযঃ । গতি উক্তি উত্সৰ্গ শিল্পানি কৰ্ম আযতন সিদ্ধযঃ ॥ 16॥ সৰ্গ আদৌ প্ৰকৃতিঃ হি অস্য কাৰ্য কাৰণ ৰূপিণী । সত্ত্ৱ আদিভিঃ গুণৈঃ ধত্তে পুৰুষঃ অৱ্যক্তঃ ঈক্ষতে ॥ 17॥ ৱ্যক্ত আদযঃ ৱিকুৰ্ৱাণাঃ ধাতৱঃ পুৰুষ ঈক্ষযা । লব্ধৱীৰ্যাঃ সৃজন্তি অণ্ডং সংহতাঃ প্ৰকৃতেঃ বলাত্ ॥ 18॥ সপ্ত এৱ ধাতৱঃ ইতি তত্ৰ অৰ্থাঃ পঞ্চ খাদযঃ । জ্ঞানং আত্মা উভয আধাৰঃ ততঃ দেহ ইন্দ্ৰিয আসৱঃ ॥ 19॥ ষড্ ইতি অত্ৰ অপি ভূতানি পঞ্চ ষষ্ঠঃ পৰঃ পুমান্ । তৈঃ যুক্তঃ আত্মসম্ভূতৈঃ সৃষ্ট্ৱা ইদং সমুপাৱিশত্ ॥ 20॥ চত্ৱাৰি এৱ ইতি তত্ৰ অপি তেজঃ আপঃ অন্নং আত্মনঃ । জাতানি তৈঃ ইদং জাতং জন্ম অৱযৱিনঃ খলু ॥ 21॥ সঙ্খ্যানে সপ্তদশকে ভূতমাত্ৰ ইন্দ্ৰিযাণি চ । পঞ্চপঞ্চ এক মনসা আত্মা সপ্তদশঃ স্মৃতঃ ॥ 22॥ তদ্ৱত্ ষোডশসঙ্খ্যানে আত্মা এৱ মনঃ উচ্যতে । ভূতেন্দ্ৰিযাণি পঞ্চ এৱ মনঃ আত্মা ত্ৰযোদশঃ ॥ 23॥ একাদশত্ৱঃ আত্মা অসৌ মহাভূতেন্দ্ৰিযাণি চ । অষ্টৌ প্ৰকৃতযঃ চ এৱ পুৰুষঃ চ নৱ ইতি অথ ॥ 24॥ ইতি নানা প্ৰসঙ্খ্যানং তত্ত্ৱানাং ঋষিভিঃ কৃতম্ । সৰ্ৱং ন্যায্যং যুক্তিমত্ৱাত্ ৱিদুষাং কিং অশোভনম্ ॥ 25॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । প্ৰকৃতিঃ পুৰুষঃ চ উভৌ যদি অপি আত্মৱিলক্ষণৌ । অন্যোন্য অপাশ্ৰযাত্ কৃষ্ণ দৃশ্যতে ন ভিদা তযোঃ । প্ৰকৃতৌ লক্ষ্যতে হি আত্মা প্ৰকৃতিঃ চ তথা আত্মনি ॥ 26॥ এৱং মে পুণ্ডৰীকাক্ষ মহান্তং সংশযং হৃদি । ছেত্তুং অৰ্হসি সৰ্ৱজ্ঞ ৱচোভিঃ নযনৈপুণৈঃ ॥ 27॥ ত্ৱত্তঃ জ্ঞানং হি জীৱানাং প্ৰমোষঃ তে অত্ৰ শক্তিতঃ । ত্ৱং এৱ হি আত্ম মাযাযা গতিং ৱেত্থ ন চ অপৰঃ ॥ 28॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । প্ৰকৃতিঃ পুৰুষঃ চ ইতি ৱিকল্পঃ পুৰুষৰ্ষভ । এষঃ ৱৈকাৰিকঃ সৰ্গঃ গুণৱ্যতিকৰাত্মকঃ ॥ 29॥ মম অঙ্গ মাযা গুণমযী অনেকধা ৱিকল্পবুদ্ধীঃ চ গুণৈঃ ৱিধত্তে । ৱৈকাৰিকঃ ত্ৰিৱিধঃ অধ্যাত্মং একম্ অথ অধিদৈৱং অধিভূতং অন্যত্ ॥ 30॥ দৃক্ ৰূপং আৰ্কং ৱপুঃ অত্ৰ ৰন্ধ্ৰে পৰস্পৰং সিধ্যতি যঃ স্ৱতঃ খে । আত্মা যত্ এষং অপৰঃ যঃ আদ্যঃ স্ৱযা অনুভূত্য অখিলসিদ্ধসিদ্ধিঃ । এৱং ত্ৱক্ আদি শ্ৰৱণাদি চক্ষুঃ জিহ্ৱ আদি নাস আদি চ চিত্তযুক্তম্ ॥ 31॥ যঃ অসৌ গুণক্ষোভকৃতৌ ৱিকাৰঃ প্ৰধানমূলাত্ মহতঃ প্ৰসূতঃ । অহং ত্ৰিৱৃত্ মোহৱিকল্পহেতুঃ ৱৈকাৰিকঃ তামসঃ ঐন্দ্ৰিযঃ চ ॥ 32॥ আত্মাপৰিজ্ঞানমযঃ ৱিৱাদঃ হি অস্তি ইতি ন অস্তি ইতি ভিদাৰ্থনিষ্ঠঃ । ৱ্যৰ্থঃ অপি ন এৱ উপৰমেত পুংসাং মত্তঃ পৰাৱৃত্তধিযাং স্ৱলোকাত্ ॥ 33॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । ত্ৱত্তঃ পৰাৱৃত্তধিযঃ স্ৱকৃতৈঃ কৰ্মভিঃ প্ৰভো । উচ্চ অৱচান্ যথা দেহান্ গৃহ্ণন্তি ৱিসৃজন্তি চ ॥ 34॥ তত্ মম আখ্যাহি গোৱিন্দ দুৰ্ৱিভাৱ্যং অনাত্মভিঃ । ন হি এতত্ প্ৰাযশঃ লোকে ৱিদ্ৱাংসঃ সন্তি ৱঞ্চিতাঃ ॥ 35॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । মনঃ কৰ্মমযং নৃণাং ইন্দ্ৰিযৈঃ পঞ্চভিঃ যুতম্ । লোকাত্ লোকং প্ৰযাতি অন্যঃ আত্মা তত্ অনুৱৰ্ততে ॥ 36॥ ধ্যাযন্ মনঃ অনুৱিষযান্ দৃষ্টান্ ৱা অনুশ্ৰুতান্ অথ । উদ্যত্ সীদত্ কৰ্মতন্ত্ৰং স্মৃতিঃ তত্ অনুশাম্যতি ॥ 37॥ ৱিষয অভিনিৱেশেন ন আত্মানং যত্ স্মৰেত্ পুনঃ । জন্তোঃ ৱৈ কস্যচিত্ হেতোঃ মৃত্যুঃ অত্যন্তৱিস্মৃতিঃ ॥ 38॥ জন্ম তু আত্মতযা পুংসঃ সৰ্ৱভাৱেন ভূৰিদ । ৱিষয স্ৱীকৃতিং প্ৰাহুঃ যথা স্ৱপ্নমনোৰথঃ ॥ 39॥ স্ৱপ্নং মনোৰথং চ ইত্থং প্ৰাক্তনং ন স্মৰতি অসৌ । তত্ৰ পূৰ্ৱং ইৱ আত্মানং অপূৰ্ৱং চ অনুপশ্যতি ॥ 40॥ ইন্দ্ৰিয আযন সৃষ্ট্যা ইদং ত্ৰৈৱিধ্যং ভাতি ৱস্তুনি । বহিঃ অন্তঃ ভিদাহেতুঃ জনঃ অসত্ জনকৃত্ যথা ॥ 41॥ নিত্যদা হি অঙ্গঃ ভূতানি ভৱন্তি ন ভৱন্তি চ । কালেন অল্ক্ষ্যৱেগেন সূক্ষ্মত্ৱাত্ তত্ ন দৃশ্যতে ॥ 42॥ যথা অৰ্চিষাং স্ৰোতসাং চ ফলানাং ৱা ৱনস্পতেঃ । তথা এৱ সৰ্ৱভূতানাং ৱযঃ অৱস্থা আদযঃ কৃতাঃ ॥ 43॥ সঃ অযং দীপঃ অৰ্চিষাং যদ্ৱত্ স্ৰোতসাং তত্ ইদং জলম্ । সঃ অযং পুমান্ ইতি নৃণাং মৃষাঃ গীঃ ধীঃ মৃষা আযুষাম্ ॥ 44॥ মা স্ৱস্য কৰ্মবীজেন জাযতে সঃ অপি অযং পুমান্ । ম্ৰিযতে ৱামৰঃ ভ্ৰান্ত্যা যথা অগ্নিঃ দাৰু সংযুতঃ ॥ 45॥ নিষেকগৰ্ভজন্মানি বাল্যকৌমাৰযৌৱনম্ । ৱযোমধ্যং জৰা মৃত্যুঃ ইতি অৱস্থাঃ তনোঃ নৱ ॥ 46॥ এতাঃ মনোৰথমযীঃ হি অন্যস্য উচ্চাৱচাঃ তনূঃ । গুণসঙ্গাত্ উপাদত্তে ক্ৱচিত্ কশ্চিত্ জহাতি চ ॥ 47॥ আত্মনঃ পিতৃপুত্ৰাভ্যাং অনুমেযৌ ভৱাপ্যযৌ । ন ভৱাপ্যযৱস্তূনাং অভিজ্ঞঃ দ্ৱযলক্ষণঃ ॥ 48॥ তৰোঃ বীজৱিপাকাভ্যাং যঃ ৱিদ্ৱাত্ জন্মসংযমৌ । তৰোঃ ৱিলক্ষণঃ দ্ৰষ্টা এৱং দ্ৰষ্টা তনোঃ পৃথক্ ॥ 49॥ প্ৰকৃতেঃ এৱং আত্মানং অৱিৱিচ্য অবুধঃ পুমান্ । তত্ত্ৱেন স্পৰ্শসম্মূঢঃ সংসাৰং প্ৰতিপদ্যতে ॥ 50॥ সত্ত্ৱসঙ্গাত্ ঋষীন্ দেৱান্ ৰজসা অসুৰমানুষান্ । তমসা ভূততিৰ্যক্ত্ৱং ভ্ৰামিতঃ যাতি কৰ্মভিঃ ॥ 51॥ নৃত্যতঃ গাযতঃ পশ্যন্ যথা এৱ অনুকৰোতি তান্ । এৱং বুদ্ধিগুণান্ পশ্যন্ অনীহঃ অপি অনুকাৰ্যতে ॥ 52॥ যথা অম্ভসা প্ৰচলতা তৰৱঃ অপি চলাঃ ইৱ । চক্ষুষা ভ্ৰাম্যমাণেন দৃশ্যতে ভ্ৰমতি ইৱ ভূঃ ॥ 53॥ যথা মনোৰথধিযঃ ৱিষযানুভৱঃ মৃষা । স্ৱপ্নদৃষ্টাঃ চ দাশাৰ্হ তথা সংসাৰঃ আত্মনঃ ॥ 54॥ অৰ্থে হি অৱিদ্যমানে অপি সংসৃতিঃ ন নিৱৰ্ততে । ধ্যাযতঃ ৱিষযান্ অস্য স্ৱপ্নে অনৰ্থ আগমঃ যথা ॥ 55॥ তস্মাত্ উদ্ধৱ মা ভুঙ্ক্ষ্ৱ ৱিষযান্ অসত্ ইন্দ্ৰিযৈঃ । আত্মা অগ্ৰহণনিৰ্ভাতং পশ্য ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্ ॥ 56॥ ক্ষিপ্তঃ অৱমানিতঃ অসদ্ভিঃ প্ৰলব্ধঃ অসূযিতঃ অথৱা । তাডিতঃ সন্নিবদ্ধঃ ৱা ৱৃত্ত্যা ৱা পৰিহাপিতঃ ॥ 57॥ নিষ্ঠিতঃ মূত্ৰিতঃ বহুধা এৱং প্ৰকম্পিতঃ । শ্ৰেযস্কামঃ কৃচ্ছ্ৰগতঃ আত্মনা আত্মানং উদ্ধৰেত্ ॥ 58॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । যথা এৱং অনুবুদ্ধ্যেযং ৱদ নঃ ৱদতাং ৱৰ । সুদুঃসহং ইমং মন্যঃ আত্মনি অসত্ অতিক্ৰমম্ ॥ 59॥ ৱিদুষং অপি ৱিশ্ৱাত্মন্ প্ৰকৃতিঃ হি বলীযসী । ঋতে ত্ৱত্ ধৰ্মনিৰতান্ শান্তাঃ তে চৰণালযান্ ॥ 60॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুদ্ধৱসংৱাদে দ্ৱাৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 22॥ অথ ত্ৰযোৱিংশঃ অধ্যাযঃ । বাদৰাযণিঃ উৱাচ । সঃ এৱং আশংসিতঃ উদ্ধৱেন ভাগৱতমুখ্যেন দাশাৰ্হমুখ্যঃ । সভাজযন্ বৃত্যৱচঃ মুকুন্দঃ তং আবভাষে শ্ৰৱণীযৱীৰ্যঃ ॥ 1॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । বৰ্হস্পত্য সঃ ৱৈ ন অত্ৰ সাধুঃ ৱৈ দুৰ্জন্ ঈৰিতৈঃ । দুৰুক্তৈঃ ভিন্নং আত্মানং যঃ সমাধাতুং ঈশ্ৱৰঃ ॥ 2॥ ন তথা তপ্যতে ৱিদ্ধঃ পুমান্ বাণৈঃ সুমৰ্মগৈঃ । যথা তুদন্তি মৰ্মস্থাঃ হি অসতাং পৰুষেষৱঃ ॥ 3॥ কথযন্তি মহত্পুণ্যং ইতিহাসং ইহ উদ্ধৱ । তং অহং ৱৰ্ণযিষ্যামি নিবোধ সুসমাহিতঃ ॥ 4॥ কেনচিত্ ভিক্ষুণা গীতং পৰিভূতেন দুৰ্জনৈঃ । স্মৰতাঃ ধৃতিযুক্তেন ৱিপাকং নিজকৰ্মণাম্ ॥ 5॥ অৱনিষু দ্ৱিজঃ কশ্চিত্ আসীত্ আঢ্যতমঃ শ্ৰিযা । ৱাৰ্তাৱৃত্তিঃ কদৰ্যঃ তু কামী লুব্ধঃ অতিকোপনঃ ॥ 6॥ জ্ঞাতযঃ অতিথযঃ তস্য ৱাঙ্মাত্ৰেণ অপি ন অৰ্চিতাঃ । শূন্য অৱসথঃ আত্মা অপি কালে কামৈঃ অনৰ্চিতঃ ॥ 7॥ দুঃশীলস্য কদৰ্যস্য দ্ৰুহ্যন্তে পুত্ৰবান্ধৱাঃ । দাৰা দুহিতৰঃ ভৃত্যাঃ ৱিষণ্ণাঃ ন আচৰন্ প্ৰিযম্ ॥ 8॥ তস্য এৱং যক্ষৱিত্তস্য চ্যুতস্য উভযলোকতঃ । ধৰ্মকামৱিহীনস্য চুক্ৰুধুঃ পঞ্চভাগিনঃ ॥ 9॥ তত্ অৱধ্যান ৱিস্ৰস্ত পুণ্য স্কন্ধস্য ভূৰিদ । অৰ্থঃ অপি অগচ্ছন্ নিধনং বহু আযাস পৰিশ্ৰমঃ ॥ 10॥ জ্ঞাতযঃ জগৃহুঃ কিঞ্চিত্ কিঞ্চিত্ অস্যৱঃ উদ্ধৱ । দৈৱতঃ কালতঃ কিঞ্চিত্ ব্ৰহ্মবন্ধোঃ নৃপাৰ্থিৱাত্ ॥ 11॥ সঃ এৱং দ্ৰৱিণে নষ্টে ধৰ্মকামৱিৱৰ্জিতঃ । উপেক্ষিতঃ চ স্ৱজনৈঃ চিন্তাং আপ দুৰত্যযাম্ ॥ 12॥ তস্য এৱং ধ্যাযতঃ দীৰ্ঘং নষ্টৰাযঃ তপস্ৱিনঃ । খিদ্যতঃ বাষ্পকণ্ঠস্য নিৰ্ৱেদঃ সুমহান্ অভূত্ ॥ 13॥ সঃ চ আহ ইদং অহো কষ্টং ৱৃথা আত্মা মে অনুতাপিতঃ । ন ধৰ্মায ন কামায যস্য অৰ্থ আযাসঃ ঈদৃশঃ ॥ 14॥ প্ৰাযেণ অৰ্থাঃ কদৰ্যাণাং ন সুখায কদাচন । ইহ চ আত্মোপতাপায মৃতস্য নৰকায চ ॥ 15॥ যশঃ যশস্ৱিনাং শুদ্ধং শ্লাঘ্যাঃ যে গুণিনাং গুণাঃ । লোভঃ স্ৱল্পঃ অপি তান্ হন্তি শ্ৱিত্ৰঃ ৰূপং ইৱ ইপ্সিতম্ ॥ 16॥ অৰ্থস্য সাধনে সিদ্ধঃ উত্কৰ্ষে ৰক্ষণে ৱ্যযে । নাশ উপভোগঃ আযাসঃ ত্ৰাসঃ চিন্তা ভ্ৰমঃ নৃণাম্ ॥ 17॥ স্তেযং হিংসা অনৃতং দম্ভঃ কামঃ ক্ৰোধঃ স্মযঃ মদঃ । ভেদঃ ৱৈৰং অৱিশ্ৱাসঃ সংস্পৰ্ধা ৱ্যসনানি চ ॥ 18॥ এতে পঞ্চদশান্ অৰ্থাঃ হি অৰ্থমূলাঃ মতাঃ নৃণাম্ । তস্মাত্ অনৰ্থং অৰ্থাখ্যং শ্ৰেযঃ অৰ্থী দূৰতঃ ত্যজেত্ ॥ 19॥ ভিদ্যন্তে ভ্ৰাতৰঃ দাৰাঃ পিতৰঃ সুহৃদঃ তথা । একাস্নিগ্ধাঃ কাকিণিনা সদ্যঃ সৰ্ৱে অৰযঃ কৃতাঃ ॥ 20॥ অৰ্থেন অল্পীযসা হি এতে সংৰব্ধা দীপ্তং অন্যৱঃ । ত্যজন্তি আশু স্পৃধঃ ঘ্নন্তি সহসা উত্সৃজ্য সৌহৃদম্ ॥ 21॥ লব্ধ্ৱা জন্ম অমৰপ্ৰাৰ্থ্যং মানুষ্যং তত্ দ্ৱিজ অগ্ৰ্যতাম্ । তত্ অনাদৃত্য যে স্ৱাৰ্থং ঘ্নন্তি যান্তি অশুভাং গতিম্ ॥ 22॥ স্ৱৰ্গ অপৱৰ্গযোঃ দ্ৱাৰং প্ৰাপ্য লোকং ইমং পুমান্ । দ্ৰৱিণে কঃ অনূষজ্জেত মৰ্ত্যঃ অনৰ্থস্য ধামনি ॥ 23॥ দেৱৰ্ষি পিতৃ ভূতানি জ্ঞাতীন্ বন্ধূন্ চ ভাগিনঃ । অসংৱিভজ্য চ আত্মানং যক্ষৱিত্তঃ পততি অধঃ ॥ 24॥ ৱ্যৰ্থযা অৰ্থেহযা ৱিত্তং প্ৰমত্তস্য ৱযঃ বলম্ । কুশলাঃ যেন সিধ্যন্তি জৰঠঃ কিং নু সাধযে ॥ 25॥ কস্মাত্ সঙ্ক্লিশ্যতে ৱিদ্ৱান্ ৱ্যৰ্থযা অৰ্থেহযা অসকৃত্ । কস্যচিত্ মাযযা নূনং লোকঃ অযং সুৱিমোহিতঃ ॥ 26॥ কিং ধনৈঃ ধনদৈঃ ৱা কিং কামৈঃ ৱা কামদৈঃ উত । মৃত্যুনা গ্ৰস্যমানস্য কৰ্মভিঃ ৱা উত জন্মদৈঃ ॥ 27॥ নূনং মে ভগৱান্ তুষ্টঃ সৰ্ৱদেৱমযঃ হৰিঃ । যেন নীতঃ দশাং এতাং নিৰ্ৱেদঃ চ আত্মনঃ প্লৱঃ ॥ 28॥ সঃ অহং কলৌ অশেষেণ শোষযিহ্হ্যে অঙ্গং আত্মনঃ । অপ্ৰমত্তঃ অখিলস্ৱাৰ্থে যদি স্যাত্ সিদ্ধঃ আত্মনি ॥ 29॥ তত্ৰ মাং অনুমোদেৰন্ দেৱাঃ ত্ৰিভুৱনেশ্ৱৰাঃ । মুহূৰ্তেন ব্ৰহ্মলোকং খট্ৱাঙ্গঃ সমসাধযত্ ॥ 30॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । ইতি অভিপ্ৰেত্য মনসা হি আৱন্ত্যঃ দ্ৱিজসত্তমঃ । উন্মুচ্য হৃদযগ্ৰন্থীন্ শান্তঃ ভিক্ষুঃ অভূত্ মুনিঃ ॥ 31॥ সঃ চচাৰ মহীং এতাং সংযত আত্মেন্দ্ৰিয অনিলঃ । ভিক্ষাৰ্থং নগৰ গ্ৰামান্ অসঙ্গঃ অলক্ষিতঃ অৱিশত্ ॥ 32॥ তং ৱৈ প্ৰৱযসং ভিক্ষুং অৱধূতং অসজ্জনাঃ । দৃষ্ট্ৱা পৰ্যভৱন্ ভদ্ৰঃ বহ্ৱীভিঃ পৰিভূতিভিঃ ॥ 33॥ কেচিত্ ত্ৰিৱেণুং জগৃহুঃ একে পাত্ৰং কমণ্ডলুম্ । পীঠং চ একে অক্ষসূত্ৰং চ কন্থাং চীৰাণি কেচন ॥ 34॥ প্ৰদায চ পুনঃ তানি দৰ্শিতানি আদদুঃ মুনেঃ । অন্নং চ ভৈক্ষ্যসম্পন্নং ভুঞ্জানস্য সৰিত্ তটে ॥ 35॥ মূত্ৰযন্তি চ পাপিষ্ঠাঃ ষ্ঠীৱন্তি অস্য চ মূৰ্ধনি । যতৱাচং ৱাচযন্তি তাডযন্তি ন ৱক্তি চেত্ ॥ 36॥ তৰ্জযন্তি অপৰে ৱাগ্ভিঃ স্তেনঃ অযং ইতি ৱাদিনঃ । বধ্নন্তি ৰজ্জ্ৱা তং কেচিত্ বধ্যতাং বধ্যতাং ইতি ॥ 37॥ ক্ষিপন্তি একে অৱজানন্তঃ এষঃ ধৰ্মধ্ৱজঃ শঠঃ । ক্ষীণৱিত্তঃ ইমাং ৱৃত্তিং অগ্ৰহীত্ স্ৱজন উজ্ঝিতঃ ॥ 38॥ অহো এষঃ মহাসাৰঃ ধৃতিমান্ গিৰিঃ আডিৱ । মৌনেন সাধযতি অৰ্থং বকৱত্ দৃঢনিশ্চযঃ ॥ 39॥ ইতি একে ৱিহসন্তি এনং একে দুৰ্ৱাতযন্তি চ । তং ববন্ধুঃ নিৰুৰুধুঃ যথা ক্ৰীডনকং দ্ৱিজম্ ॥ 40॥ এৱং সঃ ভৌতিকং দুঃখং দৈৱিকং দৈহিকং চ যত্ । ভোক্তৱ্যং আত্মনঃ দিষ্টং প্ৰাপ্তং প্ৰাপ্তং অবুধ্যত ॥ 41॥ পৰিভূতঃ ইমাং গাথাং অগাযত নৰাধমৈঃ । পাতযদ্ভিঃ স্ৱধৰ্মস্থঃ ধৃতিং আস্থায সাত্ৱিকীম্ ॥ 42॥ দ্ৱিজঃ উৱাচ । ন অযং জনঃ মে সুখদুঃখহেতুঃ ন দেৱতাত্মা গ্ৰহকৰ্মকালাঃ । মনঃ পৰং কাৰণং আমনন্তি সংসাৰচক্ৰং পৰিৱৰ্তযেত্ যত্ ॥ 43॥ মনঃ গুণান্ ৱৈ সৃজতে বলীযঃ ততঃ চ কৰ্মাণি ৱিলক্ষণানি । শুক্লানি কৃষ্ণানি অথ লোহিতানি তেভ্যঃ সৱৰ্ণাঃ সৃতযঃ ভৱন্তি ॥ 44॥ অনীহঃ আত্মা মনসা সমীহতা হিৰণ্মযঃ মত্সখঃ উদ্ৱিচষ্টে । মনঃ স্ৱলিঙ্গং পৰিগৃহ্য কামান্ জুষন্ নিবদ্ধঃ গুণসঙ্গতঃ অসৌ ॥ 45॥ দানং স্ৱধৰ্মঃ নিযমঃ যমঃ চ শ্ৰুতং চ কৰ্মাণি চ সদ্ৱ্ৰতানি । সৰ্ৱে মনোনিগ্ৰহলক্ষণান্তাঃ পৰঃ হি যোগঃ মনসঃ সমাধি ॥ 46॥ সমাহিতং যস্য মনঃ প্ৰশান্তম্ দানাদিভিঃ কিং ৱদ তস্য কৃত্যম্ । অসংযতং যস্য মনঃ ৱিনশ্যত্ দানাদিভিঃ চেত্ অপৰং কিমেভিঃ ॥ 47॥ মনোৱশে অন্যে হি অভৱন্ স্ম দেৱাঃ মনঃ চ ন অন্যস্য ৱশং সমেতি । ভীষ্মঃ হি দেৱঃ সহসঃ সহীযান্ যুঞ্জ্যাত্ ৱশে তং সঃ হি দেৱদেৱঃ ॥ 48॥ তং দুৰ্জযং শত্ৰুং অসহ্যৱেগং মৰুন্তুদং তত্ ন ৱিজিত্য কেচিত্ । কুৰ্ৱন্তি অসত্ ৱিগ্ৰহং অত্ৰ মৰ্ত্যৈঃ মিত্ৰাণি উদাসীন ৰিপূন্ ৱিমূঢাঃ ॥ 49॥ দেহং মনোমাত্ৰং ইমং গৃহীত্ৱা মম অহং ইতি অন্ধ ধিযঃ মনুষ্যাঃ । এষঃ অহং অন্যঃ অযং ইতি ভ্ৰমেণ দুৰন্তপাৰে তমসি ভ্ৰমন্তি ॥ 50॥ জনঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্ কিং আত্মনঃ চ অত্ৰ হ ভৌমযোঃ তত্ । জিহ্ৱাং ক্ৱচিত্ সন্দশতি স্ৱদদ্ভিঃ তত্ ৱেদনাযাং কতমায কুপ্যেত্ ॥ 51॥ দুঃখস্য হেতুঃ যদি দেৱতাঃ তু কিং আত্মনঃ তত্ৰ ৱিকাৰযোঃ তত্ । যত্ অঙ্গং অঙ্গেন নিহন্যতে ক্ৱচিত্ ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ পুৰুষঃ স্ৱদেহে ॥ 52॥ আত্মা যদি স্যাত্ সুখদুঃখহেতুঃ কিং অন্যতঃ তত্ৰ নিজস্ৱভাৱঃ । ন হি আত্মনঃ অন্যত্ যদি তত্ মৃষা স্যাত্ ক্ৰুধ্যেত কস্মাত্ ন সুখং ন দুঃখম্ ॥ 53॥ গ্ৰহাঃ নিমিত্তং সুখদুঃখযোঃ চেত্ কিং আত্মনঃ অজস্য জনস্য তে ৱৈ । গ্ৰহৈঃ গ্ৰহস্য এৱ ৱদন্তি পীডাম্ ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ পুৰুষঃ ততঃ অন্যঃ ॥ 54॥ কৰ্মাঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্ কিং আত্মনঃ তত্ হি জডাজডত্ৱে । দেহঃ তু অচিত্পুৰুষঃ অযং সুপৰ্ণঃ ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ ন হি কৰ্মমূলম্ ॥ 55॥ কালঃ তু হেতুঃ সুখদুঃখযোঃ চেত্ কিং আত্মনঃ তত্ৰ তত্ আত্মকঃ অসৌ । ন অগ্নেঃ হি তাপঃ ন হিমস্য তত্ স্যাত্ ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ ন পৰস্য দ্ৱন্দ্ৱম্ ॥ 56॥ ন কেনচিত্ ক্ৱ অপি কথঞ্চন অস্য দ্ৱন্দ্ৱ উপৰাগঃ পৰতঃ পৰস্য । যথাহমঃ সংসৃতিৰূপিণঃ স্যাত্ এৱং প্ৰবুদ্ধঃ ন বিভেতি ভূতৈঃ ॥ 57॥ এতাং সঃ আস্থায পৰাত্মনিষ্ঠাম্ অধ্যাসিতাং পূৰ্ৱতমৈঃ মহৰ্ষিভিঃ । অহং তৰিষ্যামি দুৰন্তপাৰম্ তমঃ মুকুন্দ অঙ্ঘ্ৰিনিষেৱযা এৱ ॥ 58॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । নিৰ্ৱিদ্য নষ্টদ্ৰৱিণঃ গতক্লমঃ প্ৰৱ্ৰজ্য গাং পৰ্যটমানঃ ইত্থম্ । নিৰাকৃতঃ অসদ্ভিঃ অপি স্ৱধৰ্মাত্ অকম্পিতঃ অমুং মুনিঃ আহ গাথাম্ ॥ 59॥ সুখদুঃখপ্ৰদঃ ন অন্যঃ পুৰুষস্য আত্মৱিভ্ৰমঃ । মিত্ৰ উদাসীনৰিপৱঃ সংসাৰঃ তমসঃ কৃতঃ ॥ 60॥ তস্মাত্ সৰ্ৱাত্মনা তাত নিগৃহাণ মনো ধিযা । মযি আৱেশিতযা যুক্তঃ এতাৱান্ যোগসঙ্গ্ৰহঃ ॥ 61॥ যঃ এতাং ভিক্ষুণা গীতাং ব্ৰহ্মনিষ্ঠাং সমাহিতঃ । ধাৰযন্ শ্ৰাৱযন্ শ্ৰুণ্ৱন্ দ্ৱন্দ্ৱৈঃ ন এৱ অভিভূযতে ॥ 62॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুদ্ধৱসংৱাদে বিক্ষুগীতনিৰূপণং নাম ত্ৰযোৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 23॥ অথ চতুৰ্ৱিংশোঽধ্যাঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । অথ তে সম্প্ৰৱক্ষ্যামি সাঙ্খ্যং পূৰ্ৱৈঃ ৱিনিশ্চিতম্ । যত্ ৱিজ্ঞায পুমান্ সদ্যঃ জহ্যাত্ ৱৈকল্পিকং ভ্ৰমম্ ॥ 1॥ আসীত্ জ্ঞানং অথঃ হি অৰ্থঃ একং এৱ অৱিকল্পিতম্ । যদা ৱিৱেকনিপুণাঃ আদৌ কৃতযুগে অযুগে ॥ 2॥ তত্ মাযাফলৰূপেণ কেৱলং নিৰ্ৱিকল্পিতম্ । ৱাঙ্মনঃ অগোচৰং সত্যং দ্ৱিধা সমভৱত্ বৃহত্ ॥ 3॥ তযোঃ একতৰঃ হি অৰ্থঃ প্ৰকৃতিঃ সোভযাত্মিকা । জ্ঞানং তু অন্যতৰঃ ভাৱঃ পুৰুষঃ সঃ অভিধীযতে ॥ 4॥ তমঃ ৰজঃ সত্ত্ৱং ইতি প্ৰকৃতেঃ অভৱন্ গুণাঃ । মযা প্ৰক্ষোভ্যমাণাযাঃ পুৰুষ অনুমতেন চ ॥ 5॥ তেভ্যঃ সমভৱত্ সূত্ৰং মহান্ সূত্ৰেণ সংযুতঃ । ততঃ ৱিকুৰ্ৱতঃ জাতঃ যঃ অহঙ্কাৰঃ ৱিমোহনঃ ॥ 6॥ ৱৈকাৰিকঃ তৈজসঃ চ তামসঃ চ ইতি অহং ত্ৰিৱৃত্ । তন্মাত্ৰ ইন্দ্ৰিয মনসাং কাৰণং চিত্ অচিত্ মযঃ ॥ 7॥ অৰ্থঃ তন্মাত্ৰিকাত্ জজ্ঞে তামসাত্ ইন্দ্ৰিযাণি চ । তৈজসাত্ দেৱতাঃ আসন্ একাদশ চ ৱৈকৃতাত্ ॥ 8॥ মযা সঞ্চোদিতাঃ ভাৱাঃ সৰ্ৱে সংহতি অকাৰিণঃ । অণ্ডং উত্পাদযামাসুঃ মম আযতনং উত্তমম্ ॥ 9॥ তস্মিন্ অহং সমভৱং অণ্ডে সলিলসংস্থিতৌ । মম নাভ্যাং অভূত্ পদ্মং ৱিশ্ৱাখ্যং তত্ৰ চ আত্মভূঃ ॥ 10॥ সঃ অসৃজত্ তপসা যুক্তঃ ৰজসা মত্ অনুগ্ৰহাত্ । লোকান্ সপালান্ ৱিশ্ৱাত্মা ভূঃ ভুৱঃ স্ৱঃ ইতি ত্ৰিধা ॥ 11॥ দেৱানাং ওকঃ আসীত্ স্ৱঃ ভূতানাং চ ভুৱঃ পদম্ । মৰ্ত্য আদীনাং চ ভূঃ লোকঃ সিদ্ধানাং ত্ৰিতযাত্ পৰম্ ॥ 12॥ অধঃ অসুৰাণাং নাগানাং ভূমেঃ ওকঃ অসৃজত্ প্ৰভুঃ । ত্ৰিলোক্যাং গতযঃ সৰ্ৱাঃ কৰ্মণাং ত্ৰিগুণ আত্মনাম্ ॥ 13॥ যোগস্য তপসঃ চ এৱ ন্যাসস্য গতযঃ অমলাঃ । মহঃ জনঃ তপঃ সত্যং ভক্তিযোগস্য মদ্গতিঃ ॥ 14॥ মযা কালাত্মনা ধাত্ৰা কৰ্মযুক্তং ইদং জগত্ । গুণপ্ৰৱাহঃ এতস্মিন্ উন্মজ্জতি নিমজ্জতি ॥ 15॥ অণুঃ বৃহত্ কৃশঃ স্থূলঃ যঃ যঃ ভাৱঃ প্ৰসিধ্যতি । সৰ্ৱঃ অপি উভযসংযুক্তঃ প্ৰকৃত্যা পুৰুষেণ চ ॥ 16॥ যঃ তু যস্য আদিঃ অন্তঃ চ সঃ ৱৈ মধ্যং চ তস্য সন্ । ৱিকাৰঃ ৱ্যৱহাৰাৰ্থঃ যথা তৈজস পাৰ্থিৱাঃ ॥ 17॥ যত্ উপাদায পূৰ্ৱঃ তু ভাৱঃ ৱিকুৰুতে অপৰম্ । আদিঃ অন্তঃ যদা যস্য তত্ সত্যং অভিধীযতে ॥ 18॥ প্ৰকৃতিঃ হি অস্য উপাদানং আধাৰঃ পুৰুষঃ পৰঃ । সতঃ অভিৱ্যঞ্জকঃ কালঃ ব্ৰহ্ম তত্ ত্ৰিতযং তু অহম্ ॥ 19॥ সৰ্গঃ প্ৰৱৰ্ততে তাৱত্ পৌৰ্ৱ অপৰ্যেণ নিত্যশঃ । মহান্ গুণৱিসৰ্গ অৰ্থঃ স্থিতি অন্তঃ যাৱত্ ঈক্ষণম্ ॥ 20॥ ৱিৰাট্ মযা আসাদ্যমানঃ লোককল্পৱিকল্পকঃ । পঞ্চত্ৱায ৱিশেষায কল্পতে ভুৱনৈঃ সহ ॥ 21॥ অন্নে প্ৰলীযতে মৰ্ত্যং অন্নং ধানাসু লীযতে । ধানাঃ ভূমৌ প্ৰলীযন্তে ভূমিঃ গন্ধে প্ৰলীযতে ॥ 22॥ অপ্সু প্ৰলীযন্তে গন্ধঃ আপঃ চ স্ৱগুণে ৰসে । লীযতে জ্যোতিষি ৰসঃ জ্যোতী ৰূপে প্ৰলীযতে ॥ 23॥ ৰূপং ৱাযৌ সঃ চ স্পৰ্শে লীযতে সঃ অপি চ অম্বৰে । অম্বৰং শব্দতন্মাত্ৰঃ ইন্দ্ৰিযাণি স্ৱযোনিষু ॥ 24॥ যোনিঃ ৱৈকাৰিকে সৌম্য লীযতে মনসি ঈশ্ৱৰে । শব্দঃ ভূতাদিং অপি এতি ভূতাদিঃ মহতি প্ৰভুঃ ॥ 25॥ সঃ লীযতে মহান্ স্ৱেষু গুণেষু গুণৱত্তমঃ । তে অৱ্যক্তে সম্প্ৰলীযন্তে তত্কলে লীযতে অৱ্যযে ॥ 26॥ কালঃ মাযামযে জীৱে জীৱঃ আত্মনি মযি অজে । আত্মা কেৱলঃ আত্মস্থঃ ৱিকল্প অপায লক্ষণঃ ॥ 27॥ এৱং অন্ৱীক্ষমাণস্য কথং ৱৈকল্পিকঃ ভ্ৰমঃ । মনসঃ হৃদি তিষ্ঠেত ৱ্যোম্নি ইৱ অৰ্ক উদযে তমঃ ॥ 28॥ এষঃ সাঙ্খ্যৱিধিঃ প্ৰোক্তঃ সংশযগ্ৰন্থিভেদনঃ । প্ৰতিলোম অনুলোমাভ্যাং পৰাৱৰদৃশা মযা ॥ 29॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে প্ৰকৃতিপুৰুষসাঙ্খ্যযোগো নাম চতুৰ্ৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 24॥ অথ পঞ্চৱিংশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱানুৱাচ । গুণানাং অসমিশ্ৰাণাং পুমান্যেন যথা ভৱেত্ । তন্মে পুৰুষৱৰ্য ইঅদং উপধাৰয শংসতঃ ॥ 1॥ সমঃ দমঃ তিতিক্ষা ঈক্ষা তপঃ সত্যং দযা স্মৃতিঃ । তুষ্টিঃ ত্যাগঃ অস্পৃহা শ্ৰদ্ধা হ্ৰীঃ দযা আদিঃ স্ৱনিৰ্ৱৃতিঃ ॥ 2॥ কামঃ ঈহা মদঃ তৃষ্ণা স্তম্ভঃ আশীঃ ভিদা সুখম্ । মদ উত্সাহঃ যশঃ প্ৰীতিঃ হাস্যং ৱীৰ্যং বল উদ্যমঃ ॥ 3॥ ক্ৰোধঃ লোভঃ অনৃতং হিংসা যাঞ্চা দম্ভঃ ক্লমঃ কলিঃ । শোকমোহৌ ৱিষাদাৰ্তী নিদ্ৰা আশা ভীঃ অনুদ্যমঃ ॥ 4॥ সত্ত্ৱস্য ৰজসঃ চ এতাঃ তমসঃ চ অনুমূৰ্ৱশঃ । ৱৃত্তযঃ ৱৰ্ণিতপ্ৰাযাঃ সন্নিপাতং অথঃ শ্ৰুণু ॥ 5॥ সন্নিপাতঃ তু অহং ইতি মম ইতি উদ্ধৱ যা মতিঃ । ৱ্যৱহাৰঃ সন্নিপাতঃ মনোমাত্ৰ ইন্দ্ৰিযাসুভিঃ ॥ 6॥ ধৰ্মে চ অৰ্থে চ কামে চ যদা অসৌ পৰিনিষ্ঠিতঃ । গুণানাং সন্নিকৰ্ষঃ অযং শ্ৰদ্ধাঃ অতিধনাৱহঃ ॥ 7॥ প্ৰৱৃত্তিলক্ষণে নিষ্ঠা পুমান্ যঃ হি গৃহাশ্ৰমে । স্ৱধৰ্মে চ অনুতিষ্ঠেত গুণানাং সমিতিঃ হি সা ॥ 8॥ পুৰুষং সত্ত্ৱসংযুক্তং অনুমীযাত্ শম আদিভিঃ । কামাদিভী ৰজোযুক্তং ক্ৰোধাদ্যৈঃ তমসা যুতম্ ॥ 9॥ যদা ভজতি মাং ভক্ত্যা নিৰপেক্ষঃ স্ৱকৰ্মভিঃ । তং সত্ত্ৱপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ পুৰুষং স্ত্ৰিযং এৱ ৱা ॥ 10॥ যদা আশিষঃ আশাস্য মাং ভজেত স্ৱকৰ্মভিঃ । তং ৰজঃপ্ৰকৃতিং ৱিদ্যাত্ হিংসাং আশাস্য তামসম্ ॥ 11॥ সত্ত্ৱং ৰজঃ তমঃ ইতি গুণাঃ জীৱস্য ন এৱ মে । চিত্তজা যৈঃ তু ভূতানাং সজ্জমানঃ নিবধ্যতে ॥ 12॥ যদেতৰৌ জযেত্ সত্ত্ৱং ভাস্ৱৰং ৱিশদং শিৱম্ । তদা সুখেন যুজ্যেত ধৰ্মজ্ঞান আদিভিঃ পুমান্ ॥ 13॥ যদা জযেত্ তমঃ সত্ত্ৱং ৰজঃ সঙ্গং ভিদা চলম্ । তদা দুঃখেন যুজ্যেত কৰ্মণা যশসা শ্ৰিযা ॥ 14॥ যদা জযেত্ ৰজঃ সত্ত্ৱং তমঃ মূঢঃ লযং জডম্ । যুজ্যেত শোকমোহাভ্যাং নিদ্ৰযা হিংসযা আশযা ॥ 15॥ যদা চিত্তং প্ৰসীদেত ইন্দ্ৰিযাণাং চ নিৰ্ৱৃতিঃ । দেহে অভযং মনোসঙ্গং তত্ সত্ত্ৱং ৱিদ্ধি মত্পদম্ ॥ 16॥ ৱিকুৰ্ৱন্ ক্ৰিযযা চ অধীৰ নিৰ্ৱৃতিঃ চ চেতসাম্ । গাত্ৰাস্ৱাস্থ্যং মনঃ ভ্ৰান্তং ৰজঃ এতৈঃ নিশাময ॥ 17॥ সীদত্ চিত্তং ৱিলীযেত চেতসঃ গ্ৰহণে অক্ষমম্ । মনঃ নষ্টং তমঃ গ্লানিঃ তমঃ তত্ উপধাৰয ॥ 18॥ এধমানে গুণে সত্ত্ৱে দেৱানাং বলং এধতে । অসুৰাণাং চ ৰজসি তমসি উদ্ধৱ ৰক্ষসাম্ ॥ 19॥ সত্ত্ৱাত্ জগৰণং ৱিদ্যাত্ ৰজসা স্ৱপ্নং আদিশেত্ । প্ৰস্ৱাপং তমসা জন্তোঃ তুৰীযং ত্ৰিষু সন্ততম্ ॥ 20॥ উপৰ্যুপৰি গচ্ছন্তি সত্ত্ৱেন আব্ৰহ্মণঃ জনাঃ । তমসা অধঃ অধঃ আমুখ্যাত্ ৰজসা অন্তৰচাৰিণঃ ॥ 21॥ সত্ত্ৱে প্ৰলীনাঃ স্ৱঃ যান্তি নৰলোকং ৰজোলযাঃ । তমোলযাঃ তু নিৰযং যান্তি মাং এৱ নিৰ্গুণাঃ ॥ 22॥ মদৰ্পণং নিষ্ফলং ৱা সাত্ৱিকং নিজকৰ্ম তত্ । ৰাজসং ফলসঙ্কল্পং হিংসাপ্ৰাযাদি তামসম্ ॥ 23॥ কৈৱল্যং সাত্ৱিকং জ্ঞানং ৰজঃ ৱৈকল্পিকং চ যত্ । প্ৰাকৃতং তামসং জ্ঞানং মন্নিষ্ঠং নিৰ্গুণং স্মৃতম্ ॥ 24॥ ৱনং তু সাত্ৱিকঃ ৱাসঃ গ্ৰামঃ ৰাজসঃ উচ্যতে । তামসং দ্যূতসদনং মন্নিকেতনং তু নিৰ্গুণম্ ॥ 25॥ সাত্ৱিকঃ কাৰকঃ অসঙ্গী ৰাগান্ধঃ ৰাজসঃ স্মৃতঃ । তামসঃ স্মৃতিৱিভ্ৰষ্টঃ নিৰ্গুণঃ মদপাশ্ৰযঃ ॥ 26॥ সাত্ত্ৱিকী আধ্যাত্মিকী শ্ৰদ্ধা কৰ্মশ্ৰদ্ধা তু ৰাজসী । তামস্যধৰ্মে যা শ্ৰদ্ধা মত্সেৱাযাং তু নিৰ্গুণা ॥ 27॥ পথ্যং পূতং অনাযঃ তং আহাৰ্যং সাত্ত্ৱিকং স্মৃতম্ । ৰাজসং চ ইন্দ্ৰিযপ্ৰেষ্ঠং তামসং চ আৰ্তিদ অশুচি ॥ 28॥ সাত্ত্ৱিকং সুখং আত্মোত্থং ৱিষযোত্থং তু ৰাজসম্ । তামসং মোহদৈনোত্থং নিৰ্গুণং মদপাশ্ৰযম্ ॥ 29॥ দ্ৰৱ্যং দেশঃ ফলং কালঃ জ্ঞানং কৰ্ম চ কাৰকাঃ । শ্ৰদ্ধা অৱস্থা আকৃতিঃ নিষ্ঠা ত্ৰৈগুণ্যঃ সৰ্ৱঃ এৱ হি ॥ 30॥ সৰ্ৱে গুণমযাঃ ভাৱাঃ পুৰুষ অৱ্যক্ত ধিষ্ঠিতাঃ ॥ 31॥ এতাঃ সংসৃতযঃ পুংসঃ গুণকৰ্মনিবন্ধনাঃ । যেন ইমে নিৰ্জিতাঃ সৌম্য গুণাঃ জীৱেন চিত্তজাঃ । ভক্তিযোগেন মন্নিষ্ঠঃ মদ্ভাৱায প্ৰপদ্যতে ॥ 32॥ তস্মাত্ অহং ইমং লব্ধ্ৱা জ্ঞানৱিজ্ঞানসম্ভৱম্ । গুণসঙ্গং ৱিনিৰ্ধূয মাং ভজন্তু ৱিচক্ষণাঃ ॥ 33॥ নিঃসঙ্গঃ মাং ভজেত্ ৱিদ্ৱান্ অপ্ৰমত্তঃ জিতেন্দ্ৰিযঃ । ৰজঃ তমঃ চ অভিজযেত্ সত্ত্ৱসংসেৱযা মুনিঃ ॥ 34॥ সত্ত্ৱং চ অভিজযেত্ যুক্তঃ নৈৰপেক্ষ্যেণ শান্তধীঃ । সম্পদ্যতে গুণৈঃ মুক্তঃ জীৱঃ জীৱং ৱিহায মাম্ ॥ 35॥ জীৱঃ জীৱৱিনিৰ্মুক্তঃ গুণৈঃ চ আশযসম্ভৱৈঃ । মযা এৱ ব্ৰহ্মণা পূৰ্ণঃ ন বহিঃ ন অন্তৰঃ চৰেত্ ॥ 36॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে গুণনিৰ্গুণনিৰূপণং নাম পঞ্চৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 25॥ অথ ষড্ৱিংশোঽধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । মত্ লক্ষণং ইমং কাযং লব্ধ্ৱা মদ্ধৰ্মঃ আস্থিতঃ । আনন্দং পৰমাত্মানং আত্মস্থং সমুপৈতি মাম্ ॥1॥ গুণময্যাঃ জীৱযোন্যাঃ ৱিমুক্তঃ জ্ঞাননিষ্ঠযা । গুণেষু মাযামাত্ৰেষু দৃশ্যমানেষু অৱস্তুতঃ । ৱৰ্তমানঃ অপি ন পুমান্ যুজ্যতে অৱস্তুভিঃ গুণৈঃ ॥ 2॥ সঙ্গং ন কুৰ্যাত্ অসতাং শিশ্ন উদৰ তৃপাং ক্ৱচিত্ । তস্য অনুগতঃ তমসি অন্ধে পততি অন্ধ অনুগান্ধৱত্ ॥ 3॥ ঐলঃ সম্ৰাট্ ইমাং গাথাং অগাযত বৃহচ্ছ্ৰৱাঃ । উৰ্ৱশী ৱিৰহাত্ মুহ্যন্ নিৰ্ৱিণ্ণঃ শোকসংযমে ॥ 4॥ ত্যক্ত্ৱা আত্মানং ৱ্ৰজন্তীং তাং নগ্নঃ উন্মত্তৱত্ নৃপঃ । ৱিলপন্ অন্ৱগাত্ জাযে ঘোৰে তিষ্ঠ ইতি ৱিক্লৱঃ ॥ 5॥ কামান্ অতৃপ্তঃ অনুজুষন্ ক্ষুল্লকান্ ৱৰ্ষযামিনীঃ । ন ৱেদ যান্তীঃ ন অযান্তীঃ উৰ্ৱশী আকৃষ্টচেঅতনঃ ॥ 6॥ ঐলঃ উৱাচ । অহো মে মোহৱিস্তাৰঃ কামকষ্মলচেতসঃ । দেৱ্যাঃ গৃহীতকণ্ঠস্য ন আযুঃখণ্ডাঃ ইমে স্মৃতাঃ ॥ 7॥ ন অহং ৱেদ অভিনিৰ্মুক্তঃ সূৰ্যঃ ৱা অভ্যুদিতঃ অমুযা । মুষিতঃ ৱৰ্ষপূগানাং বত অহানি গতানি উত ॥ 8॥ অহো মে আত্মসম্মোহঃ যেন আত্মা যোষিতাং কৃতঃ । ক্ৰীডামৃগঃ চক্ৰৱৰ্তী নৰদেৱশিখামণিঃ ॥ 9॥ সপৰিচ্ছদং আত্মানং হিত্ৱা তৃণং ইৱ ঈশ্ৱৰম্ । যান্তীং স্ত্ৰিযং চ অন্ৱগমং নগ্নঃ উন্মত্তৱত্ ৰুদন্ ॥ 10॥ কুতঃ তস্য অনুভাৱঃ স্যাত্ তেজঃ ঈশত্ৱং এৱ ৱা । যঃ অন্ৱগচ্ছং স্ত্ৰিযং যান্তীং খৰৱত্ পাদতাডিতঃ ॥ 11॥ কিং ৱিদ্যযা কিং তপসা কিং ত্যাগেন শ্ৰুতেন ৱা । কিং ৱিৱিক্তেন মৌনেন স্ত্ৰীভিঃ যস্য মনঃ হৃতম্ ॥ 12॥ স্ৱাৰ্থস্য অকোৱিদং ধিঙ্ মাং মূৰ্খং পণ্ডিত মানিনম্ । যঃ অহং ঈশ্ৱৰতাং প্ৰাপ্য স্ত্ৰীভিঃ গো খৰৱত্ জিতঃ ॥ 13॥ সেৱতঃ ৱৰ্ষপূগাত্ মে উৰ্ৱশ্যঃ অধৰাসৱম্ । ন তৃপ্যতি আত্মভূঃ কামঃ ৱহ্নিঃ আহুতিভিঃ যথা ॥ 14॥ পুংশ্চল্যা অপহৃতং চিত্তং কোন্ৱন্যঃ মোচিতুং প্ৰভুঃ । আত্মাৰামেশ্ৱৰং ঋতে ভগৱন্তং অধোক্ষজম্ ॥ 15॥ বোধিতস্য অপি দেৱ্যা মে সূক্তৱাক্যেন দুৰ্মতেঃ । মনোগতঃ মহামোহঃ ন অপযাতি অজিতাত্মনঃ ॥ 16॥ কিং এতযা নঃ অপকৃতং ৰজ্জ্ৱা ৱা সৰ্পচেতসঃ । ৰজ্জুস্ৱৰূপ অৱিদুষঃ যঃ অহং যত্ অজিতেন্দ্ৰিযঃ ॥ 17॥ ক্ৱ অযং মলোমসঃ কাযঃ দৌৰ্গন্ধি আদি আত্মকঃ অশুচিঃ । ক্ৱ গুণাঃ সৌমনস্য আদ্যাঃ হি অধ্যাসঃ অৱিদ্যযা কৃতঃ ॥ 18॥ পিত্ৰোঃ কিং স্ৱং নু ভাৰ্যাযাঃ স্ৱামিনঃ অগ্নেঃ শ্ৱগৃধ্ৰযোঃ । কিং আত্মনঃ কিং সুহৃদাং ইতি যঃ ন অৱসীযতে ॥ 19॥ তস্মিন্ কলেৱৰে অমেধ্যে তুচ্ছনিষ্ঠে ৱিষজ্জতে । অহো সুভদ্ৰং সুনসং সুস্মিতং চ মুখং স্ত্ৰিযঃ ॥ 20॥ ত্ৱঙ্ মাংস ৰুধিৰ স্নাযু মেদো মজ্জা অস্থি সংহতৌ । ৱিণ্মূত্ৰপূযে ৰমতাং কৃমীণাং কিযত্ অন্তৰম্ ॥ 21॥ অথ অপি ন উপসজ্জেত স্ত্ৰীষু স্ত্ৰৈণেষু চ অৰ্থৱিত্ । ৱিষয ইন্দ্ৰিয সংযোগাত্ মনঃ ক্ষুভ্যতি ন অন্যথা ॥ 22॥ অদৃষ্টাত্ অশ্ৰুতাত্ ভাৱাত্ ন ভাৱঃ উপজাযতে । অসম্প্ৰযুঞ্জতঃ প্ৰাণান্ শাম্যতি স্তিমিতং মনঃ ॥ 23॥ তস্মাত্ সঙ্গঃ ন কৰ্তৱ্যঃ স্ত্ৰীষু স্ত্ৰৈণেষু চ ইন্দ্ৰিযৈঃ । ৱিদুষাং চ অপি অৱিশ্ৰব্ধঃ ষড্ৱৰ্গঃ কিমু মাদৃশাম্ ॥ 24॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । এৱং প্ৰগাযন্ নৃপদেৱদেৱঃ সঃ উৰ্ৱশীলোকং অথঃ ৱিহায । আত্মানং আত্মনি অৱগম্য মাং ৱৈ উপাৰমত্ জ্ঞানৱিধূতমোহঃ ॥ 25॥ ততঃ দুঃসঙ্গং উত্সৃজ্য সত্সু সজ্জেত বুদ্ধিমান্ । সন্তঃ এতস্য ছিন্দন্তি মনোৱ্যাসঙ্গমুক্তিভিঃ ॥ 26॥ সন্তঃ অনপেক্ষাঃ মচ্চিত্তাঃ প্ৰশান্তাঃ সমদৰ্শিনঃ । নিৰ্মমাঃ নিৰহঙ্কাৰাঃ নিৰ্দ্ৱন্দ্ৱাঃ নিষ্পৰিগ্ৰহাঃ ॥ 27॥ তেষু নিত্যং মহাভাগঃ মহাভাগেষু মত্কথাঃ । সম্ভৱন্তি হিতা নৄণাং জুষতাং প্ৰপুনন্তি অঘম্ ॥ 28॥ তাঃ যে শ্ৰুণ্ৱন্তি গাযন্তি হি অনুমোদন্তি চ অদৃতাঃ । মত্পৰাঃ শ্ৰদ্দধানাঃ চ ভক্তিং ৱিন্দন্তি তে মযি ॥ 29॥ ভক্তিং লব্ধৱতঃ সাধোঃ কিং অন্যত্ অৱশিষ্যতে । মযি অনন্তগুণে ব্ৰহ্মণি আনন্দ অনুভৱ আত্মনি ॥ 30॥ যথা উপশ্ৰযমাণস্য ভগৱন্তং ৱিভাৱসুম্ । শীতং ভযং তমঃ অপি এতি সাধূন্ সংসেৱতঃ তথা ॥ 31॥ নিমজ্জ্য উন্মজ্জ্যতাং ঘোৰে ভৱাব্ধৌ পৰম অযনম্ । সন্তঃ ব্ৰহ্মৱিদঃ শান্তাঃ নৌঃ দৃঢ ইৱ অপ্সু মজ্জতাম্ ॥ 32॥ অন্নং হি প্ৰাণিনাং প্ৰাণঃ আৰ্তানাং শৰণং তু অহম্ । ধৰ্মঃ ৱিত্তং নৃণাং প্ৰেত্য সন্তঃ অৰ্ৱাক্ বিভ্যতঃ অৰণম্ ॥ 33॥ সন্তঃ দিশন্তি চক্ষূংষি বহিঃ অৰ্কঃ সমুত্থিতঃ । দেৱতাঃ বান্ধৱাঃ সন্তঃ সন্তঃ আত্মা অহং এৱ চ ॥ 34॥ ৱৈতসেনঃ ততঃ অপি এৱং উৰ্ৱশ্যা লোকনিঃস্পৃহঃ । মুক্তসঙ্গঃ মহীং এতাং আত্মাৰামঃ চচাৰ হ ॥ 35॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে ঐলগীতং নাম ষড্ৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 26॥ অথ সপ্তৱিংশোঽধ্যাযঃ । উদ্ধৱঃ উৱাচ । ক্ৰিযাযোগং সমাচক্ষ্ৱ ভৱত্ আৰাধনং প্ৰভো । যস্মাত্ ত্ৱাং যে যথা অৰ্চন্তি সাত্ৱতাঃ সাত্ৱতৰ্ষভ ॥ 1॥ এতত্ ৱদন্তি মুনযঃ মুহুঃ নিঃশ্ৰেযসং নৃণাম্ । নাৰদঃ ভগৱান্ ৱ্যাসঃ আচাৰ্যঃ অঙ্গিৰসঃ সুতঃ ॥ 2॥ নিঃসৃতং তে মুখাম্ভোজাদ্যত্ আহ ভগৱান্ অজঃ । পুত্ৰেভ্যঃ ভৃগুমুখ্যেভ্যঃ দেৱ্যৈ চ ভগৱান্ ভৱঃ ॥ 3॥ এতত্ ৱৈ সৰ্ৱৱৰ্ণানাং আশ্ৰমাণাং চ সম্মতম্ । শ্ৰেযসাং উত্তমং মন্যে স্ত্ৰীশূদ্ৰাণাং চ মানদ ॥ 4॥ এতত্ কমলপত্ৰাক্ষ কৰ্মবন্ধৱিমোচনম্ । ভক্তায চ অনুৰক্তায ব্ৰূহি ৱিশ্ৱেশ্ৱৰ ঈশ্ৱৰ ॥ 5॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । নহি অন্তঃ অনন্তপাৰস্য কৰ্মকাণ্ডস্য চ উদ্ধৱ । সঙ্ক্ষিপ্তং ৱৰ্ণযিষ্যামি যথাৱত্ অনুপূৰ্ৱশঃ ॥ 6॥ ৱৈদিকঃ তান্ত্ৰিকঃ মিশ্ৰঃ ইতি মে ত্ৰিৱিধঃ মখঃ । ত্ৰযাণাং ঈপ্সিতেন এৱ ৱিধিনা মাং সমৰ্চযেত্ ॥ 7॥ যদা স্ৱনিগমেন উক্তং দ্ৱিজত্ৱং প্ৰাপ্য পূৰুষঃ । যথা যজেত মাং ভক্ত্যা শ্ৰদ্ধযা তত্ নিবোধ মে ॥ 8॥ অৰ্চাযাং স্থণ্ডিলে অগ্নৌ ৱা সূৰ্যে ৱা অপ্সু হৃদি দ্ৱিজঃ । দ্ৰৱ্যেণ ভক্তিযুক্তঃ অৰ্চেত্ স্ৱগুৰুং মাং অমাযযা ॥ 9॥ পূৰ্ৱং স্নানং প্ৰকুৰ্ৱীত ধৌতদন্তঃ অঙ্গশুদ্ধযে । উভযৈঃ অপি চ স্নানং মন্ত্ৰৈঃ মৃদ্গ্ৰহণাদিনা ॥ 10॥ সন্ধ্যা উপাস্তি আদি কৰ্মাণি ৱেদেন অচোদিতানি মে । পূজাং তৈঃ কল্পযেত্ সম্যক্ সঙ্কল্পঃ কৰ্মপাৱনীম্ ॥ 11॥ শৈলী দাৰুমযী লৌহী লেপ্যা লেখ্যা চ সৈকতী । মনোমযী মণিমযী প্ৰতিমা অষ্টৱিধা স্মৃতা ॥ 12॥ চল অচল ইতি দ্ৱিৱিধা প্ৰতিষ্ঠা জীৱমন্দিৰম্ । উদ্ৱাস আৱাহনে ন স্তঃ স্থিৰাযাং উদ্ধৱ অৰ্চনে ॥ 13॥ অস্থিৰাযাং ৱিকল্পঃ স্যাত্ স্থণ্ডিলে তু ভৱেত্ দ্ৱযম্ । স্নপনং তু অৱিলেপ্যাযাং অন্যত্ৰ পৰিমাৰ্জনম্ ॥ 14॥ দ্ৰৱ্যৈঃ প্ৰসিদ্ধ্যৈঃ মত্ যাগঃ প্ৰতিমাদিষু অমাযিনঃ । ভক্তস্য চ যথালব্ধৈঃ হৃদি ভাৱেন চ এৱ হি ॥ 15॥ স্নান অলঙ্কৰণং প্ৰেষ্ঠং অৰ্চাযাং এৱ তু উদ্ধৱ । স্থণ্ডিলে তত্ত্ৱৱিন্যাসঃ ৱহ্নৌ আজ্যপ্লুতং হৱিঃ ॥ 16॥ সূৰ্যে চ অভ্যৰ্হণং প্ৰেষ্ঠং সলিলে সলিল আদিভিঃ । শ্ৰদ্ধযা উপাহৃতং প্ৰেষ্ঠং ভক্তেন মম ৱাৰি অপি ॥ 17॥ ভূৰ্যপি অভক্ত উপহৃতং ন মে তোষায কল্পতে । গন্ধঃ ধূপঃ সুমনসঃ দীপঃ অন্ন আদ্য চ কিং পুনঃ ॥ 18॥ শুচিঃ সম্ভৃতসম্ভাৰঃ প্ৰাক্ দৰ্ভৈঃ কল্পিত আসনঃ । আসীনঃ প্ৰাক্ উদক্ ৱা অৰ্চেত্ অৰ্চাযাং অথ সম্মুখঃ ॥ 19॥ কৃতন্যাসঃ কৃতন্যাসাং মদৰ্চাং পাণিনা মৃজেত্ । কলশং প্ৰোক্ষণীযং চ যথাৱত্ উপসাধযেত্ ॥ 20॥ তত্ অদ্ভিঃ দেৱযজনং দ্ৰৱ্যাণি আত্মানং এৱ চ । প্ৰোক্ষ্য পাত্ৰাণি ত্ৰীণি অদ্ভিঃ তৈঃ তৈঃ দ্ৰৱ্যৈঃ চ সাধযেত্ ॥ 21॥ পাদ্য অৰ্ঘ আচমনীযাৰ্থং ত্ৰীণি পাত্ৰাণি দৈশিকঃ । হৃদা শীৰ্ষ্ণা অথ শিখযা গাযত্ৰ্যা চ অভিমন্ত্ৰযেত্ ॥ 22॥ পিণ্ডে ৱাযু অগ্নি সংশুদ্ধে হৃত্পদ্মস্থাং পৰাং মম । অণ্ৱীং জীৱকলাং ধ্যাযেত্ নাদ অন্তে সিদ্ধভাৱিতাম্ ॥ 23॥ তযা আত্মভূতযা পিণ্ডে ৱ্যাপ্তে সম্পূজ্য তন্মযঃ । আৱাহ্য অৰ্চ আদিষু স্থাপ্য ন্যস্ত অঙ্গং মাং প্ৰপূজযেত্ ॥ 24॥ পাদ্য উপস্পৰ্শ অৰ্হণ আদীন্ উপচাৰান্ প্ৰকল্পযেত্ । ধৰ্মাদিভিঃ চ নৱভিঃ কল্পযিত্ৱা আসনং মম ॥ 25॥ পদ্মং অষ্টদলং তত্ৰ কৰ্ণিকাকেসৰ উজ্জ্ৱলম্ । উভাভ্যাং ৱেদতন্ত্ৰাভ্যাং মহ্যং তু উভযসিদ্ধযে ॥ 26॥ সুদৰ্শনং পাঞ্চজন্যং গদাসীষুধনুঃ হলান্ । মুসলং কৌস্তুভং মালাং শ্ৰীৱত্সং চ অনুপূজযেত্ ॥ 27॥ নন্দং সুনন্দং গৰুডং প্ৰচণ্ডং চণ্ডং এৱ চ । মহাবলং বলং চ এৱ কুমুদং কুমুদেক্ষণম্ ॥ 28॥ দুৰ্গাং ৱিনাযকং ৱ্যাসং ৱিষ্ৱক্সেনং গুৰূন্ সুৰান্ । স্ৱে স্ৱে স্থানে তু অভিমুখান্ পূজযেত্ প্ৰোক্ষণ আদিভিঃ ॥ 29॥ চন্দন উশীৰ কৰ্পূৰ কুঙ্কুম অগৰু ৱাসিতৈঃ । সলিলৈঃ স্নাপযেত্ মন্ত্ৰৈঃ নিত্যদা ৱিভৱে সতি ॥ 30॥ স্ৱৰ্ণঘৰ্ম অনুৱাকেন মহাপুৰুষৱিদ্যযা । পৌৰুষেণ অপি সূক্তেন সামভীঃ ৰাজনাদিভিঃ ॥ 31॥ ৱস্ত্ৰ উপৱীত আভৰণ পত্ৰ স্ৰক্ গন্ধ লেপনৈঃ । অলঙ্কুৰ্ৱীত সপ্ৰেম মদ্ভক্তঃ মাং যথা উচিতম্ ॥ 32॥ পাদ্যং আচমনীযং চ গন্ধং সুমনসঃ অক্ষতান্ । ধূপ দীপ উপহাৰ্যাণি দদ্যাত্ মে শ্ৰদ্ধযা অৰ্চকঃ ॥ 33॥ গুডপাযসসৰ্পীংষি শষ্কুলি আপূপ মোদকান্ । সংযাৱ দধি সূপাং চ নৈৱেদ্যং সতি কল্পযেত্ ॥ 34॥ অভ্যঙ্গ উন্মৰ্দন আদৰ্শ দন্তধৌ অভিষেচনম্ । অন্নদ্য গীত নৃত্যাদি পৰ্ৱণি স্যুঃ উতান্ৱহম্ ॥ 35॥ ৱিধিনা ৱিহিতে কুণ্ডে মেখলাগৰ্তৱেদিভিঃ । অগ্নিং আধায পৰিতঃ সমূহেত্ পাণিনা উদিতম্ ॥ 36॥ পৰিস্তীৰ্য অথ পৰ্যুক্ষেত্ অন্ৱাধায যথাৱিধি । প্ৰোক্ষণ্যা আসাদ্য দ্ৰৱ্যাণি প্ৰোক্ষ্যাগ্নৌ ভাৱযেত মাম্ ॥ 37॥ তপ্তজাম্বূনদপ্ৰখ্যং শঙ্খচক্ৰগদাম্বুজৈঃ । লসত্ চতুৰ্ভুজং শান্তং পদ্মকিঞ্জল্কৱাসসম্ ॥ 38॥ স্ফুৰত্ কিৰীট কটক কটিসূত্ৰৱৰ অঙ্গদম্ । শ্ৰীৱত্সৱক্ষসং ভ্ৰাজত্ কৌস্তুভং ৱনমালিনম্ ॥ 39॥ ধ্যাযন্ অভ্যৰ্চ্য দাৰূণি হৱিষা অভিঘৃতানি চ । প্ৰাস্য আজ্যভাগৌ আঘাৰৌ দত্ত্ৱা চ আজ্যপ্লুতং হৱিঃ ॥ 40॥ জুহুযাত্ মূলমন্ত্ৰেণ ষোডশৰ্চ অৱদানতঃ । ধৰ্মাদিভ্যঃ যথান্যাযং মন্ত্ৰৈঃ স্ৱিষ্টিকৃতং বুধঃ ॥ 41॥ অভ্যৰ্চ্য অথ নমস্কৃত্য পাৰ্ষদেভ্যঃ বলিং হৰেত্ । মূলমন্ত্ৰং জপেত্ ব্ৰহ্ম স্মৰন্ নাৰাযণ আত্মকম্ ॥ 42॥ দত্ত্ৱা আচমনং উচ্ছেষং ৱিষ্ৱক্সেনায কল্পযেত্ । মুখৱাসং সুৰভিমত্ তাম্বূলাদ্যং অথ অৰ্হযেত্ ॥ 42॥ উপগাযন্ গৃণন্ নৃত্যন্ কৰ্মাণি অভিনযন্ মম । মত্কথাঃ শ্ৰাৱযন্ শ্ৰুণ্ৱন্ মুহূৰ্তং ক্ষণিকঃ ভৱেত্ ॥ 44। স্তৱৈঃ উচ্চাৱচৈঃ স্তোত্ৰৈঃ পৌৰাণৈঃ প্ৰকৃতৈঃ অপি । স্তুত্ৱা প্ৰসীদ ভগৱন্ ইতি ৱন্দেত দণ্ডৱত্ ॥ 45॥ শিৰঃ মত্ পাদযোঃ কৃত্ৱা বাহুভ্যাং চ পৰস্পৰম্ । প্ৰপন্নং পাহি মাং ঈশ ভীতং মৃত্যুগ্ৰহ অৰ্ণৱাত্ ॥ 46॥ ইতি শেষাং মযা দত্তাং শিৰসি আধায সাদৰম্ । উদ্ৱাসযেত্ চেত্ উদ্ৱাস্যং জ্যোতিঃ জ্যোতিষি তত্ পুনঃ ॥ 47॥ অৰ্চাদিষু যদা যত্ৰ শ্ৰদ্ধা মাং তত্ৰ চ অৰ্চযেত্ । সৰ্ৱভূতেষু আত্মনি চ সৰ্ৱ আত্মা অহং অৱস্থিতঃ ॥ 48॥ এৱং ক্ৰিযাযোগপথৈঃ পুমান্ ৱৈদিকতান্ত্ৰিকৈঃ । অৰ্চন্ উভযতঃ সিদ্ধিং মত্তঃ ৱিন্দতি অভীপ্সিতাম্ ॥ 49॥ মদৰ্চাং সম্প্ৰতিষ্ঠাপ্য মন্দিৰং কাৰযেত্ দৃঢম্ । পুষ্প উদ্যানানি ৰম্যাণি পূজা যাত্ৰা উত্সৱ আশ্ৰিতান্ ॥ 50॥ পূজাদীনাং প্ৰৱাহাৰ্থং মহাপৰ্ৱসু অথ অন্ৱহম্ । ক্ষেত্ৰাপণপুৰগ্ৰামান্ দত্ত্ৱা মত্ সাৰ্ষ্টিতাং ইযাত্ ॥ 51॥ প্ৰতিষ্ঠযা সাৰ্ৱভৌমংসদ্মনা ভুৱনত্ৰযম্ । পূজাদিনা ব্ৰহ্মলোকং ত্ৰিভিঃ মত্ সাম্যতাং ইযাত্ ॥ 52॥ মাং এৱ নৈৰপেক্ষ্যেণ ভক্তিযোগেন ৱিন্দতি । ভক্তিযোগং সঃ লভতে এৱং যঃ পূজযেত মাম্ ॥ 53॥ যঃ স্ৱদত্তাং পৰৈঃ দত্তং হৰেত সুৰৱিপ্ৰযোঃ । ৱৃত্তিং সঃ জাযতে ৱিড্ভুক্ ৱৰ্ষাণাং অযুতাযুতম্ ॥ 54॥ কৰ্তুঃ চ সাৰথেঃ হেতোঃ অনুমোদিতুঃ এৱ চ । কৰ্মণাং ভাগিনঃ প্ৰেত্য ভূযঃ ভূযসি তত্ফলম্ ॥ 55॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে শ্ৰীকৃষ্ণোদ্ধৱসংৱাদে সপ্তৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 27॥ অথ অষ্টৱিংশঃ অধ্যাযঃ । শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । পৰস্ৱভাৱকৰ্মাণি ন প্ৰশংসেত্ ন গৰ্হযেত্ । ৱিশ্ৱং একাত্মকং পশ্যন্ প্ৰকৃত্যা পুৰুষেণ চ ॥ 1॥ পৰস্ৱভাৱকৰ্মাণি যঃ প্ৰশংসতি নিন্দতি । সঃ আশু ভ্ৰশ্যতে স্ৱাৰ্থাত্ অসত্য অভিনিৱেশতঃ ॥ 2॥ তৈজসে নিদ্ৰযা আপন্নে পিণ্ডস্থঃ নষ্টচেতনঃ । মাযাং প্ৰাপ্নোতি মৃত্যুং ৱা তদ্ৱত্ নানাৰ্থদৃক্ পুমান্ ॥ 3॥ কিং ভদ্ৰং কিং অভদ্ৰং ৱা দ্ৱৈতস্য অৱস্তুনঃ কিযত্ । ৱাচা উদিতং তত্ অনৃতং মনসা ধ্যাতং এৱ চ ॥ 4॥ ছাযাপ্ৰত্যাহ্ৱযাভাসা হি অসন্তঃ অপি অৰ্থকাৰিণঃ । এৱং দেহাদযঃ ভাৱাঃ যচ্ছন্তি আমৃত্যুতঃ ভযম্ ॥ 5॥ আত্মা এৱ তত্ ইদং ৱিশ্ৱং সৃজ্যতে সৃজতি প্ৰভুঃ । ত্ৰাযতে ত্ৰাতি ৱিশ্ৱাত্মা হ্ৰিযতে হৰতি ঈশ্ৱৰঃ ॥ 6॥ তস্মাত্ নহি আত্মনঃ অন্যস্মাত্ অন্যঃ ভাৱঃ নিৰূপিতঃ । নিৰূপিতেযং ত্ৰিৱিধা নিৰ্মূলা ভাতিঃ আত্মনি । ইদং গুণমযং ৱিদ্ধি ত্ৰিৱিধং মাযযা কৃতম্ ॥ 7॥ এতত্ ৱিদ্ৱান্ মদুদিতং জ্ঞানৱিজ্ঞাননৈপুণম্ । ন নিন্দতি ন চ স্তৌতি লোকে চৰতি সূৰ্যৱত্ ॥ 8॥ প্ৰত্যক্ষেণ অনুমানেন নিগমেন আত্মসংৱিদা । আদি অন্তৱত্ অসত্ জ্ঞাত্ৱা নিঃসঙ্গঃ ৱিচৰেত্ ইহ ॥ 9॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । ন এৱ আত্মনঃ ন দেহস্য সংসৃতিঃ দ্ৰষ্টৃদৃশ্যযোঃ । অনাত্মস্ৱদৃশোঃ ঈশ কস্য স্যাত্ উপলভ্যতে ॥ 10॥ আত্মা অৱ্যযঃ অগুণঃ শুদ্ধঃ স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ অনাৱৃতঃ । অগ্নিৱত্ দাৰুৱত্ দেহঃ কস্য ইহ সংসৃতিঃ ॥ 11॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । যাৱত্ দেহ ইন্দ্ৰিয প্ৰাণৈঃ আত্মনঃ সন্নিকৰ্ষণম্ । সংসাৰঃ ফলৱান্ তাৱত্ অপাৰ্থঃ অপি অৱিৱেকিনঃ ॥ 12॥ অৰ্থে হি অৱিদ্যমানে অপি সংসৃতিঃ ন নিৱৰ্ততে । ধ্যাযতঃ ৱিষযান্ অস্য স্ৱপ্নে অনৰ্থ আগমঃ যথা ॥ 13॥ যথা হি অপ্ৰতিবুদ্ধস্য প্ৰস্ৱাপঃ বহু অনৰ্থভৃত্ । সঃ এৱ প্ৰতিবুদ্ধস্য ন ৱৈ মোহায কল্পতে ॥ 14॥ শোক হৰ্ষ ভয ক্ৰোধ লোভ মোহ স্পৃহাদযঃ । অহঙ্কাৰস্য দৃশ্যন্তে জন্ম মৃত্যুঃ চ ন আত্মনঃ ॥ 15॥ দেহ ইন্দ্ৰিয প্ৰাণ মনঃ অভিমানঃ জীৱঃ অন্তৰাত্মা গুণকৰ্ম মূৰ্তিঃ । সূত্ৰং মহান্ ইতি উৰুধা ইৱ গীতঃ সংসাৰঃ আধাৱতি কালতন্ত্ৰঃ ॥ 16॥ অমূলং এতত্ বহুৰূপ ৰূপিতং মনোৱচঃপ্ৰাণশৰীৰকৰ্ম । জ্ঞানাসিনা উপাসনযা শিতেন ছিত্ত্ৱা মুনিঃ গাং ৱিচৰতি অতৃষ্ণঃ ॥ 17॥ জ্ঞানং ৱিৱেকঃ নিগমঃ তপঃ চ প্ৰত্যক্ষং ঐতিহ্যং অথ অনুমানম্ । আদি অন্তযোঃ অস্য যত্ এৱ কেৱলম্ কালঃ চ হেতুঃ চ তত্ এৱ মধ্যে ॥ 18॥ যথা হিৰণ্যং স্ৱকৃতং পুৰস্তাত্ পশ্চাত্ চ সৰ্ৱস্য হিৰণ্মযস্য । তত্ এৱ মধ্যে ৱ্যৱহাৰ্যমাণম্ নানাপদেশৈঃ অহং অস্য তদ্ৱত্ ॥ 19॥ ৱিজ্ঞানং এতত্ ত্ৰিযৱস্তং অঙ্গ গুণত্ৰযং কাৰণ কাৰ্য কৰ্তৃ । সমন্ৱযেন ৱ্যতিৰেকতঃ চ যেন এৱ তুৰ্যেণ তত্ এৱ সত্যম্ ॥ 20॥ ন যত্ পুৰস্তাত্ উত যত্ ন পশ্চাত্ মধ্যে চ তত্ ন ৱ্যপদেশমাত্ৰম্ । ভূতং প্ৰসিদ্ধং চ পৰেণ যদ্যত্ তত্ এৱ তত্ স্যাত্ ইতি মে মনীষা ॥ 21॥ অৱিদ্যমানঃ অপি অৱভাসতে যঃ ৱৈকাৰিকঃ ৰাজসসৰ্গঃ এষঃ । ব্ৰহ্ম স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ অতঃ ৱিভাতি ব্ৰহ্ম ইন্দ্ৰিয অৰ্থ আত্ম ৱিকাৰ চিত্ৰম্ ॥ 22॥ এৱং স্ফুটং ব্ৰহ্মৱিৱেকহেতুভিঃ পৰাপৱাদেন ৱিশাৰদেন । ছিত্ত্ৱা আত্মসন্দেহং উপাৰমেত স্ৱানন্দতুষ্টঃ অখিল কামুকেভ্যঃ ॥ 23॥ ন আত্মা ৱপুঃ পাৰ্থিৱং ইন্দ্ৰিযাণি দেৱাঃ হি অসুঃ ৱাযুজলং হুতাশঃ । মনঃ অন্নমাত্ৰং ধিষণা চ সত্ত্ৱম্ অহঙ্কৃতিঃ খং ক্ষিতিঃ অৰ্থসাম্যম্ ॥ 24॥ সমাহিতৈঃ কঃ কৰণৈঃ গুণাত্মভিঃ গুণঃ ভৱেত্ মত্সুৱিৱিক্তধাম্নঃ । ৱিক্ষিপ্যমাণৈঃ উত কিং ন দূষণম্ ঘনৈঃ উপেতৈঃ ৱিগতৈঃ ৰৱেঃ কিম্ ॥ 25॥ যথা নভঃ ৱাযু অনল অম্বু ভূ গুণৈঃ গতাগতৈঃ ৱৰ্তুগুণৈঃ ন সজ্জতে । তথা অক্ষৰং সত্ত্ৱ ৰজঃ তমঃ মলৈঃ অহম্মতেঃ সংসৃতিহেতুভিঃ পৰম্ ॥ 26॥ তথাপি সঙ্গঃ পৰিৱৰ্জনীযঃ গুণেষু মাযাৰচিতেষু তাৱত্ । মদ্ভক্তিযোগেন দৃঢেন যাৱত্ ৰজঃ নিৰস্যেত মনঃকষাযঃ ॥ 27॥ যথা আমযঃ অসাধু চিকিত্সিতঃ নৃণাম্ পুনঃ পুনঃ সন্তুদতি প্ৰৰোহন্ । এৱং মনঃ অপক্ৱ কষয কৰ্ম কুযোগিনং ৱিধ্যতি সৰ্ৱসঙ্গম্ ॥ 28॥ কুযোগিনঃ যে ৱিহিত অন্তৰাযৈঃ মনুষ্যভূতৈঃ ত্ৰিদশ উপসৃষ্টৈঃ । তে প্ৰাক্তন অভ্যাসবলেন ভূযঃ যুঞ্জন্তি যোগং ন তু কৰ্মতন্ত্ৰম্ ॥ 29॥ কৰোতি কৰ্ম ক্ৰিযতে চ জন্তুঃ কেনাপি অসৌ চোদিতঃ আনিপাতাত্ । ন তত্ৰ ৱিদ্ৱান্প্ৰকৃতৌ স্থিতঃ অপি নিৱৃত্ত তৃষ্ণঃ স্ৱসুখ অনুভূত্যা ॥ 30॥ তিষ্ঠন্তং আসীনং উত ৱ্ৰজন্তম্ শযানং উক্ষন্তং অদন্তং অন্নম্ । স্ৱভাৱং অন্যত্ কিং অপি ইহমানম্ আত্মানং আত্মস্থমতিঃ ন ৱেদ ॥ 31॥ যদি স্ম পশ্যতি অসত্ ইন্দ্ৰিয অথ নানা অনুমানেন ৱিৰুদ্ধং অন্যত্ । ন মন্যতে ৱস্তুতযা মনীষী স্ৱাপ্নং যথা উত্থায তিৰোদধানম্ ॥ 32॥ পূৰ্ৱং গৃহীতং গুণকৰ্মচিত্ৰম্ অজ্ঞানং আত্মনি অৱিৱিক্তং অঙ্গ । নিৱৰ্ততে তত্ পুনঃ ঈক্ষযা এৱ ন গৃহ্যতে ন অপি ৱিসৃজ্য আত্মা ॥ 33॥ যথা হি ভানোঃ উদযঃ নৃচক্ষুষাম্ তমঃ নিহন্যাত্ ন তু সদ্ৱিধত্তে । এৱং সমীক্ষা নিপুণা সতী মে হন্যাত্ তমিস্ৰং পুৰুষস্য বুদ্ধেঃ ॥ 34॥ এষঃ স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ অজঃ অপ্ৰমেযঃ মহানুভূতিঃ সকলানুভূতিঃ । একঃ অদ্ৱিতীযঃ ৱচসাং ৱিৰামে যেন ঈশিতা ৱাক্ অসৱঃ চৰন্তি ॥ 35॥ এতাৱান্ আত্মসম্মোহঃ যত্ ৱিকল্পঃ তু কেৱলে । আত্মন্ নৃতে স্ৱমাত্মানং অৱলম্বঃ ন যস্য হি ॥36॥ যত্ নাম আকৃতিভিঃ গ্ৰাহ্যং পঞ্চৱৰ্ণং অবাধিতম্ । ৱ্যৰ্থেন অপি অৰ্থৱাদঃ অযং দ্ৱযং পণ্ডিতমানিনাম্ ॥ 37॥ যোগিনঃ অপক্ৱযোগস্য যুঞ্জতঃ কাযঃ উত্থিতৈঃ । উপসৰ্গৈঃ ৱিহন্যেত তত্ৰ অযং ৱিহিতঃ ৱিধিঃ ॥ 38॥ যোগধাৰণযা কাংশ্চিত্ আসনৈঃ ধাৰণ অন্ৱিতৈঃ । তপোমন্ত্ৰৌষধৈঃ কাংশ্চিত্ উপসৰ্গান্ ৱিনিৰ্দহেত্ ॥ 39॥ কাংশ্চিত্ মম অনুধ্যানেন নামসঙ্কীৰ্তন আদিভিঃ । যোগেশ্ৱৰ অনুৱৃত্ত্যা ৱা হন্যাত্ অশুভদান্ শনৈঃ ॥ 40॥ কেচিত্ দেহং ইমং ধীৰাঃ সুকল্পং ৱযসি স্থিৰম্ । ৱিধায ৱিৱিধ উপাযৈঃ অথ যুঞ্জন্তি সিদ্ধযে ॥ 41॥ ন হি তত্ কুশলাত্ দৃত্যং তত্ আযাসঃ হি অপাৰ্থকঃ । অন্তৱত্ত্ৱাত্ শৰীৰস্য ফলস্য ইৱ ৱনস্পতেঃ ॥ 42॥ যোগং নিষেৱতঃ নিত্যং কাযঃ চেত্ কল্পতাং ইযাত্ । তত্ শ্ৰদ্দধ্যাত্ ন মতিমান্ যোগং উত্সৃজ্য মত্পৰঃ ॥ 43॥ যোগচৰ্যাং ইমাং যোগী ৱিচৰন্ মত্ ৱ্যপাশ্ৰযঃ । ন অন্তৰাযৈঃ ৱিহন্যেত নিঃস্পৃহঃ স্ৱসুখানুভূঃ ॥ 44॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুদ্ধৱসংৱাদে পৰমাৰ্থনিৰ্ণযো নাম অষ্টাৱিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 28॥ অথ একোনত্ৰিংশঃ অধ্যাযঃ । সুদুস্তৰাং ইমাং মন্যে যোগচৰ্যাং অনাত্মনঃ । যথা অঞ্জসা পুমান্ সিহ্যেত্ তত্ মে ব্ৰূহি অঞ্জসা অচ্যুত ॥ 1॥ প্ৰাযশঃ পুণ্ডৰীকাক্ষ যুঞ্জন্তঃ যোগিনঃ মনঃ । ৱিষীদন্তি অসমাধানাত্ মনোনিগ্ৰহকৰ্শিতাঃ ॥ 2॥ অথ অতঃ আনন্দদুঘং পদাম্বুজম্ হংসাঃ শ্ৰযেৰন্ অৰৱিন্দলোচন । সুখং নু ৱিশ্ৱেশ্ৱৰ যোগকৰ্মভিঃ ত্ৱত্ মাযযা অমী ৱিহতাঃ ন মানিনঃ ॥ 3॥ কিং চিত্ৰং অচ্যুত তৱ এতত্ অশেষবন্ধঃ দাসেষু অনন্যশৰণেষু যত্ আত্ম সাত্ত্ৱম্ । যঃ অৰোচযত্সহ মৃগৈঃ স্ৱযং ঈশ্ৱৰাণাম্ শ্ৰীমত্ কিৰীট তট পীডিত পাদ পীঠঃ ॥ 4॥ তং ত্ৱা অখিল আত্মদযিত ঈশ্ৱৰং আশ্ৰিতানাম্ সৰ্ৱ অৰ্থদং স্ৱকৃতৱিত্ ৱিসৃজেত কঃ নু । কঃ ৱা ভজেত্ কিং অপি ৱিস্মৃতযে অনু ভূত্যৈ কিং ৱা ভৱেত্ ন তৱ পাদৰজোজুষাং নঃ ॥ 5॥ ন এৱ উপযন্তি অপচিতিং কৱযঃ তৱ ঈশ ব্ৰহ্মাযুষা অপি কৃতং ঋধমুদঃ স্মৰন্তঃ । যঃ অন্তৰ্বহিঃ তনুভৃতাং অশুভং ৱিধুন্ৱন্ আচাৰ্যচৈত্যৱপুষা স্ৱগতং ৱ্যনক্তি ॥ 6॥ শ্ৰীশুকঃ উৱাচ । ইতি উদ্ধৱেন অতি অনুৰক্ত চেতসা পৃষ্টঃ জগত্ক্ৰীডনকঃ স্ৱশক্তিভিঃ । গৃহীত মূৰ্তিত্ৰযঃ ঈশ্ৱৰ ঈশ্ৱৰঃ জগাদ সপ্ৰেম মনোহৰস্মিতঃ ॥ 7॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । হন্ত তে কথযিষ্যামি মম ধৰ্মান্ সুমঙ্গলাম্ । যান্ শ্ৰদ্ধযা আচৰন্ মৰ্ত্যঃ মৃত্যুং জযতি দুৰ্জযম্ ॥ 8॥ কুৰ্যাত্ সৰ্ৱাণি কৰ্মাণি মদৰ্থং শনকৈঃ স্মৰন্ । মযি অৰ্পিত মনঃ চিত্তঃ মত্ ধৰ্ম আত্মমনোৰতিঃ ॥ 9॥ দেশান্ পুণ্যান্ আশ্ৰযেত মদ্ভক্তৈঃ সাধুভিঃ শ্ৰিতান্ । দেৱ আসুৰ মনুষ্যেষু মদ্ভক্ত আচৰিতানি চ ॥ 10॥ পৃথক্ সত্ৰেণ ৱা মহ্যং পৰ্ৱযাত্ৰা মহোত্সৱান্ । কাৰযেত্ গীতনৃত্য আদ্যৈঃ মহাৰাজ ৱিভূতিভিঃ ॥ 11॥ মাং এৱ সৰ্ৱভূতেষু বহিঃ অন্তঃ অপাৱৃতম্ । ঈক্ষেত আত্মনি চ আত্মানং যথা খং অমল আশযঃ ॥ 12॥ ইতি সৰ্ৱাণি ভূতানি মদ্ভাৱেন মহাদ্যুতে । সভাজযন্ মন্যমানঃ জ্ঞানং কেৱলং আশ্ৰিতঃ ॥ 13॥ ব্ৰাহ্মণে পুল্কসে স্তেনে ব্ৰহ্মণ্যে অৰ্কে স্ফুলিঙ্গকে । অক্ৰূৰে ক্ৰূৰকে চ এৱ সমদৃক্ পণ্ডিতঃ মতঃ ॥ 14॥ নৰেষু অভীক্ষ্ণং মদ্ভাৱং পুংসঃ ভাৱযতঃ অচিৰাত্ । স্পৰ্ধা অসূযা তিৰস্কাৰাঃ সাহঙ্কাৰাঃ ৱিযন্তি হি ॥ 15॥ ৱিসৃজ্য স্মযমানান্ স্ৱান্ দৃশং ৱ্ৰীডাং চ দৈহিকীম্ । প্ৰণমেত্ দণ্ডৱত্ ভূমৌ আশ্ৱ চাণ্ডাল গো খৰম্ ॥ 16॥ যাৱত্ সৰ্ৱেষু ভূতেষু মদ্ভাৱঃ ন উপজাযতে । তাৱত্ এৱং উপাসীত ৱাঙ্ মন কায ৱৃত্তিভিঃ ॥ 17॥ সৰ্ৱং ব্ৰহ্মাত্মকং তস্য ৱিদ্যযা আত্ম মনীষযা । পৰিপশ্যন্ উপৰমেত্ সৰ্ৱতঃ মুক্ত সংশযঃ ॥ 18॥ অযং হি সৰ্ৱকল্পানাং সধ্ৰীচীনঃ মতঃ মম । মদ্ভাৱঃ সৰ্ৱভূতেষু মনোৱাক্কাযৱৃত্তিভিঃ ॥ 19॥ ন হি অঙ্গ উপক্ৰমে ধ্ৱংসঃ মদ্ধৰ্মস্য উদ্ধৱ অণু অপি । মযা ৱ্যৱসিতঃ সম্যক্ নিৰ্গুণত্ৱাত্ অনাশিষঃ ॥ 20॥ যঃ যঃ মযি পৰে ধৰ্মঃ কল্প্যতে নিষ্ফলায চেত্ । তত্ আযাসঃ নিৰৰ্থঃ স্যাত্ ভযাদেঃ ইৱ সত্ত্ম ॥ 21॥ এষা বুদ্ধিমতাং বুদ্ধিঃ মনীষা চ মনীষিণাম্ । যত্ সত্যং অনৃতেন ইহ মৰ্ত্যেন আপ্নোতি মা অমৃতম্ ॥ 22॥ এষ তে অভিহিতঃ কৃত্স্নঃ ব্ৰহ্মৱাদস্য সঙ্গ্ৰহঃ । সমাসৱ্যাসৱিধিনা দেৱানাং অপি দুৰ্গমঃ ॥ 23॥ অভীক্ষ্ণশঃ তে গদিতং জ্ঞানং ৱিস্পষ্টযুক্তিমত্ । এতত্ ৱিজ্ঞায মুচ্যেত পুৰুষঃ নষ্টসংশযঃ ॥ 24॥ সুৱিৱিক্তং তৱ প্ৰশ্নং মযা এতত্ অপি ধাৰযেত্ । সনাতনং ব্ৰহ্মগুহ্যং পৰং ব্ৰহ্ম অধিগচ্ছতি ॥ 25॥ যঃ এতত্ মম ভক্তেষু সম্প্ৰদদ্যাত্ সুপুষ্কলম্ । তস্য অহং ব্ৰহ্মদাযস্য দদামি আত্মানং আত্মনা ॥ 26॥ যঃ এতত্ সমধীযীত পৱিত্ৰং পৰমং শুচি । সঃ পূযেত অহঃ অহঃ মাং জ্ঞানদীপেন দৰ্শযন্ ॥ 27॥ যঃ এতত্ শ্ৰদ্ধযা নিত্যং অৱ্যগ্ৰঃ শ্ৰুণুযাত্ নৰঃ । মযি ভক্তিং পৰাং কুৰ্ৱন্ কৰ্মভিঃ ন সঃ বধ্যতে ॥ 28॥ অপি উদ্ধৱ ত্ৱযা ব্ৰহ্ম সখে সমৱধাৰিতম্ । অপি তে ৱিগতঃ মোহঃ শোকঃ চ অসৌ মনোভৱঃ ॥ 29॥ ন এতত্ ত্ৱযা দাম্ভিকায নাস্তিকায শঠায চ । অশুশ্ৰূষোঃ অভক্তায দুৰ্ৱিনীতায দীযতাম্ ॥ 30॥ এতৈঃ দোষৈঃ ৱিহীনায ব্ৰহ্মণ্যায প্ৰিযায চ । সাধৱে শুচযে ব্ৰূযাত্ ভক্তিঃ স্যাত্ শূদ্ৰ যোষিতাম্ ॥ 31॥ ন এতত্ ৱিজ্ঞায জিজ্ঞাসোঃ জ্ঞাতৱ্যং অৱশিষ্যতে । পীত্ৱা পীযূষং অমৃতং পাতৱ্যং ন অৱশিষ্যতে ॥ 32॥ জ্ঞানে কৰ্মণি যোগে চ ৱাৰ্তাযাং দণ্ডধাৰণে । যাৱান্ অৰ্থঃ নৃণাং তাত তাৱান্ তে অহং চতুৰ্ৱিধঃ ॥ 33॥ মৰ্ত্যঃ যদা ত্যক্ত সমস্তকৰ্মা নিৱেদিতাত্মা ৱিচিকীৰ্ষিতঃ মে । তদা অমৃতত্ৱং প্ৰতিপদ্যমানঃ মযা আত্মভূযায চ কল্পতে ৱৈ ॥ 34॥ শ্ৰীশুকঃ উৱাচ । সঃ এৱং আদৰ্শিত যোগমাৰ্গঃ তদা উত্তম শ্লোকৱচঃ নিশম্য । বদ্ধ অঞ্জলিঃ প্ৰীতি উপৰুদ্ধ কণ্ঠঃ ন কিঞ্চিত্ ঊচেঃ অশ্ৰু পৰিপ্লুত অক্ষঃ ॥ 35॥ ৱিষ্টভ্য চিত্তং প্ৰণয অৱঘূৰ্ণম্ ধৈৰ্যেণ ৰাজন্ বহু মন্যমানঃ । কৃতাঞ্জলিঃ প্ৰাহ যদুপ্ৰৱীৰম্ শীৰ্ষ্ণা স্পৃশন্ তত্ চৰণ অৰৱিন্দম্ ॥ 36॥ উদ্ধৱঃ উৱাচ । ৱিদ্ৰাৱিতঃ মোহ মহা অন্ধকাৰঃ যঃ আশ্ৰিতঃ মে তৱ সন্নিধানাত্ । ৱিভাৱসোঃ কিং নু সমীপগস্য শীতং তমঃ ভীঃ প্ৰভৱন্তি অজ অদ্য ॥ 37॥ প্ৰত্যৰ্পিতঃ মে ভৱতা অনুকম্পিনা ভৃত্যায ৱিজ্ঞানমযঃ প্ৰদীপঃ । হিত্ৱা কৃতজ্ঞঃ তৱ পাদমূলম্ কঃ অন্যত্ সমীযাত্ শৰণং ত্ৱদীযম্ ॥ 38॥ ৱৃক্ণঃ চ মে সুদৃঢঃ স্নেহপাশঃ দাশাৰ্হ ৱৃষ্ণি অন্ধক সাত্ৱতেষু । প্ৰসাৰিতঃ সৃষ্টিৱিৱৃদ্ধযে ত্ৱযা স্ৱমাযযা হি আত্ম সুবোধ হেতিনা ॥ 39॥ নমঃ অস্তু তে মহাযোগিন্ প্ৰপন্নং অনুশাধি মাম্ । যথা ত্ৱত্ চৰণ অম্ভোজে ৰতিঃ স্যাত্ অনপাযিনী ॥ 40॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । গচ্ছ উদ্ধৱ মযা আদিষ্টঃ বদৰি আখ্যং মম আশ্ৰমম্ । তত্ৰ মত্ পাদ তীৰ্থোদে স্নান উপস্পৰ্শনৈঃ শুচিঃ ॥ 41॥ ঈক্ষযা অলকনন্দাযা ৱিধূত অশেষ কল্মষঃ । ৱসানঃ ৱল্কলানি অঙ্গ ৱন্যভুক্ সুখ নিঃস্পৃহঃ ॥ 42॥ তিতিক্ষৌঃ দ্ৱন্দ্ৱমাত্ৰাণাং সুশীলঃ সংযতেন্দ্ৰিযঃ । শান্তঃ সমাহিতধিযা জ্ঞানৱিজ্ঞানসংযুতঃ ॥ 43॥ মত্তঃ অনুশিক্ষিতং যত্ তে ৱিৱিক্তমনুভাৱযন্ । মযি আৱেশিত ৱাক্ চিত্তঃ মদ্ধৰ্ম নিৰতঃ ভৱ । অতিৱ্ৰজ্য গতীঃ তিস্ৰঃ মাং এষ্যসি ততঃ পৰম্ ॥ 44॥ শ্ৰীশুকঃ উৱাচ । সঃ এৱং উক্তঃ হৰিমেধসা উদ্ধৱঃ প্ৰদক্ষিণং তং পৰিসৃত্য পাদযোঃ । শিৰঃ নিধায অশ্ৰুকলাভিঃ আৰ্দ্ৰধীঃ ন্যষিঞ্চত্ অদ্ৱন্দ্ৱপৰঃ অপি উপক্ৰমে ॥ 45॥ সুদুস্ত্যজ স্নেহ ৱিযোগ কাতৰঃ ন শক্নুৱন্ তং পৰিহাতুং আতুৰঃ । কৃচ্ছ্ৰং যযৌ মূৰ্ধনি ভৰ্তৃপাদুকে বিভ্ৰন্ নমস্কৃত্য যযৌ পুনঃ পুনঃ ॥ 46॥ ততঃ তং অন্তৰ্হৃদি সন্নিৱেশ্য গতঃ মহাভাগৱতঃ ৱিশালাম্ । যথা উপদিষ্টাং জগত্ একবন্ধুনা ততঃ সমাস্থায হৰেঃ অগাত্ গতিম্ ॥ 47॥ যঃ এঅতত্ আনন্দ সমুদ্ৰ সম্ভৃতম্ জ্ঞানামৃতং ভাগৱতায ভাষিতম্ । কৃষ্ণেণ যোগেশ্ৱৰ সেৱিতাঙ্ঘ্ৰিণা সচ্ছ্ৰদ্ধযা আসেৱ্য জগত্ ৱিমুচ্যতে ॥ 48॥ ভৱভয অপহন্তুং জ্ঞানৱিজ্ঞানসাৰম্ নিগমকৃত্ উপজহে ভৃঙ্গৱত্ ৱেদসাৰম্ । অমৃতং উদধিতঃ চ অপাযযত্ ভৃত্যৱৰ্গান্ পুৰুষং ঋষভং আদ্যং কৃষ্ণসঞ্জ্ঞং নতঃ অস্মি ॥ 49॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে ভগৱদুদ্ধৱসংৱাদে পৰমাৰ্থপ্ৰাপ্তিসুগমোপাযকথনোদ্ধৱবদৰিকাশ্ৰমপ্ৰৱেশো নাম একোনত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 29॥ অথ ত্ৰিংশঃ অধ্যাযঃ । ৰাজা উৱাচ । ততঃ মহাভাগৱতে উদ্ধৱে নিৰ্গতে ৱনম্ । দ্ৱাৰৱত্যাং কিং অকৰোত্ ভগৱান্ ভূতভাৱনঃ ॥ 1॥ ব্ৰহ্মশাপ উপসংসৃষ্টে স্ৱকুলে যাদৱৰ্ষভঃ । প্ৰেযসীং সৰ্ৱনেত্ৰাণাং তনুং সঃ কথং অত্যজত্ ॥ 2॥ প্ৰত্যাক্ৰষ্টুং নযনং অবলা যত্ৰ লগ্নং ন শেকুঃ কৰ্ণাৱিষ্টং ন সৰতি ততঃ যত্ সতাং আত্মলগ্নম্ । যত্ শ্ৰীঃ ৱাচাং জনযতি ৰতিং কিং নু মানং কৱীনাম্ দৃষ্ট্ৱা জিষ্ণোঃ যুধি ৰথগতং যত্ চ তত্ সাম্যম্ ঈযুঃ ॥ 3॥ ঋষিঃ উৱাচ । দিৱি ভুৱি অন্তৰিক্ষে চ মহোত্পাতান্ সমুত্থিতান্ । দৃষ্ট্ৱা আসীনান্ সুধৰ্মাযাং কৃষ্ণঃ প্ৰাহ যদূন্ ইদম্ ॥ 4॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । এতে ঘোৰাঃ মহোত্পাতাঃ দ্ৱাৰ্ৱত্যাং যমকেতৱঃ । মুহূৰ্তং অপি ন স্থেযং অত্ৰ নঃ যদুপুঙ্গৱাঃ ॥ 5॥ স্ত্ৰিযঃ বালাঃ চ ৱৃদ্ধাঃ চ শঙ্খোদ্ধাৰং ৱ্ৰজন্ত্ৱিতঃ । ৱযং প্ৰভাসং যাস্যামঃ যত্ৰ প্ৰত্যক্ সৰস্ৱতী ॥ 6॥ তত্ৰ অভিষিচ্য শুচয উপোষ্য সুসমাহিতাঃ । দেৱতাঃ পূজযিষ্যামঃ স্নপন আলেপন অৰ্হণৈঃ ॥7॥ ব্ৰাহ্মণান্ তু মহাভাগান্ কৃতস্ৱস্ত্যযনা ৱযম্ । গো ভূ হিৰণ্য ৱাসোভিঃ গজ অশ্ৱৰথ ৱেশ্মভিঃ ॥ 8॥ ৱিধিঃ এষঃ হি অৰিষ্টঘ্নঃ মঙ্গল আযনং উত্তমম্ । দেৱ দ্ৱিজ গৱাং পূজা ভূতেষু পৰমঃ ভৱঃ ॥ 9॥ ইতি সৰ্ৱে সমাকৰ্ণ্য যদুৱৃদ্ধাঃ মধুদ্ৱিষঃ । তথা ইতি নৌভিঃ উত্তীৰ্য প্ৰভাসং প্ৰযযূ ৰথৈঃ ॥ 10॥ তস্মিন্ ভগৱতা আদিষ্টং যদুদেৱেন যাদৱা । চক্ৰুঃ পৰভযা ভক্ত্যা সৰ্ৱশ্ৰেয উপবৃংহিতম্ ॥ 11॥ ততঃ তস্মিন্ মহাপানং পপুঃ মৈৰেযকং মধু । দিষ্ট ৱিভ্ৰংশিত ধিযঃ যত্ দ্ৰৱৈঃ ভ্ৰশ্যতে মতিঃ ॥ 12॥ মহাপান অভিমত্তানাং ৱীৰাণাং দৃপ্তচেতসাম্ । কৃষ্ণমাযা ৱিমূঢানাং সঙ্ঘৰ্ষঃ সুমহান্ অভূত্ ॥ 13॥ যুযুধুঃ ক্ৰোধসংৰব্ধা ৱেলাযাং আততাযিনঃ । ধনুভিঃ অসিভিঃ মল্লৈঃ গদাভিঃ তাং অৰৰ্ষ্টিভিঃ ॥ 14॥ পতত্পতাকৈ ৰথকুঞ্জৰাদিভিঃ খৰ উষ্ট্ৰ গোভিঃ মহিষৈঃ নৰৈঃ অপি । মিথঃ সমেত্য অশ্ৱতৰৈঃ সুদুৰ্মদা ন্যহন্ শৰৰ্দদ্ভিঃ ইৱ দ্ৱিপা ৱনে ॥ 15॥ প্ৰদ্যুম্ন সাম্বৌ যুধি ৰূঢমত্সৰৌ অক্ৰূৰ ভোজৌ অনিৰুদ্ধ সাত্যকী । সুভদ্ৰ সঙ্গ্ৰামজিতৌ সুদাৰুণৌ গদৌ সুমিত্ৰা সুৰথৌ সমীযতুঃ ॥ 16॥ অন্যে চ যে ৱৈ নিশঠ উল্মুক আদযঃ সহস্ৰজিত্ শতজিত্ ভানু মুখ্যাঃ । অন্যোন্যং আসাদ্য মদান্ধকাৰিতা জঘ্নুঃ মুকুন্দেন ৱিমোহিতা ভৃশম্ ॥ 17॥ দাশাৰ্হ ৱৃষ্ণি অন্ধক ভোজ সাত্ৱতা মধু অৰ্বুদা মাথুৰশূৰসেনাঃ । ৱিসৰ্জনাঃ কুকুৰাঃ কুন্তযঃ চ মিথঃ ততঃ তে অথ ৱিসৃজ্য সৌহৃদম্ ॥ 18॥ পুত্ৰাঃ অযুধ্যন্ পিতৃভিঃ ভ্ৰাতৃভিঃ চ স্ৱস্ত্ৰীয দৌহিত্ৰ পিতৃৱ্যমাতুলৈঃ । মিত্ৰাণি মিত্ৰৈঃ সুহৃদঃ সুহৃদ্ভিঃ জ্ঞাতীংস্ত্ৱহন্ জ্ঞাতযঃ এৱ মূঢাঃ ॥ 19॥ শৰেষু ক্ষীযমাণেষু ভজ্যমানেষু ধন্ৱসু । শস্ত্ৰেষু ক্ষীযমাণেষু মুষ্টিভিঃ জহ্ৰুঃ এৰকাঃ ॥ 20॥ তাঃ ৱজ্ৰকল্পাঃ হি অভৱন্ পৰিঘাঃ মুষ্টিনাঃ ভৃতাঃ । জঘ্নুঃ দ্ৱিষঃ তৈঃ কৃষ্ণেন ৱাৰ্যমাণাঃ তু তং চ তে ॥ 21॥ প্ৰত্যনীকং মন্যমানাঃ বলভদ্ৰং চ মোহিতাঃ । হন্তুং কৃতধিযঃ ৰাজন্ আপন্নাঃ আততাযিনঃ ॥ 22॥ অথ তৌ অপি সঙ্ক্ৰুদ্ধৌ উদ্যম্য কুৰুনন্দন । এৰকা মুষ্টি পৰিঘৌ জৰন্তৌ জঘ্নতুঃ যুধি ॥ 23॥ ব্ৰহ্মশাপ উপসৃষ্টানাং কৃষ্ণমাযাৱৃত আত্মনাম্ । স্পৰ্ধাক্ৰোধঃ ক্ষযং নিন্যে ৱৈণৱঃ অগ্নিঃ যথা ৱনম্ ॥ 24॥ এৱং নষ্টেষু সৰ্ৱেষু কুলেষু স্ৱেষু কেশৱঃ । অৱতাৰিতঃ ভুৱঃ ভাৰঃ ইতি মেনে অৱশেষিতঃ ॥ 25॥ ৰামঃ সমুদ্ৰৱেলাযাং যোগং আস্থায পৌৰুষম্ । তত্ ত্যাজ লোকং মানুষ্যং সংযোজ্য আত্মানং আত্মনি ॥ 26॥ ৰামনিৰ্যাণং আলোক্য ভগৱান্ দেৱকীসুতঃ । নিষসাদ ধৰোপস্থে তূষ্ণীং আসাদ্য পিপ্পলম্ ॥ 27॥ বিভ্ৰত্ চতুৰ্ভুজং ৰূপং ভ্ৰাজিষ্ণু প্ৰভযা স্ৱযা । দিশঃ ৱিতিমাৰাঃ কুৰ্ৱন্ ৱিধূমঃ ইৱ পাৱকঃ ॥ 28॥ শ্ৰীৱত্সাঙ্কং ঘনশ্যামং তপ্ত হাটক ৱৰ্চসম্ । কৌশেয অম্বৰ যুগ্মেন পৰিৱীতং সুমঙ্গলম্ ॥ 29॥ সুন্দৰ স্মিত ৱক্ত্ৰ অব্জং নীল কুন্তল মণ্ডিতম্ । পুণ্ডৰীক অভিৰামাক্ষং স্ফুৰন্ মকৰ কুণ্ডলম্ ॥ 30॥ কটিসূত্ৰ ব্ৰহ্মসূত্ৰ কিৰীট কটক অঙ্গদৈঃ । হাৰ নূপুৰ মুদ্ৰাভিঃ কৌস্তুভেন ৱিৰাজিতম্ ॥ 31॥ ৱনমালা পৰীতাঙ্গং মূৰ্তিমদ্ভিঃ নিজ আযুধৈঃ । কৃত্ৱা উৰৌ দক্ষিণে পাদং আসীনং পঙ্কজ অৰুণম্ ॥ 32॥ মুসলৌ অশেষাযঃ খণ্ডকৃতেষুঃ লুব্ধকঃ জৰাঃ । মৃগাস্য আকাৰং তত্ চৰণং ৱিৱ্যাধ মৃগশঙ্কযা ॥ 33॥ চতুৰ্ভুজং তং পুৰুষং দৃষ্ট্ৱা সঃ কৃত কিল্বিষঃ । ভীতঃ পপাত শিৰসা পাদযোঃ অসুৰদ্ৱিষঃ ॥ 34॥ অজানতা কৃতং ইদং পাপেন মধুসূদন । ক্ষন্তুং অৰ্হসি পাপস্য উত্তমশ্লোকঃ মে অনঘ ॥ 35॥ যস্য অনুস্মৰণং নৄণাং অজ্ঞান ধ্ৱান্ত নাশনম্ । ৱদন্তি তস্য তে ৱিষ্ণো মযা অসাধু কৃতং প্ৰভো ॥ 36॥ তত্ মা আশু জহি ৱৈকুণ্ঠ পাপ্মানং মৃগ লুব্ধকম্ । যথা পুনঃ অহং তু এৱং ন কুৰ্যাং সত্ অতিক্ৰমম্ ॥ 37॥ যস্য আত্ম যোগ ৰচিতং ন ৱিদুঃ ৱিৰিঞ্চঃ ৰুদ্ৰ আদযঃ অস্য তনযাঃ পতযঃ গিৰাং যে । ত্ৱত্ মাযযা পিহিত দৃষ্টযঃ এতত্ অঞ্জঃ কিং তস্য তে ৱযং অসত্ গতযঃ গৃণীমঃ ॥ 38॥ শ্ৰীভগৱান্ উৱাচ । মা ভৈঃ জৰে ত্ৱং উত্তিষ্ঠ কামঃ এষঃ কৃতঃ হি মে । যাহি ত্ৱং মত্ অনুজ্ঞাতঃ স্ৱৰ্গং সুকৃতিনাং পদম্ ॥ 39॥ ইতি আদিষ্টঃ ভগৱতা কৃষ্ণেন ইচ্ছা শৰীৰিণা । ত্ৰিঃ পৰিক্ৰম্য তং নত্ৱা ৱিমানেন দিৱং যযৌ ॥ 40॥ দাৰুকঃ কৃষ্ণপদৱীং অন্ৱিচ্ছন্ অধিগম্যতাম্ । ৱাযুং তুলসিকামোদং আঘ্ৰায অভিমুখং যযৌ ॥ 41॥ তং তত্ৰ তিগ্মদ্যুভিঃ আযুধৈঃ ৱৃতম্ হি অশ্ৱত্থমূলে কৃতকেতনং পতিম্ । স্নেহপ্লুতাত্মা নিপপাত পাদযো ৰথাত্ অৱপ্লুত্য সবাষ্পলোচনঃ ॥ 42॥ অপশ্যতঃ ত্ৱত্ চৰণ অম্বুজং প্ৰভো দৃষ্টিঃ প্ৰণষ্টা তমসি প্ৰৱিষ্টা । দিশঃ ন জানে ন লভে চ শান্তিম্ যথা নিশাযং উডুপে প্ৰণষ্টে ॥ 43॥ ইতি ব্ৰুৱতে সূতে ৱৈ ৰথঃ গৰুডলাঞ্ছনঃ । খং উত্পপাত ৰাজেন্দ্ৰ সাশ্ৱধ্ৱজঃ উদীক্ষতঃ ॥ 44॥ তং অন্ৱগচ্ছন্ দিৱ্যানি ৱিষ্ণুপ্ৰহৰণানি চ । তেন অতি ৱিস্মিত আত্মানং সূতং আহ জনাৰ্দনঃ ॥ 45॥ গচ্ছ দ্ৱাৰৱতীং সূত জ্ঞাতীনাং নিধনং মিথঃ । সঙ্কৰ্ষণস্য নিৰ্যাণং বন্ধুভ্যঃ ব্ৰূহি মত্ দশাম্ ॥ 46॥ দ্ৱাৰকাযাং চ ন স্থেযং ভৱদ্ভিঃ চ স্ৱবন্ধুভিঃ । মযা ত্যক্তাং যদুপুৰীং সমুদ্ৰঃ প্লাৱযিষ্যতি ॥ 47॥ স্ৱং স্ৱং পৰিগ্ৰহং সৰ্ৱে আদায পিতৰৌ চ নঃ । অৰ্জুনেন আৱিতাঃ সৰ্ৱ ইন্দ্ৰপ্ৰস্থং গমিষ্যথ ॥ 48॥ ত্ৱং তু মত্ ধৰ্মং আস্থায জ্ঞাননিষ্ঠঃ উপেক্ষকঃ । মন্মাযা ৰচনাং এতাং ৱিজ্ঞায উপশমং ৱ্ৰজ ॥ 49॥ ইতি উক্তঃ তং পৰিক্ৰম্য নমস্কৃত্য পুনঃ পুনঃ । তত্ পাদৌ শীৰ্ষ্ণি উপাধায দুৰ্মনাঃ প্ৰযযৌ পুৰীম্ ॥ 50॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে যদুকুলসঙ্ক্ষযো নাম ত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 30॥ অথ একত্ৰিংশঃ অধ্যাযঃ । শ্ৰীশুকঃ উৱাচ । অথ তত্ৰ আগমত্ ব্ৰহ্মা ভৱান্যা চ সমং ভৱঃ । মহেন্দ্ৰপ্ৰমুখাঃ দেৱাঃ মুনযঃ সপ্ৰজেশ্ৱৰাঃ ॥ 1॥ পিতৰঃ সিদ্ধগন্ধৰ্ৱাঃ ৱিদ্যাধৰ মহোৰগাঃ । চাৰণাঃ যক্ষৰক্ষাংসি কিন্নৰ অপ্সৰসঃ দ্ৱিজাঃ ॥ 2॥ দ্ৰষ্টুকামাঃ ভগৱতঃ নিৰ্ৱাণং পৰম উত্সুকাঃ । গাযন্তঃ চ গৃণন্তঃ চ শৌৰেঃ কৰ্মাণি জন্ম চ ॥ 3॥ ৱৱৰ্ষুঃ পুষ্পৱৰ্ষাণি ৱিমান আৱলিভিঃ নভঃ । কুৰ্ৱন্তঃ সঙ্কুলং ৰাজন্ ভক্ত্যা পৰমযা যুতাঃ ॥ 4॥ ভগৱান্ পিতামহং ৱীক্ষ্য ৱিভূতিঃ আত্মনঃ ৱিভুঃ । সংযোজ্য আত্মনি চ আত্মানং পদ্মনেত্ৰে ন্যমীলযত্ ॥ 5॥ লোকাভিৰামাং স্ৱতনুং ধাৰণা ধ্যান মঙ্গলম্ । যোগধাৰণযা আগ্নেয্যা অদগ্ধ্ৱা ধাম আৱিশত্ স্ৱকম্ ॥ 6॥ দিৱি দুন্দুভযঃ নেদুঃ পেতুঃ সুমনঃ চ খাত্ । সত্যং ধৰ্মঃ ধৃতিঃ ভূমেঃ কীৰ্তিঃ শ্ৰীঃ চ অনু তং ৱযুঃ ॥ 7॥ দেৱ আদযঃ ব্ৰহ্মমুখ্যাঃ ন ৱিশন্তং স্ৱধামনি । অৱিজ্ঞাতগতিং কৃষ্ণং দদৃশুঃ চ অতিৱিস্মিতাঃ ॥ 8॥ সৌদামন্যাঃ যথা আকাশে যান্ত্যাঃ হিত্ৱা অভ্ৰমণ্ডলম্ । গতিঃ ন লক্ষ্যতে মৰ্ত্যৈঃ তথা কৃষ্ণস্য দৈৱতৈঃ ॥ 9॥ ব্ৰহ্ম ৰুদ্ৰ আদযঃ তে তু দৃষ্ট্ৱা যোগগতিং হৰেঃ । ৱিস্মিতাঃ তাং প্ৰশংসন্তঃ স্ৱং স্ৱং লোকং যযুঃ তদা ॥ 10॥ ৰাজন্ পৰস্য তনুভৃত্ জননাপ্যযেহা মাযাৱিডম্বনং অৱেহি যথা নটস্য । সৃষ্ট্ৱা আত্মনা ইদং অনুৱিশ্য ৱিহৃত্য চ অন্তে সংহৃত্য চ আত্ম মহিনা উপৰতঃ সঃ আস্তে ॥ 11॥ মৰ্ত্যেন যঃ গুৰুসুতং যমলোকনীতম্ ত্ৱাং চ আনযত্ শৰণদঃ পৰম অস্ত্ৰ দগ্ধম্ । জিগ্যে অন্তক অন্তকং অপি ঈশং অসৌ অৱনীশঃ কিং স্ৱাৱনে স্ৱৰনযন্ মৃগযুং সদেহম্ ॥ 12॥ তথা অপি অশেশা স্থিতি সম্ভৱ অপি অযেষু অনন্য হেতুঃ যত্ অশেষ শক্তিধৃক্ । ন ইচ্ছত্ প্ৰণেতুং ৱপুঃ অত্ৰ শেষিতম্ মৰ্ত্যেন কিং স্ৱস্থগতিং প্ৰদৰ্শযন্ ॥ 13॥ যঃ এতাং প্ৰাতঃ উত্থায কৃষ্ণস্য পদৱীং পৰাম্ । প্ৰযতঃ কীৰ্তযেত্ ভক্ত্যা তাং এৱ আপ্নোতি অনুত্তমাম্ ॥ 14॥ দাৰুকঃ দ্ৱাৰকাং এত্য ৱসুদেৱ উগ্ৰসেনযোঃ । পতিত্ৱা চৰণাৱস্ৰৈঃ ন্যষিঞ্চত্ কৃষ্ণৱিচ্যুতঃ ॥ 15॥ কথযামাস নিধনং ৱৃষ্ণীনাং কৃত্স্নশঃ নৃপ । তত্ শ্ৰুত্ৱা উদ্ৱিগ্ন হৃদযাঃ জনাঃ শোক ৱিমূৰ্চ্ছিতাঃ ॥ 16॥ তত্ৰ স্ম ত্ৱৰিতা জগ্মুঃ কৃষ্ণ ৱিশ্লেষ ৱিহ্ৱলাঃ । ৱ্যসৱাঃ শেৰতে যত্ৰ জ্ঞাতযঃ ঘ্নন্তঃ আননম্ ॥ 17॥ দেৱকী ৰোহিণী চ এৱ ৱসুদেৱঃ তথা সুতৌ । কৃষ্ণ ৰাম অৱপশ্যন্তঃ শোক আৰ্তাঃ ৱিজহুঃ স্মৃতিম্ ॥ 18॥ প্ৰাণান্ চ ৱিজহুঃ তত্ৰ ভগৱত্ ৱিৰহ আতুৰাঃ । উপগুহ্য পতীন্ তাত চিতাং আৰুৰুহুঃ স্ত্ৰিযঃ ॥ 19॥ ৰামপত্ন্যঃ চ তত্ দেহং উপগুহ্য অগ্নিং আৱিশন্ । ৱসুদেৱপত্ন্যঃ তত্ গাত্ৰং প্ৰদ্যুম্ন আদীন্ হৰেঃ স্নুষাঃ । কৃষ্ণপত্ন্যঃ আৱিশন্ অগ্নিং ৰুক্মিণি আদ্যাঃ তদাত্মিকাঃ ॥ 20॥ অৰ্জুনঃ প্ৰেযসঃ সখ্যুঃ কৃষ্ণস্য ৱিৰহ আতুৰঃ । আত্মানং সান্ত্ৱযামাস কৃষ্ণগীতৈঃ সদুক্তিভিঃ ॥ 21॥ বন্ধূনাং নষ্টগোত্ৰাণাং অৰ্জুনঃ সাম্পৰাযিকম্ । হতানাং কাৰযামাস যথাৱত্ অনুপূৰ্ৱশঃ ॥ 22॥ দ্ৱাৰকাং হৰিণা ত্যক্তা সমুদ্ৰঃ অপ্লাৱযত্ ক্ষণাত্ । ৱৰ্জযিত্ৱা মহাৰাজ শ্ৰীমত্ ভগৱত্ আলযম্ ॥ 23॥ নিত্যং সন্নিহিতঃ তত্ৰ ভগৱান্ মধুসূদনঃ । স্মৃত্যা অশেষা অশুভহৰং সৰ্ৱ মঙ্গলং অমঙ্গলম্ ॥ 24॥ স্ত্ৰী বাল ৱৃদ্ধান্ আদায হতশেষান্ ধনঞ্জযঃ । ইন্দ্ৰপ্ৰস্থং সমাৱেশ্য ৱজ্ৰ তত্ৰ অভ্যষেচযত্ ॥ 25॥ শ্ৰুত্ৱা সুহৃত্ ৱধং ৰাজন্ অৰ্জুনাত্ তে পিতামহাঃ । ত্ৱাং তু ৱংশধৰং কৃত্ৱা জগ্মুঃ সৰ্ৱে মহাপথম্ ॥ 26॥ যঃ এতত্ দেৱদেৱস্য ৱিষ্ণোঃ কৰ্মাণি জন্ম চ । কীৰ্তযেত্ শ্ৰদ্ধযা মৰ্ত্যঃ সৰ্ৱপাপৈঃ প্ৰমুচ্যতে ॥ 27॥ ইত্থং হৰেঃ ভগৱতঃ ৰুচিৰ অৱতাৰ ৱীৰ্যাণি বালচৰিতানি চ শন্তমানি । অন্যত্ৰ চ ইহ চ শ্ৰুতানি গৃণন্ মনুষ্যঃ ভক্তিং পৰাং পৰমহংসগতৌ লভেত ॥ 28॥ ইতি শ্ৰীমদ্ভাগৱতে মহাপুৰাণে পাৰমহংস্যাং সংহিতাযামেকাদশস্কন্ধে মৌসলোপাখ্যানং নাম একত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 31॥ ॥ ইতি উদ্ধৱগীতা নাম একাদশস্কন্ধঃ সমাপ্তঃ ॥