ઉદ્ધવગીતા - એકાદશોઽધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે એકાદશપૂજાવિધાનયોગો નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 11॥ અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । ન રોધયતિ માં યોગઃ ન સ્સાઙ્ખ્યં ધર્મઃ એવ ચ । ન સ્વાધ્યાયઃ તપઃ ત્યાગઃ ન ઇષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા ॥ 1॥ વ્રતાનિ યજ્ઞઃ છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમાઃ યમાઃ । યથા અવરુન્ધે સત્સઙ્ગઃ સર્વસઙ્ગ અપહઃ હિ મામ્ ॥ 2॥ સત્સઙ્ગેન હિ દૈતેયા યાતુધાનઃ મૃગાઃ ખગાઃ । ગન્ધર્વ અપ્સરસઃ નાગાઃ સિદ્ધાઃ ચારણગુહ્યકાઃ ॥ 3॥ વિદ્યાધરાઃ મનુષ્યેષુ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્ત્રિયઃ અન્ત્યજાઃ । રજઃ તમઃ પ્રકૃતયઃ તસ્મિન્ તસ્મિન્ યુગે અનઘ ॥ 4॥ બહવઃ મત્પદં પ્રાપ્તાઃ ત્વાષ્ટ્રકાયાધવાદયઃ । વૃષપર્વા બલિઃ વાણઃ મયઃ ચ અથ વિભીષણઃ ॥ 5॥ સુગ્રીવઃ હનુમાન્ ઋક્ષઃ ગજઃ ગૃધ્રઃ વણિક્પથઃ । વ્યાધઃ કુબ્જા વ્રજે ગોપ્યઃ યજ્ઞપત્ન્યઃ તથા અપરે ॥ 6॥ તે ન અધિતશ્રુતિગણાઃ ન ઉપાસિતમહત્તમાઃ । અવ્રતાતપ્તતપસઃ મત્સઙ્ગાત્ માં ઉપાગતાઃ ॥ 7॥ કેવલેન હિ ભાવેન ગોપ્યઃ ગાવઃ નગાઃ મૃગાઃ । યે અન્યે મૂઢધિયઃ નાગાઃ સિદ્ધાઃ માં ઈયુઃ અઞ્જસા ॥ 8॥ યં ન યોગેન સાઙ્ખ્યેન દાનવ્રતતપઃ અધ્વરૈઃ । વ્યાખ્યાઃ સ્વાધ્યાયસન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાત્ યત્નવાન્ અપિ ॥ 9॥ રામેણ સાર્ધં મથુરાં પ્રણીતે શ્વાફલ્કિના મયિ અનુરક્તચિત્તાઃ । વિગાઢભાવેન ન મે વિયોગ તીવ્રાધયઃ અન્યં દદૃશુઃ સુખાય ॥ 10॥ તાઃ તાઃ ક્ષપાઃ પ્રેષ્ઠતમેન નીતાઃ મયા એવ વૃન્દાવનગોચરેણ । ક્ષણાર્ધવત્ તાઃ પુનરઙ્ગ તાસાં હીના માયા કલ્પસમા બભૂવુઃ ॥ 11॥ તાઃ ન અવિદન્ મયિ અનુષઙ્ગબદ્ધ ધિયઃ સ્વમાત્માનં અદઃ તથા ઇદમ્ । યથા સમાધૌ મુનયઃ અબ્ધિતોયે નદ્યઃ પ્રવિષ્ટાઃ ઇવ નામરૂપે ॥ 12॥ મત્કામા રમણં જારં અસ્વરૂપવિદઃ અબલાઃ । બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સઙ્ગાત્ શતસહસ્રશઃ ॥ 13॥ તસ્માત્ ત્વં ઉદ્ધવ ઉત્સૃજ્ય ચોદનાં પ્રતિચોદનામ્ । પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ શ્રોતવ્યં શ્રુતં એવ ચ ॥ 14॥ માં એકં એવ શરણં આત્માનં સર્વદેહિનામ્ । યાહિ સર્વાત્મભાવેન મયા સ્યાઃ હિ અકુતોભયઃ ॥ 15॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । સંશયઃ શ્રુણ્વતઃ વાચં તવ યોગેશ્વર ઈશ્વર । ન નિવર્તતઃ આત્મસ્થઃ યેન ભ્રામ્યતિ મે મનઃ ॥ 16॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । સઃ એષ જીવઃ વિવરપ્રસૂતિઃ પ્રાણેન ઘોષેણ ગુહાં પ્રવિષ્ટઃ । મનોમયં સૂક્ષ્મં ઉપેત્ય રૂપં માત્રા સ્વરઃ વર્ણઃ ઇતિ સ્થવિષ્ઠઃ ॥ 17॥ યથા અનલઃ ખે અનિલબન્ધુઃ ઊષ્મા બલેન દારુણ્યધિમથ્યમાનઃ । અણુઃ પ્રજાતઃ હવિષા સમિધ્યતે તથા એવ મે વ્યક્તિઃ ઇયં હિ વાણી ॥ 18॥ એવં ગદિઃ કર્મગતિઃ વિસર્ગઃ ઘ્રાણઃ રસઃ દૃક્ સ્પર્શઃ શ્રુતિઃ ચ । સઙ્કલ્પવિજ્ઞાનં અથ અભિમાનઃ સૂત્રં રજઃ સત્ત્વતમોવિકારઃ ॥ 19॥ અયં હિ જીવઃ ત્રિવૃત્ અબ્જયોનિઃ અવ્યક્તઃ એકઃ વયસા સઃ આદ્યઃ । વિશ્લિષ્ટશક્તિઃ બહુધા એવ ભાતિ બીજાનિ યોનિં પ્રતિપદ્ય યદ્વત્ ॥ 20॥ યસ્મિન્ ઇદં પ્રોતં અશેષં ઓતં પટઃ યથા તન્તુવિતાનસંસ્થઃ । યઃ એષ સંસારતરુઃ પુરાણઃ કર્માત્મકઃ પુષ્પફલે પ્રસૂતે ॥ 21॥ દ્વે અસ્ય બીજે શતમૂલઃ ત્રિનાલઃ પઞ્ચસ્કન્ધઃ પઞ્ચરસપ્રસૂતિઃ । દશ એકશાખઃ દ્વિસુપર્ણનીડઃ ત્રિવલ્કલઃ દ્વિફલઃ અર્કં પ્રવિષ્ટઃ ॥ 22॥ અદન્તિ ચ એકં ફલં અસ્ય ગૃધ્રા ગ્રામેચરાઃ એકં અરણ્યવાસાઃ । હંસાઃ યઃ એકં બહુરૂપં ઇજ્યૈઃ માયામયં વેદ સઃ વેદ વેદમ્ ॥ 23॥ એવં ગુરુ ઉપાસનયા એકભક્ત્યા વિદ્યાકુઠારેણ શિતેન ધીરઃ । વિવૃશ્ચ્ય જીવાશયં અપ્રમત્તઃ સમ્પદ્ય ચ આત્માનં અથ ત્યજ અસ્ત્રમ્ ॥ 24॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 12॥ અથ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ ગુણાઃ બુદ્ધેઃ ન ચ આત્મનઃ । સત્ત્વેન અન્યતમૌ હન્યાત્ સત્ત્વં સત્ત્વેન ચ એવ હિ ॥ 1॥ સત્ત્વાત્ ધર્મઃ ભવેત્ વૃદ્ધાત્ પુંસઃ મદ્ભક્તિલક્ષણઃ । સાત્વિક ઉપાસયા સત્ત્વં તતઃ ધર્મઃ પ્રવર્તતે ॥ 2॥ ધર્મઃ રજઃ તમઃ હન્યાત્ સત્ત્વવૃદ્ધિઃ અનુત્તમઃ । આશુ નશ્યતિ તત્ મૂલઃ હિ અધર્મઃ ઉભયે હતે ॥ 3॥ આગમઃ અપઃ પ્રજા દેશઃ કાલઃ કર્મ ચ જન્મ ચ । ધ્યાનં મન્ત્રઃ અથ સંસ્કારઃ દશ એતે ગુણહેતવઃ ॥ 4॥ તત્ તત્ સાત્વિકં એવ એષાં યત્ યત્ વૃદ્ધાઃ પ્રચક્ષતે । નિન્દન્તિ તામસં તત્ તત્ રાજસં તત્ ઉપેક્ષિતમ્ ॥ 5॥ સાત્ત્વિકાનિ એવ સેવેત પુમાન્ સત્ત્વવિવૃદ્ધયે । તતઃ ધર્મઃ તતઃ જ્ઞાનં યાવત્ સ્મૃતિઃ અપોહનમ્ ॥ 6॥ વેણુસઙ્ઘર્ષજઃ વહ્નિઃ દગ્ધ્વા શામ્યતિ તત્ વનમ્ । એવં ગુણવ્યત્યયજઃ દેહઃ શામ્યતિ તત્ ક્રિયઃ ॥ 7॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । વિદન્તિ મર્ત્યાઃ પ્રાયેણ વિષયાન્ પદં આપદામ્ । તથા અપિ ભુઞ્જતે કૃષ્ણ તત્ કથં શ્વ ખર અજાવત્ ॥ 8॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । અહં ઇતિ અન્યથાબુદ્ધિઃ પ્રમત્તસ્ય યથા હૃદિ । ઉત્સર્પતિ રજઃ ઘોરં તતઃ વૈકારિકં મનઃ ॥ 9॥ રજોયુક્તસ્ય મનસઃ સઙ્કલ્પઃ સવિકલ્પકઃ । તતઃ કામઃ ગુણધ્યાનાત્ દુઃસહઃ સ્યાત્ હિ દુર્મતેઃ ॥ 10॥ કરોતિ કામવશગઃ કર્માણિ અવિજિતેન્દ્રિયઃ । દુઃખોદર્કાણિ સમ્પશ્યન્ રજોવેગવિમોહિતઃ ॥ 11। રજઃ તમોભ્યાં યત્ અપિ વિદ્વાન્ વિક્ષિપ્તધીઃ પુનઃ । અતન્દ્રિતઃ મનઃ યુઞ્જન્ દોષદૃષ્ટિઃ ન સજ્જતે ॥ 12॥ અપ્રમત્તઃ અનુયુઞ્જીતઃ મનઃ મયિ અર્પયન્ શનૈઃ । અનિર્વિણ્ણઃ યથાકાલં જિતશ્વાસઃ જિતાસનઃ ॥ 13॥ એતાવાન્ યોગઃ આદિષ્ટઃ મત્ શિષ્યૈઃ સનક આદિભિઃ । સર્વતઃ મનઃ આકૃષ્ય મય્યદ્ધા આવેશ્યતે યથા ॥ 14॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । યદા ત્વં સનક આદિભ્યઃ યેન રૂપેણ કેશવ । યોગં આદિષ્ટવાન્ એતત્ રૂપં ઇચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥ 15॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । પુત્રાઃ હિરણ્યગર્ભસ્ય માનસાઃ સનક આદયઃ । પપ્રચ્છુઃ પિતરં સૂક્ષ્માં યોગસ્ય ઐકાન્તિકીં ગતિમ્ ॥ 16॥ સનક આદયઃ ઊચુઃ । ગુણેષુ આવિશતે ચેતઃ ગુણાઃ ચેતસિ ચ પ્રભો । કથં અન્યોન્યસન્ત્યાગઃ મુમુક્ષોઃ અતિતિતીર્ષોઃ ॥ 17॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । એવં પૃષ્ટઃ મહાદેવઃ સ્વયમ્ભૂઃ ભૂતભાવનઃ । ધ્યાયમાનઃ પ્રશ્નબીજં ન અભ્યપદ્યત કર્મધીઃ ॥ 18॥ સઃ માં અચિન્તયત્ દેવઃ પ્રશ્નપારતિતીર્ષયા । તસ્ય અહં હંસરૂપેણ સકાશં અગમં તદા ॥ 19॥ દૃષ્ટ્વા માં ત ઉપવ્રજ્ય કૃત્વા પાદ અભિવન્દનમ્ । બ્રહ્માણં અગ્રતઃ કૃત્વા પપ્રચ્છુઃ કઃ ભવાન્ ઇતિ ॥ 20॥ ઇતિ અહં મુનિભિઃ પૃષ્ટઃ તત્ત્વજિજ્ઞાસુભિઃ તદા । યત્ અવોચં અહં તેભ્યઃ તત્ ઉદ્ધવ નિબોધ મે ॥ 21॥ વસ્તુનઃ યદિ અનાનાત્વં આત્મનઃ પ્રશ્નઃ ઈદૃશઃ । કથં ઘટેત વઃ વિપ્રાઃ વક્તુઃ વા મે કઃ આશ્રયઃ ॥ 22॥ પઞ્ચાત્મકેષુ ભૂતેષુ સમાનેષુ ચ વસ્તુતઃ । કઃ ભવાન્ ઇતિ વઃ પ્રશ્નઃ વાચારમ્ભઃ હિ અનર્થકઃ ॥ 23॥ મનસા વચસા દૃષ્ટ્યા ગૃહ્યતે અન્યૈઃ અપિ ઇન્દ્રિયૈઃ । અહં એવ ન મત્તઃ અન્યત્ ઇતિ બુધ્યધ્વં અઞ્જસા ॥ 24॥ ગુણેષુ આવિશતે ચેતઃ ગુણાઃ ચેતસિ ચ પ્રજાઃ । જીવસ્ય દેહઃ ઉભયં ગુણાઃ ચેતઃ મત્ આત્મનઃ ॥ 25॥ ગુણેષુ ચ આવિશત્ ચિત્તં અભીક્ષ્ણં ગુણસેવયા । ગુણાઃ ચ ચિત્તપ્રભવાઃ મત્ રૂપઃ ઉભયં ત્યજેત્ ॥ 26॥ જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ ગુણતઃ બુદ્ધિવૃત્તયઃ । તાસાં વિલક્ષણઃ જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ ॥ 27॥ યઃ હિ સંસૃતિબન્ધઃ અયં આત્મનઃ ગુણવૃત્તિદઃ । મયિ તુર્યે સ્થિતઃ જહ્યાત્ ત્યાગઃ તત્ ગુણચેતસામ્ ॥ 28॥ અહઙ્કારકૃતં બન્ધં આત્મનઃ અર્થવિપર્યયમ્ । વિદ્વાન્ નિર્વિદ્ય સંસારચિન્તાં તુર્યે સ્થિતઃ ત્યજેત્ ॥ 29॥ યાવત્ નાનાર્થધીઃ પુંસઃ ન નિવર્તેત યુક્તિભિઃ । જાગર્તિ અપિ સ્વપન્ અજ્ઞઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા ॥ 30॥ અસત્ત્વાત્ આત્મનઃ અન્યેષાં ભાવાનાં તત્ કૃતા ભિદા । ગતયઃ હેતવઃ ચ અસ્ય મૃષા સ્વપ્નદૃશઃ યથા ॥ 31॥ યો જાગરે બહિઃ અનુક્ષણધર્મિણઃ અર્થાન્ ભુઙ્ક્તે સમસ્તકરણૈઃ હૃદિ તત્ સદૃક્ષાન્ । સ્વપ્ને સુષુપ્તઃ ઉપસંહરતે સઃ એકઃ સ્મૃતિ અન્વયાત્ ત્રિગુણવૃત્તિદૃક્ ઇન્દ્રિય ઈશઃ ॥ 32॥ એવં વિમૃશ્ય ગુણતઃ મનસઃ ત્ર્યવસ્થા મત્ માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ । સઞ્છિદ્ય હાર્દં અનુમાનસ્ત્ ઉક્તિતીક્ષ્ણ જ્ઞાનાસિના ભજતઃ મા અખિલસંશયાધિમ્ ॥ 33॥ ઈક્ષેત વિભ્રમં ઇદં મનસઃ વિલાસમ્ દૃષ્ટં વિનષ્ટં અતિલોલં અલાતચક્રમ્ । વિજ્ઞાનં એકં ઉરુધા ઇવ વિભાતિ માયા સ્વપ્નઃ ત્રિધા ગુણવિસર્ગકૃતઃ વિકલ્પઃ ॥ 34॥ દૃષ્ટિં તતઃ પ્રતિનિવર્ત્ય નિવૃત્તતૃષ્ણઃ તૂષ્ણીં ભવેત્ નિજસુખ અનુભવઃ નિરીહઃ । સન્દૃશ્યતે ક્વ ચ યદિ ઇદં અવસ્તુબુદ્ધ્યા ત્યક્તં ભ્રમાય ન ભવેત્ સ્મૃતિઃ આનિપાતાત્ ॥ 35॥ દેહં ચ નશ્વરં અવસ્થિતં ઉત્થિતં વા સિદ્ધઃ ન પશ્યતિ યતઃ અધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ । દૈવાત્ અપેતં ઉત દૈવશાત્ ઉપેતમ્ વાસઃ યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ ॥ 36॥ દેહઃ અપિ દૈવવશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્ સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષતઃ એવ સાસુઃ । તં અપ્રપઞ્ચં અધિરૂઢસમાધિયોગઃ સ્વાપ્નં પુનઃ ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ ॥ 37॥ મયા એતત્ ઉક્તં વઃ વિપ્રાઃ ગુહ્યં યત્ સાઙ્ખ્યયોગયોઃ । જાનીતં આગતં યજ્ઞં યુષ્મત્ ધર્મવિવક્ષયા ॥ 38॥ અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય સત્યસ્યર્તસ્ય તેજસઃ । પરાયણં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયઃ કીર્તેઃ દમસ્ય ચ ॥ 39॥ માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ । સુહૃદં પ્રિયં આત્માનં સામ્ય અસઙ્ગ આદયઃ ગુણાઃ ॥ 40॥ ઇતિ મે છિન્નસન્દેહાઃ મુનયઃ સનક આદયઃ । સભાજયિત્વા પરયા ભક્ત્યા અગૃણત સંસ્તવૈઃ ॥ 41॥ તૈઃ અહં પૂજિતઃ સમ્યક્ સંસ્તુતઃ પરમ ઋષિભિઃ । પ્રત્યેયાય સ્વકં ધામ પશ્યતઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥ 42॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે હંસગીતાનિરૂપણં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ॥ 13॥ અથ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । વદન્તિ કૃષ્ણ શ્રેયાંસિ બહૂનિ બ્રહ્મવાદિનઃ । તેષાં વિકલ્પપ્રાધાન્યં ઉત અહો એકમુખ્યતા ॥ 1॥ ભવત્ ઉદાહૃતઃ સ્વામિન્ ભક્તિયોગઃ અનપેક્ષિતઃ । નિરસ્ય સર્વતઃ સઙ્ગં યેન ત્વયિ આવિશેત્ મનઃ ॥ 2॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । કાલેન નષ્ટા પ્રલયે વાણીયં વેદસઞ્જ્ઞિતા । મયા આદૌ બ્રહ્મણે પ્રોક્તા ધર્મઃ યસ્યાં મદાત્મકઃ ॥ 3॥ તેન પ્રોક્તા ચ પુત્રાય મનવે પૂર્વજાય સા । તતઃ ભૃગુ આદયઃ અગૃહ્ણન્ સપ્તબ્રહ્મમહર્ષયઃ ॥ 4॥ તેભ્યઃ પિતૃભ્યઃ તત્ પુત્રાઃ દેવદાનવગુહ્યકાઃ । મનુષ્યાઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ સવિદ્યાધરચારણાઃ ॥ 5॥ કિન્દેવાઃ કિન્નરાઃ નાગાઃ રક્ષઃ કિમ્પુરુષ આદયઃ । બહ્વ્યઃ તેષાં પ્રકૃતયઃ રજઃસત્ત્વતમોભુવઃ ॥ 6॥ યાભિઃ ભૂતાનિ ભિદ્યન્તે ભૂતાનાં મતયઃ તથા । યથાપ્રકૃતિ સર્વેષાં ચિત્રાઃ વાચઃ સ્રવન્તિ હિ ॥ 7॥ એવં પ્રકૃતિવૈચિત્ર્યાત્ ભિદ્યન્તે મતયઃ નૃણામ્ । પારમ્પર્યેણ કેષાઞ્ચિત્ પાખણ્ડમતયઃ અપરે ॥ 8॥ મન્માયામોહિતધિયઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભ । શ્રેયઃ વદન્તિ અનેકાન્તં યથાકર્મ યથારુચિ ॥ 9॥ ધર્મં એકે યશઃ ચ અન્યે કામં સત્યં દમં શમમ્ । અન્યે વદન્તિ સ્વાર્થં વા ઐશ્વર્યં ત્યાગભોજનમ્ । કેચિત્ યજ્ઞતપોદાનં વ્રતાનિ નિયમ અન્યમાન્ ॥ 10॥ આદિ અન્તવન્તઃ એવ એષાં લોકાઃ કર્મવિનિર્મિતાઃ । દુઃખ ઉદર્કાઃ તમોનિષ્ઠાઃ ક્ષુદ્ર આનન્દાઃ શુચ અર્પિતાઃ ॥ 11॥ મયિ અર્પિત મનઃ સભ્ય નિરપેક્ષસ્ય સર્વતઃ । મયા આત્મના સુખં યત્ તત્ કુતઃ સ્યાત્ વિષય આત્મનામ્ ॥ 12॥ અકિઞ્ચનસ્ય દાન્તસ્ય શાન્તસ્ય સમચેતસઃ । મયા સન્તુષ્ટમનસઃ સર્વાઃ સુખમયાઃ દિશઃ ॥ 13॥ ન પારમેષ્ઠ્યં ન મહેન્દ્રધિષ્ણ્યમ્ ન સાર્વભૌમં ન રસાધિપત્યમ્ । ન યોગસિદ્ધીઃ અપુનર્ભવં વા મયિ અર્પિત આત્મા ઇચ્છતિ મત્ વિના અન્યત્ ॥ 14॥ ન તથા મે પ્રિયતમઃ આત્મયોનિઃ ન શઙ્કરઃ । ન ચ સઙ્કર્ષણઃ ન શ્રીઃ ન એવ આત્મા ચ યથા ભવાન્ ॥ 15॥ નિરપેક્ષં મુનિં શાતં નિર્વૈરં સમદર્શનમ્ । અનુવ્રજામિ અહં નિત્યં પૂયેયેતિ અઙ્ઘ્રિરેણુભિઃ ॥ 16॥ નિષ્કિઞ્ચના મયિ અનુરક્તચેતસઃ શાન્તાઃ મહાન્તઃ અખિલજીવવત્સલાઃ । કામૈઃ અનાલબ્ધધિયઃ જુષન્તિ યત્ તત્ નૈરપેક્ષ્યં ન વિદુઃ સુખં મમ ॥ 17॥ બાધ્યમાનઃ અપિ મદ્ભક્તઃ વિષયૈઃ અજિતેન્દ્રિયઃ । પ્રાયઃ પ્રગલ્ભયા ભક્ત્યા વિષયૈઃ ન અભિભૂયતે ॥ 18॥ યથા અગ્નિઃ સુસમૃદ્ધ અર્ચિઃ કરોતિ એધાંસિ ભસ્મસાત્ । તથા મદ્વિષયા ભક્તિઃ ઉદ્ધવ એનાંસિ કૃત્સ્નશઃ ॥ 19॥ ન સાધયતિ માં યોગઃ ન સાઙ્ખ્યં ધર્મઃ ઉદ્ધવ । ન સ્વાધ્યાયઃ તપઃ ત્યાગઃ યથા ભક્તિઃ મમ ઊર્જિતા ॥ 20॥ ભક્ત્યા અહં એકયા ગ્રાહ્યઃ શ્રદ્ધયા આત્મા પ્રિયઃ સતામ્ । ભક્તિઃ પુનાતિ મન્નિષ્ઠા શ્વપાકાન્ અપિ સમ્ભવાત્ ॥ 21॥ ધર્મઃ સત્યદયા ઉપેતઃ વિદ્યા વા તપસાન્વિતા । મદ્ભ્ક્ત્યાપેતં આત્માનં ન સમ્યક્ પ્રપુનાતિ હિ ॥ 22॥ કથં વિના રોમહર્ષં દ્રવતા ચેતસા વિના । વિનાનન્દ અશ્રુકલયા શુધ્યેત્ ભક્ત્યા વિનાશયઃ ॥ 23॥ વાક્ ગદ્ગદા દ્રવતે યસ્ય ચિત્તમ્ રુદતિ અભીક્ષ્ણં હસતિ ક્વચિત્ ચ । વિલજ્જઃ ઉદ્ગાયતિ નૃત્યતે ચ મદ્ભક્તિયુક્તઃ ભુવનં પુનાતિ ॥ 24॥ યથા અગ્નિના હેમ મલં જહાતિ ધ્માતં પુનઃ સ્વં ભજતે ચ રૂપમ્ । આત્મા ચ કર્માનુશયં વિધૂય મદ્ભક્તિયોગેન ભજતિ અથઃ મામ્ ॥ 25॥ યથા યથા આત્મા પરિમૃજ્યતે અસૌ મત્પુણ્યગાથાશ્રવણ અભિધાનૈઃ । તથા તથા પશ્યતિ વસ્તુ સૂક્ષ્મમ્ ચક્ષુઃ યથા એવ અઞ્જનસમ્પ્રયુક્તમ્ ॥ 26॥ વિષયાન્ ધ્યાયતઃ ચિત્તં વિષયેષુ વિષજ્જતે । માં અનુસ્મરતઃ ચિત્તં મયિ એવ પ્રવિલીયતે ॥ 27॥ તસ્માત્ અસત્ અભિધ્યાનં યથા સ્વપ્નમનોરથમ્ । હિત્વા મયિ સમાધત્સ્વ મનઃ મદ્ભાવભાવિતમ્ ॥ 28॥ સ્ત્રીણાં સ્ત્રીસઙ્ગિનાં સઙ્ગં ત્યક્ત્વા દૂરતઃ આત્મવાન્ । ક્ષેમે વિવિક્તઃ આસીનઃ ચિન્તયેત્ માં અતન્દ્રિતઃ ॥ 29॥ ન તથા અસ્ય ભવેત્ ક્લેશઃ બન્ધઃ ચ અન્યપ્રસઙ્ગતઃ । યોષિત્ સઙ્ગાત્ યથા પુંસઃ યથા તત્ સઙ્ગિસઙ્ગતઃ ॥ 30॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । યથા ત્વાં અરવિન્દાક્ષ યાદૃશં વા યદાત્મકમ્ । ધ્યાયેત્ મુમુક્ષુઃ એતત્ મે ધ્યાનં મે વક્તું અર્હસિ ॥ 31॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । સમઃ આસનઃ આસીનઃ સમકાયઃ યથાસુખમ્ । હસ્તૌ ઉત્સઙ્ગઃ આધાય સ્વનાસાગ્રકૃત ઈક્ષણઃ ॥ 32॥ પ્રાણસ્ય શોધયેત્ માર્ગં પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ । વિપર્યયેણ અપિ શનૈઃ અભ્યસેત્ નિર્જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 33॥ હૃદિ અવિચ્છિન્નં ઓઙ્કારં ઘણ્ટાનાદં બિસોર્ણવત્ । પ્રાણેન ઉદીર્ય તત્ર અથ પુનઃ સંવેશયેત્ સ્વરમ્ ॥ 34॥ એવં પ્રણવસંયુક્તં પ્રાણં એવ સમભ્યસેત્ । દશકૃત્વઃ ત્રિષવણં માસાત્ અર્વાક્ જિત અનિલઃ ॥35॥ હૃત્પુણ્ડરીકં અન્તસ્થં ઊર્ધ્વનાલં અધોમુખમ્ । ધ્યાત્વા ઊર્ધ્વમુખં ઉન્નિદ્રં અષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્ ॥ 36॥ કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ સૂર્યસોમાગ્નીન્ ઉત્તરોત્તરમ્ । વહ્નિમધ્યે સ્મરેત્ રૂપં મમ એતત્ ધ્યાનમઙ્ગલમ્ ॥ 37॥ સમં પ્રશાન્તં સુમુખં દીર્ઘચારુચતુર્ભુજમ્ । સુચારુસુન્દરગ્રીવં સુકપોલં શુચિસ્મિતમ્ ॥ 38॥ સમાન કર્ણ વિન્યસ્ત સ્ફુરન્ મકર કુણ્ડલમ્ । હેમ અમ્બરં ઘનશ્યામં શ્રીવત્સ શ્રીનિકેતનમ્ ॥ 39॥ શઙ્ખ ચક્ર ગદા પદ્મ વનમાલા વિભૂષિતમ્ । નૂપુરૈઃ વિલસત્ પાદં કૌસ્તુભ પ્રભયા યુતમ્ ॥ 40॥ દ્યુમત્ કિરીટ કટક કટિસૂત્ર અઙ્ગદ અયુતમ્ । સર્વાઙ્ગ સુન્દરં હૃદ્યં પ્રસાદ સુમુખ ઈક્ષણમ્ ॥ 41॥ સુકુમારં અભિધ્યાયેત્ સર્વાઙ્ગેષુ મનઃ દધત્ । ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ મનસા આકૃષ્ય તત્ મનઃ । બુદ્ધ્યા સારથિના ધીરઃ પ્રણયેત્ મયિ સર્વતઃ ॥ 42॥ તત્ સર્વ વ્યાપકં ચિત્તં આકૃષ્ય એકત્ર ધારયેત્ । ન અન્યાનિ ચિન્તયેત્ ભૂયઃ સુસ્મિતં ભાવયેત્ મુખમ્ ॥ 43॥ તત્ર લબ્ધપદં ચિત્તં આકૃષ્ય વ્યોમ્નિ ધારયેત્ । તત્ ચ ત્યક્ત્વા મદારોહઃ ન કિઞ્ચિત્ અપિ ચિન્તયેત્ ॥ 44॥ એવં સમાહિતમતિઃ માં એવ આત્માનં આત્મનિ । વિચષ્ટે મયિ સર્વાત્મત્ જ્યોતિઃ જ્યોતિષિ સંયુતમ્ ॥ 45॥ ધ્યાનેન ઇત્થં સુતીવ્રેણ યુઞ્જતઃ યોગિનઃ મનઃ । સંયાસ્યતિ આશુ નિર્વાણં દ્રવ્ય જ્ઞાન ક્રિયા ભ્રમઃ ॥ 46॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે ભક્તિરહસ્યાવધારણયોગો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ॥ 14॥ અથ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । જિતેન્દ્રિયસ્ય યુક્તસ્ય જિતશ્વાસસ્ય યોગિનઃ મયિ ધારયતઃ ચેતઃ ઉપતિષ્ઠન્તિ સિદ્ધયઃ ॥ 1॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । કયા ધારણયા કાસ્વિત્ કથંસ્વિત્ સિદ્ધિઃ અચ્યુત । કતિ વા સિદ્ધયઃ બ્રૂહિ યોગિનાં સિદ્ધિદઃ ભવાન્ ॥ 2॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । સિદ્ધયઃ અષ્ટાદશ પ્રોક્તા ધારણાયોગપારગૈઃ । તાસાં અષ્ટૌ મત્ પ્રધાનાઃ દશઃ એવ ગુણહેતવઃ ॥ 3॥ અણિમા મહિમા મૂર્તેઃ લઘિમા પ્રાપ્તિઃ ઇન્દ્રિયૈઃ । પ્રાકામ્યં શ્રુતદૃષ્ટેષુ શક્તિપ્રેરણં ઈશિતા ॥ 4॥ ગુણેષુ અસઙ્ગઃ વશિતા યત્ કામઃ તત્ અવસ્યતિ । એતાઃ મે સિદ્ધયઃ સૌમ્ય અષ્ટૌ ઉત્પત્તિકાઃ મતાઃ ॥ 5॥ અનૂર્મિમત્ત્વં દેહે અસ્મિન્ દૂરશ્રવણદર્શનમ્ । મનોજવઃ કામરૂપં પરકાયપ્રવેશનમ્ ॥ 6॥ સ્વચ્છન્દમૃત્યુઃ દેવાનાં સહક્રીડાનુદર્શનમ્ । યથાસઙ્કલ્પસંસિદ્ધિઃ આજ્ઞાપ્રતિહતા ગતિઃ ॥ 7॥ ત્રિકાલજ્ઞત્વં અદ્વન્દ્વં પરચિત્તાદિ અભિજ્ઞતા । અગ્નિ અર્ક અમ્બુ વિષ આદીનાં પ્રતિષ્ટમ્ભઃ અપરાજયઃ ॥ 8॥ એતાઃ ચ ઉદ્દેશતઃ પ્રોક્તા યોગધારણસિદ્ધયઃ । યયા ધારણયા યા સ્યાત્ યથા વા સ્યાત્ નિબોધ મે ॥ 9॥ ભૂતસૂક્ષ્મ આત્મનિ મયિ તન્માત્રં ધારયેત્ મનઃ । અણિમાનં અવાપ્નોતિ તન્માત્ર ઉપાસકઃ મમ ॥ 10॥ મહતિ આત્મન્ મયિ પરે યથાસંસ્થં મનઃ દધત્ । મહિમાનં અવાપ્નોતિ ભૂતાનાં ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥ 11॥ પરમાણુમયે ચિત્તં ભૂતાનાં મયિ રઞ્જયન્ । કાલસૂક્ષ્માત્મતાં યોગી લઘિમાનં અવાપ્નુયાત્ ॥ 12॥ ધારયન્ મયિ અહન્તત્ત્વે મનઃ વૈકારિકે અખિલમ્ । સર્વેન્દ્રિયાણાં આત્મત્વં પ્રાપ્તિં પ્રાપ્નોતિ મન્મનાઃ ॥ 13॥ મહતિ આત્મનિ યઃ સૂત્રે ધારયેત્ મયિ માનસમ્ । પ્રાકામ્યં પારમેષ્ઠ્યં મે વિન્દતે અવ્યક્તજન્મનઃ ॥ 14॥ વિષ્ણૌ ત્ર્યધિ ઈશ્વરે ચિત્તં ધારયેત્ કાલવિગ્રહે । સઃ ઈશિત્વં અવાપ્નોતિ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞચોદનામ્ ॥ 15॥ નારાયણે તુરીયાખ્યે ભગવત્ શબ્દશબ્દિતે । મનઃ મયિ આદધત્ યોગી મત્ ધર્માઃ વહિતાં ઇયાત્ ॥ 16॥ નિર્ગુણે બ્રહ્મણિ મયિ ધારયન્ વિશદં મનઃ । પરમાનન્દં આપ્નોતિ યત્ર કામઃ અવસીયતે ॥ 17॥ શ્વેતદીપપતૌ ચિત્તં શુદ્ધે ધર્મમયે મયિ । ધારયન્ શ્વેતતાં યાતિ ષડૂર્મિરહિતઃ નરઃ ॥ 18॥ મયિ આકાશ આત્મનિ પ્રાણે મનસા ઘોષં ઉદ્વહન્ । તત્ર ઉપલબ્ધા ભૂતાનાં હંસઃ વાચઃ શ્રુણોતિ અસૌ ॥ 19॥ ચક્ષુઃ ત્વષ્ટરિ સંયોજ્ય ત્વષ્ટારં અપિ ચક્ષુષિ । માં તત્ર મનસા ધ્યાયન્ વિશ્વં પશ્યતિ સૂક્ષ્મદૃક્ ॥ 20॥ મનઃ મયિ સુસંયોજ્ય દેહં તદનુ વાયુના । મદ્ધારણ અનુભાવેન તત્ર આત્મા યત્ર વૈ મનઃ ॥ 21॥ યદા મનઃ ઉપાદાય યત્ યત્ રૂપં બુભૂષતિ । તત્ તત્ ભવેત્ મનોરૂપં મદ્યોગબલં આશ્રયઃ ॥ 22॥ પરકાયં વિશન્ સિદ્ધઃ આત્માનં તત્ર ભાવયેત્ । પિણ્ડં હિત્વા વિશેત્ પ્રાણઃ વાયુભૂતઃ ષડઙ્ઘ્રિવત્ ॥ 23॥ પાર્ષ્ણ્યા આપીડ્ય ગુદં પ્રાણં હૃત્ ઉરઃ કણ્ઠ મૂર્ધસુ । આરોપ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રેણ બ્રહ્મ નીત્વા ઉત્સૃજેત્ તનુમ્ ॥ 24॥ વિહરિષ્યન્ સુરાક્રીડે મત્સ્થં સત્ત્વં વિભાવયેત્ । વિમાનેન ઉપતિષ્ઠન્તિ સત્ત્વવૃત્તીઃ સુરસ્ત્રિયઃ ॥ 25॥ યથા સઙ્કલ્પયેત્ બુદ્ધ્યા યદા વા મત્પરઃ પુમાન્ । મયિ સત્યે મનઃ યુઞ્જન્ તથા તત્ સમુપાશ્નુતે ॥ 26॥ યઃ વૈ મદ્ભાવં આપન્નઃ ઈશિતુઃ વશિતુઃ પુમાન્ । કુતશ્ચિત્ ન વિહન્યેત તસ્ય ચ આજ્ઞા યથા મમ ॥ 27॥ મદ્ભક્ત્યા શુદ્ધસત્ત્વસ્ય યોગિનઃ ધારણાવિદઃ । તસ્ય ત્રૈકાલિકી બુદ્ધિઃ જન્મ મૃત્યુ ઉપબૃંહિતા ॥ 28॥ અગ્નિ આદિભિઃ ન હન્યેત મુનેઃ યોગં અયં વપુઃ । મદ્યોગશ્રાન્તચિત્તસ્ય યાદસાં ઉદકં યથા ॥ 29॥ મદ્વિભૂતિઃ અભિધ્યાયન્ શ્રીવત્સ અસ્ત્રબિભૂષિતાઃ । ધ્વજાતપત્રવ્યજનૈઃ સઃ ભવેત્ અપરાજિતઃ ॥ 30॥ ઉપાસકસ્ય માં એવં યોગધારણયા મુનેઃ । સિદ્ધયઃ પૂર્વકથિતાઃ ઉપતિષ્ઠન્તિ અશેષતઃ ॥ 31॥ જિતેન્દ્રિયસ્ય દાન્તસ્ય જિતશ્વાસ આત્મનઃ મુનેઃ । મદ્ધારણાં ધારયતઃ કા સા સિદ્ધિઃ સુદુર્લભા ॥ 32॥ અન્તરાયાન્ વદન્તિ એતાઃ યુઞ્જતઃ યોગં ઉત્તમમ્ । મયા સમ્પદ્યમાનસ્ય કાલક્ષેપણહેતવઃ ॥ 33॥ જન્મ ઓષધિ તપો મન્ત્રૈઃ યાવતીઃ ઇહ સિદ્ધયઃ । યોગેન આપ્નોતિ તાઃ સર્વાઃ ન અન્યૈઃ યોગગતિં વ્રજેત્ ॥ 34॥ સર્વાસાં અપિ સિદ્ધીનાં હેતુઃ પતિઃ અહં પ્રભુઃ । અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય ધર્મસ્ય બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥ 35॥ અહં આત્મા અન્તરઃ બાહ્યઃ અનાવૃતઃ સર્વદેહિનામ્ । યથા ભૂતાનિ ભૂતેષુ બહિઃ અન્તઃ સ્વયં તથા ॥ 36॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે સિદ્ધનિરૂપણયોગો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ॥ 15॥ અથ ષોડશોઽધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । ત્વં બ્રહ્મ પરમં સાક્ષાત્ અનાદિ અનન્તં અપાવૃતમ્ । સર્વેષાં અપિ ભાવાનાં ત્રાણસ્થિતિ અપ્યય ઉદ્ભવઃ ॥ 1॥ ઉચ્ચાવચેષુ ભૂતેષુ દુર્જ્ઞેયં અકૃત આત્મભિઃ । ઉપાસતે ત્વાં ભગવન્ યાથાતથ્યેન બ્રાહ્મણાઃ ॥ 2॥ યેષુ યેષુ ચ ભાવેષુ ભક્ત્યા ત્વાં પરમર્ષયઃ । ઉપાસીનાઃ પ્રપદ્યન્તે સંસિદ્ધિં તત્ વદસ્વ મે ॥ 3॥ ગૂઢઃ ચરસિ ભૂતાત્મા ભૂતાનાં ભૂતભાવન । ન ત્વાં પશ્યન્તિ ભૂતાનિ પશ્યન્તં મોહિતાનિ તે ॥ 4॥ યાઃ કાઃ ચ ભૂમૌ દિવિ વૈ રસાયામ્ વિભૂતયઃ દિક્ષુ મહાવિભૂતે । તાઃ મહ્યં આખ્યાહિ અનુભાવિતાઃ તે નમામિ તે તીર્થ પદ અઙ્ઘ્રિપદ્મમ્ ॥ 5॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । એવં એતત્ અહં પૃષ્ટઃ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વર । યુયુત્સુના વિનશને સપત્નૈઃ અર્જુનેન વૈ ॥ 6॥ જ્ઞાત્વા જ્ઞાતિવધં ગર્હ્યં અધર્મં રાજ્યહેતુકમ્ । તતઃ નિવૃત્તઃ હન્તા અહં હતઃ અયં ઇતિ લૌકિકઃ ॥ 7॥ સઃ તદા પુરુષવ્યાઘ્રઃ યુક્ત્યા મે પ્રતિબોધિતઃ । અભ્યભાષત માં એવં યથા ત્વં રણમૂર્ધનિ ॥ 8॥ અહં આત્મા ઉદ્ધવ આમીષાં ભૂતાનાં સુહૃત્ ઈશ્વરઃ । અહં સર્વાણિ ભૂતાનિ તેષાં સ્થિતિ ઉદ્ભવ અપ્યયઃ ॥ 9॥ અહં ગતિઃ ગતિમતાં કાલઃ કલયતાં અહમ્ । ગુણાનાં ચ અપિ અહં સામ્યં ગુણિન્યા ઉત્પત્તિકઃ ગુણઃ ॥ 10॥ ગુણિનાં અપિ અહં સૂત્રં મહતાં ચ મહાન્ અહમ્ । સૂક્ષ્માણાં અપિ અહં જીવઃ દુર્જયાનાં અહં મનઃ ॥ 11॥ હિરણ્યગર્ભઃ વેદાનાં મન્ત્રાણાં પ્રણવઃ ત્રિવૃત્ । અક્ષરાણાં અકારઃ અસ્મિ પદાનિ છન્દસાં અહમ્ ॥ 12॥ ઇન્દ્રઃ અહં સર્વદેવાનાં વસૂનામસ્મિ હવ્યવાટ્ । આદિત્યાનાં અહં વિષ્ણૂ રુદ્રાણાં નીલલોહિતઃ ॥ 13॥ બ્રહ્મર્ષીણાં ભૃગુઃ અહં રાજર્ષીણાં અહં મનુઃ । દેવર્ષિણાં નારદઃ અહં હવિર્ધાનિ અસ્મિ ધેનુષુ ॥ 14॥ સિદ્ધેશ્વરાણાં કપિલઃ સુપર્ણઃ અહં પતત્રિણામ્ । પ્રજાપતીનાં દક્ષઃ અહં પિતૄણાં અહં અર્યમા ॥ 15॥ માં વિદ્ધિ ઉદ્ધવ દૈત્યાનાં પ્રહ્લાદં અસુરેશ્વરમ્ । સોમં નક્ષત્ર ઓષધીનાં ધનેશં યક્ષરક્ષસામ્ ॥ 16॥ ઐરાવતં ગજેન્દ્રાણાં યાદસાં વરુણં પ્રભુમ્ । તપતાં દ્યુમતાં સૂર્યં મનુષ્યાણાં ચ ભૂપતિમ્ ॥ 17॥ ઉચ્ચૈઃશ્રવાઃ તુરઙ્ગાણાં ધાતૂનાં અસ્મિ કાઞ્ચનમ્ । યમઃ સંયમતાં ચ અહં સર્પાણાં અસ્મિ વાસુકિઃ ॥ 18॥ નાગેન્દ્રાણાં અનન્તઃ અહં મૃગેન્દ્રઃ શ‍ઋઙ્ગિદંષ્ટ્રિણામ્ । આશ્રમાણાં અહં તુર્યઃ વર્ણાનાં પ્રથમઃ અનઘ ॥ 19॥ તીર્થાનાં સ્રોતસાં ગઙ્ગા સમુદ્રઃ સરસાં અહમ્ । આયુધાનાં ધનુઃ અહં ત્રિપુરઘ્નઃ ધનુષ્મતામ્ ॥ 20॥ ધિષ્ણ્યાનાં અસ્મિ અહં મેરુઃ ગહનાનાં હિમાલયઃ । વનસ્પતીનાં અશ્વત્થઃ ઓષધીનાં અહં યવઃ ॥ 21॥ પુરોધસાં વસિષ્ઠઃ અહં બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બૃહસ્પતિઃ । સ્કન્દઃ અહં સર્વસેનાન્યાં અગ્રણ્યાં ભગવાન્ અજઃ ॥ 22॥ યજ્ઞાનાં બ્રહ્મયજ્ઞઃ અહં વ્રતાનાં અવિહિંસનમ્ । વાયુ અગ્નિ અર્ક અમ્બુ વાક્ આત્મા શુચીનાં અપિ અહં શુચિઃ ॥ 23॥ યોગાનાં આત્મસંરોધઃ મન્ત્રઃ અસ્મિ વિજિગીષતામ્ । આન્વીક્ષિકી કૌશલાનાં વિકલ્પઃ ખ્યાતિવાદિનામ્ ॥ 24॥ સ્ત્રીણાં તુ શતરૂપા અહં પુંસાં સ્વાયમ્ભુવઃ મનુઃ । નારાયણઃ મુનીનાં ચ કુમારઃ બ્રહ્મચારિણામ્ ॥ 25॥ ધર્માણાં અસ્મિ સન્ન્યાસઃ ક્ષેમાણાં અબહિઃ મતિઃ । ગુહ્યાનાં સૂનૃતં મૌનં મિથુનાનાં અજઃ તુ અહમ્ ॥ 26॥ સંવત્સરઃ અસ્મિ અનિમિષાં ઋતૂનાં મધુમાધવૌ । માસાનાં માર્ગશીર્ષઃ અહં નક્ષત્રાણાં તથા અભિજિત્ ॥ 27॥ અહં યુગાનાં ચ કૃતં ધીરાણાં દેવલઃ અસિતઃ । દ્વૈપાયનઃ અસ્મિ વ્યાસાનાં કવીનાં કાવ્યઃ આત્મવાન્ ॥ 28॥ વાસુદેવઃ ભગવતાં ત્વં ભાગવતેષુ અહમ્ । કિમ્પુરુષાણાં હનુમાન્ વિદ્યાઘ્રાણાં સુદર્શનઃ ॥ 29॥ રત્નાનાં પદ્મરાગઃ અસ્મિ પદ્મકોશઃ સુપેશસામ્ । કુશઃ અસ્મિ દર્ભજાતીનાં ગવ્યં આજ્યં હવિષ્ષુ અહમ્ ॥ 30॥ વ્યવસાઈનાં અહં લક્ષ્મીઃ કિતવાનાં છલગ્રહઃ । તિતિક્ષા અસ્મિ તિતિક્ષણાં સત્ત્વં સત્ત્વવતાં અહમ્ ॥ 31॥ ઓજઃ સહોબલવતાં કર્મ અહં વિદ્ધિ સાત્ત્વતામ્ । સાત્ત્વતાં નવમૂર્તીનાં આદિમૂર્તિઃ અહં પરા ॥ 32॥ વિશ્વાવસુઃ પૂર્વચિત્તિઃ ગન્ધર્વ અપ્સરસાં અહમ્ । ભૂધરાણાં અહં સ્થૈર્યં ગન્ધમાત્રં અહં ભુવઃ ॥ 33॥ અપાં રસઃ ચ પરમઃ તેજિષ્ઠાનાં વિભાવસુઃ । પ્રભા સૂર્ય ઇન્દુ તારાણાં શબ્દઃ અહં નભસઃ પરઃ ॥ 34॥ બ્રહ્મણ્યાનાં બલિઃ અહં વિરાણાં અહં અર્જુનઃ । ભૂતાનાં સ્થિતિઃ ઉત્પત્તિઃ અહં વૈ પ્રતિસઙ્ક્રમઃ ॥ 35॥ ગતિ ઉક્તિ ઉત્સર્ગ ઉપાદાનં આનન્દ સ્પર્શ લક્ષણમ્ । આસ્વાદ શ્રુતિ અવઘ્રાણં અહં સર્વેન્દ્રિય ઇન્દ્રિયમ્ ॥ 36॥ પૃથિવી વાયુઃ આકાશઃ આપઃ જ્યોતિઃ અહં મહાન્ । વિકારઃ પુરુષઃ અવ્યક્તં રજઃ સત્ત્વં તમઃ પરમ્ । અહં એતત્ પ્રસઙ્ખ્યાનં જ્ઞાનં સત્ત્વવિનિશ્ચયઃ ॥ 37॥ મયા ઈશ્વરેણ જીવેન ગુણેન ગુણિના વિના । સર્વાત્મના અપિ સર્વેણ ન ભાવઃ વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥ 38॥ સઙ્ખ્યાનં પરમાણૂનાં કાલેન ક્રિયતે મયા । ન તથા મે વિભૂતીનાં સૃજતઃ અણ્ડાનિ કોટિશઃ ॥ 39॥ તેજઃ શ્રીઃ કીર્તિઃ ઐશ્વર્યં હ્રીઃ ત્યાગઃ સૌભગં ભગઃ । વીર્યં તિતિક્ષા વિજ્ઞાનં યત્ર યત્ર સ મે અંશકઃ ॥ 40॥ એતાઃ તે કીર્તિતાઃ સર્વાઃ સઙ્ક્ષેપેણ વિભૂતયઃ । મનોવિકારાઃ એવ એતે યથા વાચા અભિધીયતે ॥ 41॥ વાચં યચ્છ મનઃ યચ્છ પ્રાણાનિ યચ્છ ઇન્દ્રિયાણિ ચ । આત્માનં આત્મના યચ્છ ન ભૂયઃ કલ્પસે અધ્વને ॥ 42॥ યઃ વૈ વાક્ મનસિ સમ્યક્ અસંયચ્છન્ ધિયા યતિઃ । તસ્ય વ્રતં તપઃ દાનં સ્રવત્યામઘટામ્બુવત્ ॥ 43॥ તસ્માત્ મનઃ વચઃ પ્રાણાન્ નિયચ્છેત્ મત્ પરાયણઃ । મત્ ભક્તિ યુક્તયા બુદ્ધ્યા તતઃ પરિસમાપ્યતે ॥ 44॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે વિભૂતિયોગો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ ॥ 16॥ અથ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । યઃ ત્વયા અભિતઃ પૂર્વં ધર્મઃ ત્વત્ ભક્તિલક્ષણઃ । વર્ણાશ્રમ આચારવતાં સર્વેષાં દ્વિપદાં અપિ ॥ 1॥ યથા અનુષ્ઠીયમાનેન ત્વયિ ભક્તિઃ નૃણાં ભવેત્ । સ્વધર્મેણ અરવિન્દાક્ષ તત્ સમાખ્યાતું અર્હસિ ॥ 2॥ પુરા કિલ મહાબાહો ધર્મં પરમકં પ્રભો । યત્ તેન હંસરૂપેણ બ્રહ્મણે અભ્યાત્થ માધવ ॥ 3॥ સઃ ઇદાનીં સુમહતા કાલેન અમિત્રકર્શન । ન પ્રાયઃ ભવિતા મર્ત્યલોકે પ્રાક્ અનુશાસિતઃ ॥ 4॥ વક્તા કર્તા અવિતા ન અન્યઃ ધર્મસ્ય અચ્યુત તે ભુવિ । સભાયાં અપિ વૈરિઞ્ચ્યાં યત્ર મૂર્તિધરાઃ કલાઃ ॥ 5॥ કર્ત્રા અવિત્રા પ્રવક્ત્રા ચ ભવતા મધુસૂદન । ત્યક્તે મહીતલે દેવ વિનષ્ટં કઃ પ્રવક્ષ્યતિ ॥ 6॥ તત્ત્વં નઃ સર્વધર્મજ્ઞ ધર્મઃ ત્વત્ ભક્તિલક્ષણઃ । યથા યસ્ય વિધીયેત તથા વર્ણય મે પ્રભો ॥ 7॥ શ્રીશુકઃ ઉવાચ । ઇત્થં સ્વભૃત્યમુખ્યેન પૃષ્ટઃ સઃ ભગવાન્ હરિઃ । પ્રીતઃ ક્ષેમાય મર્ત્યાનાં ધર્માન્ આહ સનાતનાન્ ॥ 8॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । ધર્મ્યઃ એષ તવ પ્રશ્નઃ નૈઃશ્રેયસકરઃ નૃણામ્ । વર્ણાશ્રમ આચારવતાં તં ઉદ્ધવ નિબોધ મે ॥ 9॥ આદૌ કૃતયુગે વર્ણઃ નૃણાં હંસઃ ઇતિ સ્મૃતઃ । કૃતકૃત્યાઃ પ્રજાઃ જાત્યાઃ તસ્માત્ કૃતયુગં વિદુઃ ॥ 10॥ વેદઃ પ્રણવઃ એવ અગ્રે ધર્મઃ અહં વૃષરૂપધૃક્ । ઉપાસતે તપોનિષ્ઠાં હંસં માં મુક્તકિલ્બિષાઃ ॥ 11॥ ત્રેતામુખે મહાભાગ પ્રાણાત્ મે હૃદયાત્ ત્રયી । વિદ્યા પ્રાદુઃ અભૂત્ તસ્યાઃ અહં આસં ત્રિવૃન્મખઃ ॥ 12॥ વિપ્ર ક્ષત્રિય વિટ્ શૂદ્રાઃ મુખ બાહુ ઉરુ પાદજાઃ । વૈરાજાત્ પુરુષાત્ જાતાઃ યઃ આત્માચારલક્ષણાઃ ॥ 13॥ ગૃહાશ્રમઃ જઘનતઃ બ્રહ્મચર્યં હૃદઃ મમ । વક્ષઃસ્થાનાત્ વને વાસઃ ન્યાસઃ શીર્ષણિ સંસ્થિતઃ ॥ 14॥ વર્ણાનાં આશ્રમાણાં ચ જન્મભૂમિ અનુસારિણીઃ । આસન્ પ્રકૃતયઃ નૄણાં નીચૈઃ નીચ ઉત્તમ ઉત્તમાઃ ॥ 15॥ શમઃ દમઃ તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ક્ષાન્તિઃ આર્જવમ્ । મદ્ભક્તિઃ ચ દયા સત્યં બ્રહ્મપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 16॥ તેજઃ બલં ધૃતિઃ શૌર્યં તિતિક્ષા ઔદાર્યં ઉદ્યમઃ । સ્થૈર્યં બ્રહ્મણિ અત ઐશ્વર્યં ક્ષત્રપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 17॥ આસ્તિક્યં દાનનિષ્ઠા ચ અદમ્ભઃ બ્રહ્મસેવનમ્ । અતુષ્ટિઃ અર્થ ઉપચયૈઃ વૈશ્યપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 18॥ શુશ્રૂષણં દ્વિજગવાં દેવાનાં ચ અપિ અમાયયા । તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્રપ્રકૃતયઃ તુ ઇમાઃ ॥ 19॥ અશૌચં અનૃતં સ્તેયં નાસ્તિક્યં શુષ્કવિગ્રહઃ । કામઃ ક્રોધઃ ચ તર્ષઃ ચ સ્વભાવઃ અન્તેવસાઈનામ્ ॥ 20॥ અહિંસા સત્યં અસ્તેયં અકામક્રોધલોભતા । ભૂતપ્રિયહિતેહા ચ ધર્મઃ અયં સાર્વવર્ણિકઃ ॥ 21॥ દ્વિતીયં પ્રાપ્ય અનુપૂર્વ્યાત્ જન્મ ઉપનયનં દ્વિજઃ । વસન્ ગુરુકુલે દાન્તઃ બ્રહ્મ અધીયીત ચ આહુતઃ ॥ 22॥ મેખલા અજિન દણ્ડ અક્ષ બ્રહ્મસૂત્ર કમણ્ડલૂન્ । જટિલઃ અધૌતદદ્વાસઃ અરક્તપીઠઃ કુશાન્ દધત્ ॥ 23॥ સ્નાન ભોજન હોમેષુ જપ ઉચ્ચારે ચ વાગ્યતઃ । ન ચ્છિન્દ્યાત્ નખ રોમાણિ કક્ષ ઉપસ્થગતાનિ અપિ ॥ 24॥ રેતઃ ન અવરિકેત્ જાતુ બ્રહ્મવ્રતધરઃ સ્વયમ્ । અવકીર્ણે અવગાહ્ય અપ્સુ યતાસુઃ ત્રિપદીં જપેત્ ॥ 25॥ અગ્નિ અર્ક આચાર્ય ગો વિપ્ર ગુરુ વૃદ્ધ સુરાન્ શુચિઃ । સમાહિતઃ ઉપાસીત સન્ધ્યે ચ યતવાક્ જપન્ ॥ 26॥ આચાર્યં માં વિજાનીયાત્ ન અવમન્યેત કર્હિચિત્ । ન મર્ત્યબુદ્ધિ આસૂયેત સર્વદેવમયઃ ગુરુઃ ॥ 27॥ સાયં પ્રાતઃ ઉપાનીય ભૈક્ષ્યં તસ્મૈ નિવેદયેત્ । યત્ ચ અન્યત્ અપિ અનુજ્ઞાતં ઉપયુઞ્જીત સંયતઃ ॥ 28॥ શુશ્રૂષમાણઃ આચાર્યં સદા ઉપાસીત નીચવત્ । યાન શય્યા આસન સ્થાનૈઃ ન અતિદૂરે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ 29॥ એવંવૃત્તઃ ગુરુકુલે વસેત્ ભોગવિવર્જિતઃ । વિદ્યા સમાપ્યતે યાવત્ બિભ્રત્ વ્રતં અખણ્ડિતમ્ ॥ 30॥ યદિ અસૌ છન્દસાં લોકં આરોક્ષ્યન્ બ્રહ્મવિષ્ટપમ્ । ગુરવે વિન્યસેત્ દેહં સ્વાધ્યાયાર્થં વૃહત્ વ્રતઃ ॥ 31॥ અગ્નૌ ગુરૌ આત્મનિ ચ સર્વભૂતેષુ માં પરમ્ । અપૃથક્ ધીઃ ઉપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્વી અકલ્મષઃ ॥ 32॥ સ્ત્રીણાં નિરીક્ષણ સ્પર્શ સંલાપ ક્ષ્વેલન આદિકમ્ । પ્રાણિનઃ મિથુનીભૂતાન્ અગૃહસ્થઃ અગ્રતઃ ત્યજેત્ ॥ 33॥ શૌચં આચમનં સ્નાનં સન્ધ્યા ઉપાસનં આર્જવમ્ । તીર્થસેવા જપઃ અસ્પૃશ્ય અભક્ષ્ય અસમ્ભાષ્ય વર્જનમ્ ॥ 34॥ સર્વ આશ્રમ પ્રયુક્તઃ અયં નિયમઃ કુલનન્દન। મદ્ભાવઃ સર્બભૂતેષુ મનોવાક્કાય સંયમઃ ॥ 35॥ એવં બૃહત્ વ્રતધરઃ બ્રાહ્મણઃ અગ્નિઃ ઇવ જ્વલન્ । મદ્ભક્તઃ તીવ્રતપસા દગ્ધકર્મ આશયઃ અમલઃ ॥ 36॥ અથ અનન્તરં આવેક્ષ્યન્ યથા જિજ્ઞાસિત આગમઃ । ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયત્ ગુરુ અનુમોદિતઃ ॥ 37॥ ગૃહં વનં વા ઉપવિશેત્ પ્રવ્રજેત્ વા દ્વિજ ઉત્તમઃ । આશ્રમાત્ આશ્રમં ગચ્છેત્ ન અન્યથા મત્પરઃ ચરેત્ ॥ 38॥ ગૃહાર્થી સદૃશીં ભાર્યાં ઉદ્વહેત્ અજુગુપ્સિતામ્ । યવીયસીં તુ વયસા યાં સવર્ણાં અનુક્રમાત્ ॥ 39॥ ઇજ્ય અધ્યયન દાનાનિ સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્ । પ્રતિગ્રહઃ અધ્યાપનં ચ બ્રાહ્મણસ્ય એવ યાજનમ્ ॥ 40॥ પ્રતિગ્રહં મન્યમાનઃ તપઃ તેજોયશોનુદમ્ । અન્યાભ્યાં એવ જીવેત શિલૈઃ વા દોષદૃક્ તયોઃ ॥ 41॥ બ્રાહ્મણસ્ય હિ દેહઃ અયં ક્ષુદ્રકામાય ન ઇષ્યતે । કૃચ્છ્રાય તપસે ચ ઇહ પ્રેત્ય અનન્તસુખાય ચ ॥ 42॥ શિલોઞ્છવૃત્ત્યા પરિતુષ્ટચિત્તઃ ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ । મયિ અર્પિતાત્મા ગૃહઃ એવ તિષ્ઠન્ ન અતિપ્રસક્તઃ સમુપૈતિ શાન્તિમ્ ॥ 43॥ સમુદ્ધરન્તિ યે વિપ્રં સીદન્તં મત્પરાયણમ્ । તાન્ ઉદ્ધરિષ્યે ન ચિરાત્ આપદ્ભ્યઃ નૌઃ ઇવ અર્ણવાત્ ॥ 44॥ સર્વાઃ સમુદ્ધરેત્ રાજા પિતા ઇવ વ્યસનાત્ પ્રજાઃ । આત્માનં આત્મના ધીરઃ યથા ગજપતિઃ ગજાન્ ॥ 45॥ એવંવિધઃ નરપતિઃ વિમાનેન અર્કવચસા । વિધૂય ઇહ અશુભં કૃત્સ્નં ઇન્દ્રેણ સહ મોદતે ॥ 46॥ સીદન્ વિપ્રઃ વણિક્ વૃત્ત્યા પણ્યૈઃ એવ આપદં તરેત્ । ખડ્ગેન વા આપદાક્રાન્તઃ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ 47॥ વૈશ્યવૃત્ત્યા તુ રાજન્ યઃ જીવેત્ મૃગયયા આપદિ । ચરેત્ વા વિપ્રરૂપેણ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ 48॥ શૂદ્રવૃત્તિં ભજેત્ વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કારુકટપ્રિયામ્ । કૃચ્છ્રાત્ મુક્તઃ ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા ॥ 49॥ વેદ અધ્યાય સ્વધા સ્વાહા બલિ અન્ન આદ્યૈઃ યથા ઉદયમ્ । દેવર્ષિ પિતૃભૂતાનિ મદ્રૂપાણિ અન્વહં યજેત્ ॥ 50॥ યદૃચ્છયા ઉપપન્નેન શુક્લેન ઉપાર્જિતેન વા । ધનેન અપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેન એવ આહરેત્ ક્રતૂન્ ॥ 51॥ કુટુમ્બેષુ ન સજ્જેત ન પ્રમાદ્યેત્ કુટુમ્બિ અપિ । વિપશ્ચિત્ નશ્વરં પશ્યેત્ અદૃષ્ટં અપિ દૃષ્ટવત્ ॥ 52॥ પુત્ર દારા આપ્ત બન્ધૂનાં સઙ્ગમઃ પાન્થસઙ્ગમઃ । અનુદેહં વિયન્તિ એતે સ્વપ્નઃ નિદ્રાનુગઃ યથા ॥ 53॥ ઇત્થં પરિમૃશન્ મુક્તઃ ગૃહેષુ અતિથિવત્ વસન્ । ન ગૃહૈઃ અનુબધ્યેત નિર્મમઃ નિરહઙ્કૃતઃ ॥ 54॥ કર્મભિઃ ગૃહં એધીયૈઃ ઇષ્ટ્વા માં એવ ભક્તિમાન્ । તિષ્ઠેત્ વનં વા ઉપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્ ॥ 55॥ યઃ તુ આસક્તં અતિઃ ગેહે પુત્ર વિત્તૈષણ આતુરઃ । સ્ત્રૈણઃ કૃપણધીઃ મૂઢઃ મમ અહં ઇતિ બધ્યતે ॥ 56॥ અહો મે પિતરૌ વૃદ્ધૌ ભાર્યા બાલાત્મજા આત્મજાઃ । અનાથાઃ માં ઋતે દીનાઃ કથં જીવન્તિ દુઃખિતાઃ ॥ 57॥ એવં ગૃહ આશય આક્ષિપ્ત હૃદયઃ મૂઢધીઃ અયમ્ । અતૃપ્તઃ તાન્ અનુધ્યાયન્ મૃતઃ અન્ધં વિશતે તમઃ ॥ 58॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે બ્રહ્મચર્યગૃહસ્થકર્મધર્મનિરૂપણે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ॥ 17॥ અથ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । વનં વિવિક્ષુઃ પુત્રેષુ ભાર્યાં ન્યસ્ય સહ એવ વા । વનઃ એવ વસેત્ શાન્તઃ તૃતીયં ભાગં આયુષઃ ॥ 1॥ કન્દમૂલફલૈઃ વન્યૈઃ મેધ્યૈઃ વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ । વસીત વલ્કલં વાસઃ તૃણપર્ણ અજિનાનિ ચ ॥ 2॥ કેશરોમનખશ્મશ્રુમલાનિ બિભૃયાત્ અતઃ । ન ધાવેત્ અપ્સુ મજ્જેત ત્રિકાલં સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ 3॥ ગ્રીષ્મે તપ્યેત પઞ્ચાગ્નીન્ વર્ષાસ્વાસારષાડ્ જલે । આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિરઃ એવંવૃત્તઃ તપશ્ચરેત્ ॥ 4॥ અગ્નિપક્વં સમશ્નીયાત્ કાલપક્વં અથ અપિ વા । ઉલૂખલ અશ્મકુટ્ટઃ વા દન્ત ઉલૂખલઃ એવ વા ॥ 5॥ સ્વયં સઞ્ચિનુયાત્ સર્વં આત્મનઃ વૃત્તિકારણમ્ । દેશકાલબલ અભિજ્ઞઃ ન આદદીત અન્યદા આહૃતમ્ ॥ 6॥ વન્યૈઃ ચરુપુરોડાશૈઃ નિર્વપેત્ કાલચોદિતાન્ । ન તુ શ્રૌતેન પશુના માં યજેત વનાશ્રમી ॥ 7॥ અગ્નિહોત્રં ચ દર્શઃ ચ પૂર્ણમાસઃ ચ પૂર્વવત્ । ચાતુર્માસ્યાનિ ચ મુનેઃ આમ્નાતાનિ ચ નૈગમૈઃ ॥ 8॥ એવં ચીર્ણેન તપસા મુનિઃ ધમનિસન્તતઃ । માં તપોમયં આરાધ્ય ઋષિલોકાત્ ઉપૈતિ મામ્ ॥ 9॥ યઃ તુ એતત્ કૃચ્છ્રતઃ ચીર્ણં તપઃ નિઃશ્રેયસં મહત્ । કામાય અલ્પીયસે યુઞ્જ્યાત્ વાલિશઃ કઃ અપરઃ તતઃ ॥ 10॥ યદા અસૌ નિયમે અકલ્પઃ જરયા જાતવેપથુઃ । આત્મનિ અગ્નીન્ સમારોપ્ય મચ્ચિત્તઃ અગ્નિં સમાવિશેત્ ॥ 11॥ યદા કર્મવિપાકેષુ લોકેષુ નિરય આત્મસુ । વિરાગઃ જાયતે સમ્યક્ ન્યસ્ત અગ્નિઃ પ્રવ્રજેત્ તતઃ ॥ 12॥ ઇષ્ટ્વા યથા ઉપદેશં માં દત્ત્વા સર્વસ્વં ઋત્વિજે । અગ્નીન્ સ્વપ્રાણઃ આવેશ્ય નિરપેક્ષઃ પરિવ્રજેત્ ॥ 13॥ વિપ્રસ્ય વૈ સન્ન્યસતઃ દેવાઃ દારાદિરૂપિણઃ । વિઘ્નાન્ કુર્વન્તિ અયં હિ અસ્માન્ આક્રમ્ય સમિયાત્ પરમ્ ॥ 14॥ બિભૃયાત્ ચેત્ મુનિઃ વાસઃ કૌપીન આચ્છાદનં પરમ્ । ત્યક્તં ન દણ્ડપાત્રાભ્યાં અન્યત્ કિઞ્ચિત્ અનાપદિ ॥ 15॥ દૃષ્ટિપૂતં ન્યસેત્ પાદં વસ્ત્રપૂતં પિબેત્ જલમ્ । સત્યપૂતાં વદેત્ વાચં મનઃપૂતં સમાચરેત્ ॥ 16॥ મૌન અનીહા અનિલ આયામાઃ દણ્ડાઃ વાક્ દેહ ચેતસામ્ । નહિ એતે યસ્ય સન્તિ અઙ્ગઃ વેણુભિઃ ન ભવેત્ યતિઃ ॥ 17॥ ભિક્ષાં ચતુષુ વર્ણેષુ વિગર્હ્યાન્ વર્જયન્ ચરેત્ । સપ્તાગારાન્ અસઙ્ક્લૃપ્તાન્ તુષ્યેત્ લબ્ધેન તાવતા ॥ 18॥ બહિઃ જલાશયં ગત્વા તત્ર ઉપસ્પૃશ્ય વાગ્યતઃ । વિભજ્ય પાવિતં શેષં ભુઞ્જીત અશેષં આહૃતમ્ ॥ 19॥ એકઃ ચરેત્ મહીં એતાં નિઃસઙ્ગઃ સંયતેન્દ્રિયઃ । આત્મક્રીડઃ આત્મરતઃ આત્મવાન્ સમદર્શનઃ ॥ 20॥ વિવિક્તક્ષેમશરણઃ મદ્ભાવવિમલાશયઃ । આત્માનં ચિન્તયેત્ એકં અભેદેન મયા મુનિઃ ॥ 21॥ અન્વીક્ષેત આત્મનઃ બન્ધં મોક્ષં ચ જ્ઞાનનિષ્ઠયા । બન્ધઃ ઇન્દ્રિયવિક્ષેપઃ મોક્ષઃ એષાં ચ સંયમઃ ॥ 22॥ તસ્માત્ નિયમ્ય ષડ્વર્ગં મદ્ભાવેન ચરેત્ મુનિઃ । વિરક્તઃ ક્ષુલ્લકામેભ્યઃ લબ્ધ્વા આત્મનિ સુખં મહત્ ॥ 23॥ પુરગ્રામવ્રજાન્ સાર્થાન્ ભિક્ષાર્થં પ્રવિશન્ ચરેત્ । પુણ્યદેશસરિત્ શૈલવન આશ્રમવતીં મહીમ્ ॥ 24॥ વાનપ્રસ્થ આશ્રમ પદેષુ અભીક્ષ્ણં ભૈક્ષ્યં આચરેત્ । સંસિધ્યત્યાશ્વસમ્મોહઃ શુદ્ધસત્ત્વઃ શિલાન્ધસા ॥ 25॥ ન એતત્ વસ્તુતયા પશ્યેત્ દૃશ્યમાનં વિનશ્યતિ । અસક્તચિત્તઃ વિરમેત્ ઇહ અમુત્ર ચિકીર્ષિતાત્ ॥ 26॥ યત્ એતત્ આત્મનિ જગત્ મનોવાક્પ્રાણસંહતમ્ । સર્વં માયા ઇતિ તર્કેણ સ્વસ્થઃ ત્યક્ત્વા ન તત્ સ્મરેત્ ॥ 27॥ જ્ઞાનનિષ્ઠઃ વિરક્તઃ વા મદ્ભક્તઃ વા અનપેક્ષકઃ । સલિઙ્ગાન્ આશ્રમાં ત્યક્ત્વા ચરેત્ અવિધિગોચરઃ ॥ 28॥ બુધઃ બાલકવત્ ક્રીડેત્ કુશલઃ જડવત્ ચરેત્ । વદેત્ ઉન્મત્તવત્ વિદ્વાન્ ગોચર્યાં નૈગમઃ ચરેત્ ॥ 29॥ વેદવાદરતઃ ન સ્યાત્ ન પાખણ્ડી ન હૈતુકઃ । શુષ્કવાદવિવાદે ન કઞ્ચિત્ પક્ષં સમાશ્રયેત્ ॥ 30॥ ન ઉદ્વિજેત જનાત્ ધીરઃ જનં ચ ઉદ્વેજયેત્ ન તુ । અતિવાદાન્ તિતિક્ષેત ન અવમન્યેત કઞ્ચન । દેહં ઉદ્દિશ્ય પશુવત્ વૈરં કુર્યાત્ ન કેનચિત્ ॥ 31॥ એકઃ એવ પરઃ હિ આત્મા ભૂતેષુ આત્મનિ અવસ્થિતઃ । યથા ઇન્દુઃ ઉદપાત્રેષુ ભૂતાનિ એકાત્મકાનિ ચ ॥ 32॥ અલબ્ધ્વા ન વિષીદેત કાલે કાલે અશનં ક્વચિત્ । લબ્ધ્વા ન હૃષ્યેત્ ધૃતિં આનુભયં દૈવતન્ત્રિતમ્ ॥ 33॥ આહારાર્થં સમીહેત યુક્તં તત્ પ્રાણધારણમ્ । તત્ત્વં વિમૃશ્યતે તેન તત્ વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે ॥ 34॥ યત્ ઋચ્છયા ઉપપન્નાત્ અન્નં અદ્યાત્ શ્રેષ્ઠં ઉત અપરમ્ । તથા વાસઃ તથા શય્યાં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં ભજેત્ મુનિઃ ॥ 35॥ શૌચં આચમનં સ્નાનં ન તુ ચોદનયા ચરેત્ । અન્યાન્ ચ નિયમાન્ જ્ઞાની યથા અહં લીલયા ઈશ્વરઃ ॥ 36॥ નહિ તસ્ય વિકલ્પાખ્યા યા ચ મદ્વીક્ષયા હતા । આદેહાન્તાત્ ક્વચિત્ ખ્યાતિઃ તતઃ સમ્પદ્યતે મયા ॥ 37॥ દુઃખ ઉદર્કેષુ કામેષુ જાતનિર્વેદઃ આત્મવાન્ । અજિજ્ઞાસિત મદ્ધર્મઃ ગુરું મુનિં ઉપાવ્રજેત્ ॥ 38॥ તાવત્ પરિચરેત્ ભક્તઃ શ્રદ્ધાવાન્ અનસૂયકઃ । યાવત્ બ્રહ્મ વિજાનીયાત્ માં એવ ગુરું આદૃતઃ ॥ 39॥ યઃ તુ અસંયત ષડ્વર્ગઃ પ્રચણ્ડ ઇન્દ્રિય સારથિઃ । જ્ઞાન વૈરાગ્ય રહિતઃ ત્રિદણ્ડં ઉપજીવતિ ॥ 40॥ સુરાન્ આત્માનં આત્મસ્થં નિહ્નુતે માં ચ ધર્મહા । અવિપક્વ કષાયઃ અસ્માત્ ઉષ્માત્ ચ વિહીયતે ॥ 41॥ ભિક્ષોઃ ધર્મઃ શમઃ અહિંસા તપઃ ઈક્ષા વનૌકસઃ । ગૃહિણઃ ભૂતરક્ષ ઇજ્યાઃ દ્વિજસ્ય આચાર્યસેવનમ્ ॥ 42॥ બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ભૂતસૌહૃદમ્ । ગૃહસ્થસ્ય અપિ ઋતૌ ગન્તુઃ સર્વેષાં મદુપાસનમ્ ॥ 43॥ ઇતિ માં યઃ સ્વધર્મેણ ભજન્ નિત્યં અનન્યભાક્ । સર્વભૂતેષુ મદ્ભાવઃ મદ્ભક્તિં વિન્દતે અચિરાત્ ॥ 44॥ ભક્ત્યા ઉદ્ધવ અનપાયિન્યા સર્વલોકમહેશ્વરમ્ । સર્વ ઉત્પત્તિ અપિ અયં બ્રહ્મ કારણં મા ઉપયાતિ સઃ ॥ 45॥ ઇતિ સ્વધર્મ નિર્ણિક્ત સત્ત્વઃ નિર્જ્ઞાત્ મદ્ગતિઃ । જ્ઞાન વિજ્ઞાન સમ્પન્નઃ ન ચિરાત્ સમુપૈતિ મામ્ ॥ 46॥ વર્ણાશ્રમવતાં ધર્મઃ એષઃ આચારલક્ષણઃ । સઃ એવ મદ્ભક્તિયુતઃ નિઃશ્રેયસકરઃ પરઃ ॥ 47॥ એતત્ તે અભિહિતં સાધો ભવાન્ પૃચ્છતિ યત્ ચ મામ્ । યથા સ્વધર્મસંયુક્તઃ ભક્તઃ માં સમિયાત્ પરમ્ ॥ 48॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે વાનપ્રસ્થસન્ન્યાસધર્મનિરૂપણં નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ॥ 18॥ અથ એકોનવિંશઃ અધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । યઃ વિદ્યાશ્રુતસમ્પન્નઃ આત્મવાન્ ન અનુમાનિકઃ । માયામાત્રં ઇદં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં ચ મયિ સન્ન્યસેત્ ॥ 1॥ જ્ઞાનિનઃ તુ અહં એવ ઇષ્ટઃ સ્વાર્થઃ હેતુઃ ચ સમ્મતઃ । સ્વર્ગઃ ચ એવ અપવર્ગઃ ચ ન અન્યઃ અર્થઃ મદૃતે પ્રિયઃ ॥ 2॥ જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંસિદ્ધાઃ પદં શ્રેષ્ઠં વિદુઃ મમ । જ્ઞાની પ્રિયતમઃ અતઃ મે જ્ઞાનેન અસૌ બિભર્તિ મામ્ ॥ 3॥ તપઃ તીર્થં જપઃ દાનં પવિત્રાણિ ઇતરાણિ ચ । ન અલં કુર્વન્તિ તાં સિદ્ધિં યા જ્ઞાનકલયા કૃતા ॥ 4॥ તસ્માત્ જ્ઞાનેન સહિતં જ્ઞાત્વા સ્વાત્માનં ઉદ્ધવ । જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પન્નઃ ભજ માં ભક્તિભાવતઃ ॥ 5॥ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયજ્ઞેન માં ઇષ્ટ્વા આત્માનં આત્મનિ । સર્વયજ્ઞપતિં માં વૈ સંસિદ્ધિં મુનયઃ અગમન્॥ 6॥ ત્વયિ ઉદ્ધવ આશ્રયતિ યઃ ત્રિવિધઃ વિકારઃ માયાન્તરા આપતતિ ન આદિ અપવર્ગયોઃ યત્ । જન્માદયઃ અસ્ય યત્ અમી તવ તસ્ય કિં સ્યુઃ આદિ અન્તયોઃ યત્ અસતઃ અસ્તિ તત્ એવ મધ્યે ॥ 7॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । જ્ઞાનં વિશુદ્ધં વિપુલં યથા એતત્ વૈરાગ્યવિજ્ઞાનયુતં પુરાણમ્ । આખ્યાહિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વમૂર્તે ત્વત્ ભક્તિયોગં ચ મહત્ વિમૃગ્યમ્ ॥ 8॥ તાપત્રયેણ અભિહતસ્ય ઘોરે સન્તપ્યમાનસ્ય ભવાધ્વનીશ । પશ્યામિ ન અન્યત્ શરણં તવાઙ્ઘ્રિ દ્વન્દ્વ આતપત્રાત્ અમૃત અભિવર્ષાત્ ॥ 9॥ દષ્ટં જનં સમ્પતિતં બિલે અસ્મિન્ કાલાહિના ક્ષુદ્રસુખોઃ ઉતર્ષમ્ । સમુદ્ધર એનં કૃપયા અપવર્ગ્યૈઃ વચોભિઃ આસિઞ્ચ મહાનુભાવ ॥ 10॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । ઇત્થં એતત્ પુરા રાજા ભીષ્મં ધર્મભૃતાં વરમ્ । અજાતશત્રુઃ પપ્રચ્છ સર્વેષાં નઃ અનુશ્રુણ્વતામ્ ॥ 11॥ નિવૃત્તે ભારતે યુદ્ધે સુહૃત્ નિધનવિહ્વલઃ । શ્રુત્વા ધર્માન્ બહૂન્ પશ્ચાત્ મોક્ષધર્માન્ અપૃચ્છત ॥ 12॥ તાન્ અહં તે અભિધાસ્યામિ દેવવ્રતમુખાત્ શ્રુતાન્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યવિજ્ઞાનશ્રદ્ધાભક્તિ ઉપબૃંહિતાન્ ॥ 13॥ નવ એકાદશ પઞ્ચ ત્રીન્ ભાવાન્ ભૂતેષુ યેન વૈ । ઈક્ષેત અથ એકં અપિ એષુ તત્ જ્ઞાનં મમ નિશ્ચિતમ્ ॥ 14॥ એતત્ એવ હિ વિજ્ઞાનં ન તથા એકેન યેન યત્ । સ્થિતિ ઉત્પત્તિ અપિ અયાન્ પશ્યેત્ ભાવાનાં ત્રિગુણ આત્મનામ્ ॥ 15॥ આદૌ અન્તે ચ મધ્યે ચ સૃજ્યાત્ સૃજ્યં યત્ અન્વિયાત્ । પુનઃ તત્ પ્રતિસઙ્ક્રામે યત્ શિષ્યેત તત્ એવ સત્ ॥ 16॥ શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષં ઐતિહ્યં અનુમાનં ચતુષ્ટયમ્ । પ્રમાણેષુ અનવસ્થાનાત્ વિકલ્પાત્ સઃ વિરજ્યતે ॥ 17॥ કર્મણાં પરિણામિત્વાત્ આવિરિઞ્ચાત્ અમઙ્ગલમ્ । વિપશ્ચિત્ નશ્વરં પશ્યેત્ અદૃષ્ટં અપિ દૃષ્ટવત્ ॥ 18॥ ભક્તિયોગઃ પુરા એવ ઉક્તઃ પ્રીયમાણાય તે અનઘ । પુનઃ ચ કથયિષ્યામિ મદ્ભક્તેઃ કારણં પરમ્ ॥ 19॥ શ્રદ્ધા અમૃતકથાયાં મે શશ્વત્ મત્ અનુકીર્તનમ્ । પરિનિષ્ઠા ચ પૂજાયાં સ્તુતિભિઃ સ્તવનં મમ ॥ 20॥ આદરઃ પરિચર્યાયાં સર્વાઙ્ગૈઃ અભિવન્દનમ્ । મદ્ભક્તપૂજાભ્યધિકા સર્વભૂતેષુ મન્મતિઃ ॥ 21॥ મદર્થેષુ અઙ્ગચેષ્ટા ચ વચસા મદ્ગુણેરણમ્ । મય્યર્પણં ચ મનસઃ સર્વકામવિવર્જનમ્ ॥ 22॥ મદર્થે અર્થ પરિત્યાગઃ ભોગસ્ય ચ સુખસ્ય ચ । ઇષ્ટં દત્તં હુતં જપ્તં મદર્થં યત્ વ્રતં તપઃ ॥ 23॥ એવં ધર્મૈઃ મનુષ્યાણાં ઉદ્ધવ આત્મનિવેદિનામ્ । મયિ સઞ્જાયતે ભક્તિઃ કઃ અન્યઃ અર્થઃ અસ્ય અવશિષ્યતે ॥ 24॥ યદા આત્મનિ અર્પિતં ચિત્તં શાન્તં સત્ત્વ ઉપબૃંહિતમ્ । ધર્મં જ્ઞાનં સવૈરાગ્યં ઐશ્વર્યં ચ અભિપદ્યતે ॥ 25॥ યત્ અર્પિતં તત્ વિકલ્પે ઇન્દ્રિયૈઃ પરિધાવતિ । રજસ્વલં ચ આસન્ નિષ્ઠં ચિત્તં વિદ્ધિ વિપર્યયમ્ ॥ 26॥ ધર્મઃ મદ્ભક્તિકૃત્ પ્રોક્તઃ જ્ઞાનં ચ એકાત્મ્યદર્શનમ્ । ગુણેષુ અસઙ્ગઃ વૈરાગ્યં ઐશ્વર્યં ચ અણિં આદયઃ ॥ 27॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । યમઃ કતિવિધઃ પ્રોક્તઃ નિયમઃ વા અરિકર્શન । કઃ શમઃ કઃ દમઃ કૃષ્ણ કા તિતિક્ષા ધૃતિઃ પ્રભો ॥ 28॥ કિં દાનં કિં તપઃ શૌર્યં કિં સત્યં ઋતં ઉચ્યતે । કઃ ત્યાગઃ કિં ધનં ચેષ્ટં કઃ યજ્ઞઃ કા ચ દક્ષિણા ॥ 29॥ પુંસઃ કિંસ્વિત્ બલં શ્રીમન્ ભગઃ લાભઃ ચ કેશવ । કા વિદ્યા હ્રીઃ પરા કા શ્રીઃ કિં સુખં દુઃખં એવ ચ ॥ 30॥ કઃ પણ્ડિતઃ કઃ ચ મૂર્ખઃ કઃ પન્થાઃ ઉત્પથઃ ચ કઃ । કઃ સ્વર્ગઃ નરકઃ કઃ સ્વિત્ કઃ બન્ધુઃ ઉત કિં ગૃહમ્ ॥ 31॥ કઃ આઢ્યઃ કઃ દરિદ્રઃ વા કૃપણઃ કઃ ઈશ્વરઃ । એતાન્ પ્રશ્નાન્ મમ બ્રૂહિ વિપરીતાન્ ચ સત્પતે ॥ 32॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । અહિંસા સત્યં અસ્તેયં અસઙ્ગઃ હ્રીઃ અસઞ્ચયઃ । આસ્તિક્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મૌનં સ્થૈર્યં ક્ષમા અભયમ્ ॥ 33। શૌચં જપઃ તપઃ હોમઃ શ્રદ્ધા આતિથ્યં મત્ અર્ચનમ્ । તીર્થાટનં પરાર્થેહા તુષ્ટિઃ આચાર્યસેવનમ્ ॥ 34॥ એતે યમાઃ સનિયમાઃ ઉભયોઃ દ્વાદશ સ્મૃતાઃ । પુંસાં ઉપાસિતાઃ તાત યથાકામં દુહન્તિ હિ ॥ 35॥ શમઃ મત્ નિષ્ઠતા બુદ્ધેઃ દમઃ ઇન્દ્રિયસંયમઃ । તિતિક્ષા દુઃખસમ્મર્ષઃ જિહ્વા ઉપસ્થજયઃ ધૃતિઃ ॥ 36॥ દણ્ડન્યાસઃ પરં દાનં કામત્યાગઃ તપઃ સ્મૃતમ્ । સ્વભાવવિજયઃ શૌર્યં સત્યં ચ સમદર્શનમ્ ॥ 37॥ ઋતં ચ સૂનૃતા વાણી કવિભિઃ પરિકીર્તિતા । કર્મસ્વસઙ્ગમઃ શૌચં ત્યાગઃ સન્ન્યાસઃ ઉચ્યતે ॥ 38॥ ધર્મઃ ઇષ્ટં ધનં નૄણાં યજ્ઞઃ અહં ભગવત્તમઃ । દક્ષિણા જ્ઞાનસન્દેશઃ પ્રાણાયામઃ પરં બલમ્ ॥ 39॥ ભગઃ મે ઐશ્વરઃ ભાવઃ લાભઃ મદ્ભક્તિઃ ઉત્તમઃ । વિદ્યા આત્મનિ ભિદ અબાધઃ જુગુપ્સા હ્રીઃ અકર્મસુ ॥ 40॥ શ્રીઃ ગુણાઃ નૈરપેક્ષ્ય આદ્યાઃ સુખં દુઃખસુખ અત્યયઃ । દુઃખં કામસુખ અપેક્ષા પણ્ડિતઃ બન્ધમોક્ષવિત્ ॥ 41॥ મૂર્ખઃ દેહ આદિ અહં બુદ્ધિઃ પન્થાઃ મત્ નિગમઃ સ્મૃતઃ । ઉત્પથઃ ચિત્તવિક્ષેપઃ સ્વર્ગઃ સત્ત્વગુણ ઉઅદયઃ ॥ 42॥ નરકઃ તમઃ ઉન્નહઃ બન્ધુઃ ગુરુઃ અહં સખે । ગૃહં શરીરં માનુષ્યં ગુણાઢ્યઃ હિ આઢ્યઃ ઉચ્યતે ॥ 43॥ દરિદ્રઃ યઃ તુ અસન્તુષ્ટઃ કૃપણઃ યઃ અજિતેન્દ્રિયઃ । ગુણેષુ અસક્તધીઃ ઈશઃ ગુણસઙ્ગઃ વિપર્યયઃ ॥ 44॥ એતઃ ઉદ્ધવ તે પ્રશ્નાઃ સર્વે સાધુ નિરૂપિતાઃ । કિં વર્ણિતેન બહુના લક્ષણં ગુણદોષયોઃ । ગુણદોષ દૃશિઃ દોષઃ ગુણઃ તુ ઉભયવર્જિતઃ ॥ 45॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુધવસંવાદે એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 19॥ અથ વિંશઃ અધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । વિધિઃ ચ પ્રતિષેધઃ ચ નિગમઃ હિ ઈશ્વરસ્ય તે । અવેક્ષતે અરવિન્દાક્ષ ગુણં દોષં ચ કર્મણામ્ ॥ 1॥ વર્ણાશ્રમ વિકલ્પં ચ પ્રતિલોમ અનુલોમજમ્ । દ્રવ્ય દેશ વયઃ કાલાન્ સ્વર્ગં નરકં એવ ચ ॥ 2॥ ગુણ દોષ ભિદા દૃષ્ટિં અન્તરેણ વચઃ તવ । નિઃશ્રેયસં કથં નૄણાં નિષેધ વિધિ લક્ષણમ્ ॥ 3॥ પિતૃદેવમનુષ્યાણાં વેદઃ ચક્ષુઃ તવ ઈશ્વર । શ્રેયઃ તુ અનુપલબ્ધે અર્થે સાધ્યસાધનયોઃ અપિ ॥ 4॥ ગુણદોષભિદાદૃષ્ટિઃ નિગમાત્ તે ન હિ સ્વતઃ । નિગમેન અપવાદઃ ચ ભિદાયાઃ ઇતિ હિ ભ્રમઃ ॥ 5॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । યોગાઃ ત્રયઃ મયા પ્રોક્તા નૄણાં શ્રેયોવિધિત્સયા । જ્ઞાનં કર્મ ચ ભક્તિઃ ચ ન ઉપાયઃ અન્યઃ અસ્તિ કુત્રચિત્ ॥ 6॥ નિર્વિણ્ણાનાં જ્ઞાનયોગઃ ન્યાસિનાં ઇહ કર્મસુ । તેષુ અનિર્વિણ્ણચિત્તાનાં કર્મયોગઃ તિ કામિનામ્ ॥ 7॥ યદૃચ્છયા મત્ કથા આદૌ જાતશ્રદ્ધઃ તુ યઃ પુમાન્ । ન નિર્વિણ્ણઃ ન અતિસક્તઃ ભક્તિયોગઃ અસ્ય સિદ્ધિદઃ ॥ 8॥ તાવત્ કર્માણિ કુર્વીત ન નિર્વિદ્યેત યાવતા । મત્ કથાશ્રવણ આદૌ વા શ્રદ્ધા યાવત્ ન જાયતે ॥ 9॥ સ્વધર્મસ્થઃ યજન્યજ્ઞૈઃ અનાશીઃ કામઃ ઉદ્ધવ । ન યાતિ સ્વર્ગનરકૌ યદિ અન્યત્ર સમાચરેત્ ॥ 10॥ અસ્મિન્ લોકે વર્તમાનઃ સ્વધર્મસ્થઃ અનઘઃ શુચિઃ । જ્ઞાનં વિશુદ્ધં આપ્નોતિ મદ્ભક્તિં વા યદૃચ્છયા ॥ 11॥ સ્વર્ગિણઃ અપિ એતં ઇચ્છન્તિ લોકં નિરયિણઃ તથા । સાધકં જ્ઞાનભક્તિભ્યાં ઉભયં તત્ અસાધકમ્ ॥ 12॥ ન નરઃ સ્વર્ગતિં કાઙ્ક્ષેત્ નારકીં વા વિચક્ષણઃ । ન ઇમં લોકં ચ કાઙ્ક્ષેત દેહ આવેશાત્ પ્રમાદ્યતિ ॥ 13॥ એતત્ વિદ્વાન્ પુરા મૃત્યોઃ અભવાય ઘટેત સઃ । અપ્રમત્તઃ ઇદં જ્ઞાત્વા મર્ત્યં અપિ અર્થસિદ્ધિદમ્ ॥ 14॥ છિદ્યમાનં યમૈઃ એતૈઃ કૃતનીડં વનસ્પતિમ્ । ખગઃ સ્વકેતં ઉત્સૃજ્ય ક્ષેમં યાતિ હિ અલમ્પટઃ ॥ 15॥ અહોરાત્રૈઃ છિદ્યમાનં બુદ્ધ્વાયુઃ ભયવેપથુઃ । મુક્તસઙ્ગઃ પરં બુદ્ધ્વા નિરીહ ઉપશામ્યતિ ॥ 16॥ નૃદેહં આદ્યં સુલભં સુદુર્લભમ્ પ્લવં સુકલ્પં ગુરુકર્ણધારમ્ । મયા અનુકૂલેન નભસ્વતેરિતમ્ પુમાન્ ભવાબ્ધિં ન તરેત્ સઃ આત્મહા ॥ 17॥ યદા આરમ્ભેષુ નિર્વિણ્ણઃ વિરક્તઃ સંયતેન્દ્રિયઃ । અભ્યાસેન આત્મનઃ યોગી ધારયેત્ અચલં મનઃ ॥ 18॥ ધાર્યમાણં મનઃ યઃ હિ ભ્રામ્યદાશુ અનવસ્થિતમ્ । અતન્દ્રિતઃ અનુરોધેન માર્ગેણ આત્મવશં નયેત્ ॥ 19॥ મનોગતિં ન વિસૃજેત્ જિતપ્રાણઃ જિતેન્દ્રિયઃ । સત્ત્વસમ્પન્નયા બુદ્ધ્યા મનઃ આત્મવશં નયેત્ ॥ 20॥ એષઃ વૈ પરમઃ યોગઃ મનસઃ સઙ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ । હૃદયજ્ઞત્વં અન્વિચ્છન્ દમ્યસ્ય એવ અર્વતઃ મુહુઃ ॥ 21॥ સાઙ્ખ્યેન સર્વભાવાનાં પ્રતિલોમ અનુલોમતઃ । ભવ અપિ અયૌ અનુધ્યયેત્ મનઃ યાવત્ પ્રસીદતિ ॥ 22॥ નિર્વિણ્ણસ્ય વિરક્તસ્ય પુરુષસ્ય ઉક્તવેદિનઃ । મનઃ ત્યજતિ દૌરાત્મ્યં ચિન્તિતસ્ય અનુચિન્તયા ॥ 23॥ યમ આદિભિઃ યોગપથૈઃ આન્વીક્ષિક્યા ચ વિદ્યયા । મમ અર્ચોપાસનાભિઃ વા ન અન્યૈઃ યોગ્યં સ્મરેત્ મનઃ ॥ 24॥ યદિ કુર્યાત્ પ્રમાદેન યોગી કર્મ વિગર્હિતમ્ । યોગેન એવ દહેત્ અંહઃ ન અન્યત્ તત્ર કદાચન ॥ 25॥ સ્વે સ્વે અધિકારે યા નિષ્ઠા સઃ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ । કર્મણાં જાતિ અશુદ્ધાનાં અનેન નિયમઃ કૃતઃ । ગુણદોષવિધાનેન સઙ્ગાનાં ત્યાજનેચ્છયા ॥ 26॥ જાતશ્રદ્દઃ મત્કથાસુ નિર્વિણ્ણઃ સર્વકર્મસુ । વેદ દુઃખાત્મકાન્ કામાન્ પરિત્યાગે અપિ અનીશ્વરઃ ॥ 27॥ તતઃ ભજેત માં પ્રીતઃ શ્રદ્ધાલુઃ દૃઢનિશ્ચયઃ । જુષમાણઃ ચ તાન્ કામાન્ દુઃખ ઉદર્કાન્ ચ ગર્હયન્ ॥ 28॥ પ્રોક્તેન ભક્તિયોગેન ભજતઃ મા અસકૃત્ મુનેઃ । કામાઃ હૃદય્યાઃ નશ્યન્તિ સર્વે મયિ હૃદિ સ્થિતે ॥ 29॥ ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ । ક્ષીયન્તે ચ અસ્ય કર્માણિ મયિ દૃષ્ટે અખિલ આત્મનિ ॥ 30॥ તસ્માત્ મદ્ભક્તિયુક્તસ્ય યોગિનઃ વૈ મત્ આત્મનઃ । ન જ્ઞાનં ન ચ વૈરાગ્યં પ્રાયઃ શ્રેયઃ ભવેત્ ઇહ ॥ 31॥ યત્ કર્મભિઃ યત્ તપસા જ્ઞાનવૈરાગ્યતઃ ચ યત્ । યોગેન દાનધર્મેણ શ્રેયોભિઃ ઇતરૈઃ અપિ ॥ 32॥ સર્વં મદ્ભક્તિયોગેન મદ્ભક્તઃ લભતે અઞ્જસા । સ્વર્ગ અપવર્ગં મત્ ધામ કથઞ્ચિત્ યદિ વાઞ્છતિ ॥ 33॥ ન કિઞ્ચિત્ સાધવઃ ધીરાઃ ભક્તાઃ હિ એકાન્તિનઃ મમ । વાઞ્છતિ અપિ મયા દત્તં કૈવલ્યં અપુનર્ભવમ્ ॥ 34॥ નૈરપેક્ષ્યં પરં પ્રાહુઃ નિઃશ્રેયસં અનલ્પકમ્ । તસ્માત્ નિરાશિષઃ ભક્તિઃ નિરપેક્ષસ્ય મે ભવેત્ ॥ 35॥ ન મયિ એકાન્તભક્તાનાં ગુણદોષ ઉદ્ભવાઃ ગુણાઃ । સાધૂનાં સમચિત્તાનાં બુદ્ધેઃ પરં ઉપેયુષામ્ ॥ 36॥ એવં એતત્ મયા આદિષ્ટાન્ અનુતિષ્ઠન્તિ મે પથઃ । ક્ષેમં વિન્દન્તિ મત્ સ્થાનં યત્ બ્રહ્મ પરમં વિદુઃ ॥ 37॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે વેદત્રયીવિભાગયોગો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 20॥ અથ એકવિંશઃ અધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । યઃ એતાન્ મત્પથઃ હિત્વા ભક્તિજ્ઞાનક્રિયાત્મકાન્ । ક્ષુદ્રાન્ કામાન્ ચલૈઃ પ્રાણૈઃ જુષન્તઃ સંસરન્તિ તે ॥ 1॥ સ્વે સ્વે અધિકારે યા નિષ્ઠા સઃ ગુણઃ પરિકીર્તિતઃ । વિપર્યયઃ તુ દોષઃ સ્યાત્ ઉભયોઃ એષઃ નિશ્ચયઃ ॥ 2॥ શુદ્ધિ અશુદ્ધી વિધીયેતે સમાનેષુ અપિ વસ્તુષુ । દ્રવ્યસ્ય વિચિકિત્સાર્થં ગુણદોષૌ શુભ અશુભૌ ॥ 3॥ ધર્માર્થં વ્યવહારાર્થં યાત્રાર્થં ઇતિ ચ અનઘ । દર્શિતઃ અયં મયા આચારઃ ધર્મં ઉદ્વહતાં ધુરમ્ ॥ 4॥ ભૂમિ અમ્બુ અગ્નિ અનિલ આકાશાઃ ભૂતાનાં પઞ્ચ ધાતવઃ । આબ્રહ્મ સ્થાવર આદીનાં શરીરાઃ આત્મસંયુતાઃ ॥ 5॥ વેદેન નામરૂપાણિ વિષમાણિ સમેષુ અપિ । ધાતુષુ ઉદ્ધવ કલ્પ્યન્તઃ એતેષાં સ્વાર્થસિદ્ધયે ॥ 6॥ દેશ કાલ આદિ ભાવાનાં વસ્તૂનાં મમ સત્તમ । ગુણદોષૌ વિધીયેતે નિયમાર્થં હિ કર્મણામ્ ॥ 7॥ અકૃષ્ણસારઃ દેશાનાં અબ્રહ્મણ્યઃ અશુચિઃ ભવેત્ । કૃષ્ણસારઃ અપિ અસૌવીર કીકટ અસંસ્કૃતેરિણમ્ ॥ 8॥ કર્મણ્યઃ ગુણવાન્ કાલઃ દ્રવ્યતઃ સ્વતઃ એવ વા । યતઃ નિવર્તતે કર્મ સઃ દોષઃ અકર્મકઃ સ્મૃતઃ ॥ 9॥ દ્રવ્યસ્ય શુદ્ધિ અશુદ્ધી ચ દ્રવ્યેણ વચનેન ચ । સંસ્કારેણ અથ કાલેન મહત્ત્વ અલ્પતયા અથવા ॥ 10॥ શક્ત્યા અશક્ત્યા અથવા બુદ્ધ્યા સમૃદ્ધ્યા ચ યત્ આત્મને । અઘં કુર્વન્તિ હિ યથા દેશ અવસ્થા અનુસારતઃ ॥ 11॥ ધાન્ય દારુ અસ્થિ તન્તૂનાં રસ તૈજસ ચર્મણામ્ । કાલ વાયુ અગ્નિ મૃત્તોયૈઃ પાર્થિવાનાં યુત અયુતૈઃ ॥ 12॥ અમેધ્યલિપ્તં યત્ યેન ગન્ધં લેપં વ્યપોહતિ । ભજતે પ્રકૃતિં તસ્ય તત્ શૌચં તાવત્ ઇષ્યતે ॥ 13॥ સ્નાન દાન તપઃ અવસ્થા વીર્ય સંસ્કાર કર્મભિઃ । મત્ સ્મૃત્યા ચ આત્મનઃ શૌચં શુદ્ધઃ કર્મ આચરેત્ દ્વિજઃ ॥ 14॥ મન્ત્રસ્ય ચ પરિજ્ઞાનં કર્મશુદ્ધિઃ મદર્પણમ્ । ધર્મઃ સમ્પદ્યતે ષડ્ભિઃ અધર્મઃ તુ વિપર્યયઃ ॥ 15॥ ક્વચિત્ ગુણઃ અપિ દોષઃ સ્યાત્ દોષઃ અપિ વિધિના ગુણઃ । ગુણદોષાર્થનિયમઃ તત્ ભિદાં એવ બાધતે ॥ 16॥ સમાનકર્મ આચરણં પતિતાનાં ન પાતકમ્ । ઔત્પત્તિકઃ ગુણઃ સઙ્ગઃ ન શયાનઃ પતતિ અધઃ ॥ 17॥ યતઃ યતઃ નિવર્તેત વિમુચ્યેત તતઃ તતઃ । એષઃ ધર્મઃ નૄણાં ક્ષેમઃ શોકમોહભય અપહઃ ॥ 18॥ વિષયેષુ ગુણાધ્યાસાત્ પુંસઃ સઙ્ગઃ તતઃ ભવેત્ । સઙ્ગાત્ તત્ર ભવેત્ કામઃ કામાત્ એવ કલિઃ નૄણામ્ ॥ 19॥ કલેઃ દુર્વિષહઃ ક્રોધઃ તમઃ તં અનુવર્તતે । તમસા ગ્રસ્યતે પુંસઃ ચેતના વ્યાપિની દ્રુતમ્ ॥ 20॥ તયા વિરહિતઃ સાધો જન્તુઃ શૂન્યાય કલ્પતે । તતઃ અસ્ય સ્વાર્થવિભ્રંશઃ મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય ચ ॥ 21॥ વિષયાભિનિવેશેન ન આત્માનં વેદ ન અપરમ્ । વૃક્ષજીવિકયા જીવન્ વ્યર્થં ભસ્ત્ર ઇવ યઃ શ્વસન્ ॥ 22॥ ફલશ્રુતિઃ ઇયં નૄણાં ન શ્રેયઃ રોચનં પરમ્ । શ્રેયોવિવક્ષયા પ્રોક્તં યથા ભૈષજ્યરોચનમ્ ॥ 23॥ ઉત્પત્તિ એવ હિ કામેષુ પ્રાણેષુ સ્વજનેષુ ચ । આસક્તમનસઃ મર્ત્યા આત્મનઃ અનર્થહેતુષુ ॥ 24॥ ન તાન્ અવિદુષઃ સ્વાર્થં ભ્રામ્યતઃ વૃજિનાધ્વનિ । કથં યુઞ્જ્યાત્ પુનઃ તેષુ તાન્ તમઃ વિશતઃ બુધઃ ॥ 25॥ એવં વ્યવસિતં કેચિત્ અવિજ્ઞાય કુબુદ્ધયઃ । ફલશ્રુતિં કુસુમિતાં ન વેદજ્ઞાઃ વદન્તિ હિ ॥ 26॥ કામિનઃ કૃપણાઃ લુબ્ધાઃ પુષ્પેષુ ફલબુદ્ધયઃ । અગ્નિમુગ્ધા ધુમતાન્તાઃ સ્વં લોકં ન વિન્દન્તિ તે ॥ 27॥ ન તે માં અઙ્ગઃ જાનન્તિ હૃદિસ્થં યઃ ઇદં યતઃ । ઉક્થશસ્ત્રાઃ હિ અસુતૃપઃ યથા નીહારચક્ષુષઃ ॥ 28॥ તે મે મતં અવિજ્ઞાય પરોક્ષં વિષયાત્મકાઃ । હિંસાયાં યદિ રાગઃ સ્યાત્ યજ્ઞઃ એવ ન ચોદના ॥ 29॥ હિંસાવિહારાઃ હિ અલબ્ધૈઃ પશુભિઃ સ્વસુખેચ્છયા । યજન્તે દેવતાઃ યજ્ઞૈઃ પિતૃભૂતપતીન્ ખલાઃ ॥ 30॥ સ્વપ્ન્ ઉપમં અમું લોકં અસન્તં શ્રવણપ્રિયમ્ । આશિષઃ હૃદિ સઙ્કલ્પ્ય ત્યજન્તિ અર્થાન્ યથા વણિક્ ॥ 31॥ રજઃસત્ત્વતમોનિષ્ઠાઃ રજઃસત્ત્વતમોજુષઃ । ઉપાસતઃ ઇન્દ્રમુખ્યાન્ દેવાદીન્ ન તથા એવ મામ્ ॥ 32॥ ઇષ્ટ્વા ઇહ દેવતાઃ યજ્ઞૈઃ ગત્વા રંસ્યામહે દિવિ । તસ્ય અન્તઃ ઇહ ભૂયાસ્મઃ મહાશાલા મહાકુલાઃ ॥ 33॥ એવં પુષ્પિતયા વાચા વ્યાક્ષિપ્તમનસાં નૄણામ્ । માનિનાન્ ચ અતિસ્તબ્ધાનાં મદ્વાર્તા અપિ ન રોચતે ॥ 34॥ વેદાઃ બ્રહ્માત્મવિષયાઃ ત્રિકાણ્ડવિષયાઃ ઇમે । પરોક્ષવાદાઃ ઋષયઃ પરોક્ષં મમ ચ પ્રિયમ્ ॥ 35॥ શબ્દબ્રહ્મ સુદુર્બોધં પ્રાણ ઇન્દ્રિય મનોમયમ્ । અનન્તપારં ગમ્ભીરં દુર્વિગાહ્યં સમુદ્રવત્ ॥ 36॥ મયા ઉપબૃંહિતં ભૂમ્ના બ્રહ્મણા અનન્તશક્તિના । ભૂતેષુ ઘોષરૂપેણ બિસેષુ ઊર્ણ ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 37॥ યથા ઊર્ણનાભિઃ હૃદયાત્ ઊર્ણાં ઉદ્વમતે મુખાત્ । આકાશાત્ ઘોષવાન્ પ્રાણઃ મનસા સ્પર્શરૂપિણા ॥ 38॥ છન્દોમયઃ અમૃતમયઃ સહસ્રપદવીં પ્રભુઃ । ઓઙ્કારાત્ વ્યઞ્જિત સ્પર્શ સ્વર ઉષ્મ અન્તસ્થ ભૂષિતામ્ ॥ 39॥ વિચિત્રભાષાવિતતાં છન્દોભિઃ ચતુર ઉત્તરૈઃ । અનન્તપારાં બૃહતીં સૃજતિ આક્ષિપતે સ્વયમ્ ॥ 40॥ ગાયત્રી ઉષ્ણિક્ અનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિઃ એવ ચ । ત્રિષ્ટુપ્ જગતી અતિચ્છન્દઃ હિ અત્યષ્ટિ અતિજગત્ વિરાટ્ ॥ 41॥ કિં વિધત્તે કિં આચષ્ટે કિં અનૂદ્ય વિકલ્પયેત્ । ઇતિ અસ્યાઃ હૃદયં લોકે ન અન્યઃ મત્ વેદ કશ્ચન ॥42॥ માં વિધત્તે અભિધત્તે માં વિકલ્પ્ય અપોહ્યતે તુ અહમ્ । એતાવાન્ સર્વવેદાર્થઃ શબ્દઃ આસ્થાય માં ભિદામ્ । માયામાત્રં અનૂદ્ય અન્તે પ્રતિષિધ્ય પ્રસીદતિ ॥ 43॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદ્દ્ધવસંવાદે વેદત્રયવિભાગનિરૂપણં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 21॥ અથ દ્વાવિંશઃ અધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । કતિ તત્ત્વાનિ વિશ્વેશ સઙ્ખ્યાતાનિ ઋષિભિઃ પ્રભો । નવ એકાદશ પઞ્ચ ત્રીણિ આત્થ ત્વં ઇહ શુશ્રુમ ॥ 1॥ કેચિત્ ષડ્વિંશતિં પ્રાહુઃ અપરે પઞ્ચવિંશતિમ્ । સપ્ત એકે નવ ષટ્ કેચિત્ ચત્વારિ એકાદશ અપરે । કેચિત્ સપ્તદશ પ્રાહુઃ ષોડશ એકે ત્રયોદશ ॥ 2॥ એતાવત્ ત્વં હિ સઙ્ખ્યાનાં ઋષયઃ યત્ વિવક્ષયા । ગાયન્તિ પૃથક્ આયુષ્મન્ ઇદં નઃ વક્તું અર્હસિ ॥ 3॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । યુક્તં ચ સન્તિ સર્વત્ર ભાષન્તે બ્રાહ્મણાઃ યથા । માયાં મદીયાં ઉદ્ગૃહ્ય વદતાં કિં નુ દુર્ઘટમ્ ॥ 4॥ ન એતત્ એવં યથા આત્થ ત્વં યત્ અહં વચ્મિ તત્ તથા । એવં વિવદતાં હેતું શક્તયઃ મે દુરત્યયાઃ ॥ 5॥ યાસાં વ્યતિકરાત્ આસીત્ વિકલ્પઃ વદતાં પદમ્ । પ્રાપ્તે શમદમે અપિ એતિ વાદસ્તમનુ શામ્યતિ ॥ 6॥ પરસ્પરાન્ અનુપ્રવેશાત્ તત્ત્વાનાં પુરુષર્ષભ । પૌર્વ અપર્ય પ્રસઙ્ખ્યાનં યથા વક્તુઃ વિવક્ષિતમ્ ॥ 7॥ એકસ્મિન્ અપિ દૃશ્યન્તે પ્રવિષ્ટાનિ ઇતરાણિ ચ । પૂર્વસ્મિન્ વા પરસ્મિન્ વા તત્ત્વે તત્ત્વાનિ સર્વશઃ ॥ 8॥ પૌર્વ અપર્યં અતઃ અમીષાં પ્રસઙ્ખ્યાનં અભીપ્સતામ્ । યથા વિવિક્તં યત્ વક્ત્રં ગૃહ્ણીમઃ યુક્તિસમ્ભવાત્ ॥ 9॥ અનાદિ અવિદ્યાયુક્તસ્ય પુરુષસ્ય આત્મવેદનમ્ । સ્વતઃ ન સમ્ભવાત્ અન્યઃ તત્ત્વજ્ઞઃ જ્ઞાનદઃ ભવેત્ ॥ 10॥ પુરુષ ઈશ્વરયોઃ અત્ર ન વૈલક્ષણ્યં અણુ અપિ । તત્ અન્યકલ્પનાપાર્થા જ્ઞાનં ચ પ્રકૃતેઃ ગુણઃ ॥ 11॥ પ્રકૃતિઃ ગુણસામ્યં વૈ પ્રકૃતેઃ ન આત્મનઃ ગુણાઃ । સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ સ્થિતિ ઉત્પત્તિ અન્તહેતવઃ ॥ 12॥ સત્ત્વં જ્ઞાનં રજઃ કર્મ તમઃ અજ્ઞાનં ઇહ ઉચ્યતે । ગુણવ્યતિકરઃ કાલઃ સ્વભાવઃ સૂત્રં એવ ચ ॥ 13॥ પુરુષઃ પ્રકૃતિઃ વ્યક્તં અહઙ્કારઃ નભઃ અનિલઃ । જ્યોતિઃ આપઃ ક્ષિતિઃ ઇતિ તત્ત્વાનિ ઉક્તાનિ મે નવ ॥ 14॥ શ્રોત્રં ત્વક્ દર્શનં ઘ્રાણઃ જિહ્વા ઇતિ જ્ઞાનશક્તયઃ । વાક્ પાણિ ઉપસ્થ પાયુ અઙ્ઘ્રિઃ કર્માણ્યઙ્ગ ઉભયં મનઃ ॥ 15॥ શબ્દઃ સ્પર્શઃ રસઃ ગન્ધઃ રૂપં ચ ઇતિ અર્થજાતયઃ । ગતિ ઉક્તિ ઉત્સર્ગ શિલ્પાનિ કર્મ આયતન સિદ્ધયઃ ॥ 16॥ સર્ગ આદૌ પ્રકૃતિઃ હિ અસ્ય કાર્ય કારણ રૂપિણી । સત્ત્વ આદિભિઃ ગુણૈઃ ધત્તે પુરુષઃ અવ્યક્તઃ ઈક્ષતે ॥ 17॥ વ્યક્ત આદયઃ વિકુર્વાણાઃ ધાતવઃ પુરુષ ઈક્ષયા । લબ્ધવીર્યાઃ સૃજન્તિ અણ્ડં સંહતાઃ પ્રકૃતેઃ બલાત્ ॥ 18॥ સપ્ત એવ ધાતવઃ ઇતિ તત્ર અર્થાઃ પઞ્ચ ખાદયઃ । જ્ઞાનં આત્મા ઉભય આધારઃ તતઃ દેહ ઇન્દ્રિય આસવઃ ॥ 19॥ ષડ્ ઇતિ અત્ર અપિ ભૂતાનિ પઞ્ચ ષષ્ઠઃ પરઃ પુમાન્ । તૈઃ યુક્તઃ આત્મસમ્ભૂતૈઃ સૃષ્ટ્વા ઇદં સમુપાવિશત્ ॥ 20॥ ચત્વારિ એવ ઇતિ તત્ર અપિ તેજઃ આપઃ અન્નં આત્મનઃ । જાતાનિ તૈઃ ઇદં જાતં જન્મ અવયવિનઃ ખલુ ॥ 21॥ સઙ્ખ્યાને સપ્તદશકે ભૂતમાત્ર ઇન્દ્રિયાણિ ચ । પઞ્ચપઞ્ચ એક મનસા આત્મા સપ્તદશઃ સ્મૃતઃ ॥ 22॥ તદ્વત્ ષોડશસઙ્ખ્યાને આત્મા એવ મનઃ ઉચ્યતે । ભૂતેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ એવ મનઃ આત્મા ત્રયોદશઃ ॥ 23॥ એકાદશત્વઃ આત્મા અસૌ મહાભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ । અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ચ એવ પુરુષઃ ચ નવ ઇતિ અથ ॥ 24॥ ઇતિ નાના પ્રસઙ્ખ્યાનં તત્ત્વાનાં ઋષિભિઃ કૃતમ્ । સર્વં ન્યાય્યં યુક્તિમત્વાત્ વિદુષાં કિં અશોભનમ્ ॥ 25॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ ચ ઉભૌ યદિ અપિ આત્મવિલક્ષણૌ । અન્યોન્ય અપાશ્રયાત્ કૃષ્ણ દૃશ્યતે ન ભિદા તયોઃ । પ્રકૃતૌ લક્ષ્યતે હિ આત્મા પ્રકૃતિઃ ચ તથા આત્મનિ ॥ 26॥ એવં મે પુણ્ડરીકાક્ષ મહાન્તં સંશયં હૃદિ । છેત્તું અર્હસિ સર્વજ્ઞ વચોભિઃ નયનૈપુણૈઃ ॥ 27॥ ત્વત્તઃ જ્ઞાનં હિ જીવાનાં પ્રમોષઃ તે અત્ર શક્તિતઃ । ત્વં એવ હિ આત્મ માયાયા ગતિં વેત્થ ન ચ અપરઃ ॥ 28॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । પ્રકૃતિઃ પુરુષઃ ચ ઇતિ વિકલ્પઃ પુરુષર્ષભ । એષઃ વૈકારિકઃ સર્ગઃ ગુણવ્યતિકરાત્મકઃ ॥ 29॥ મમ અઙ્ગ માયા ગુણમયી અનેકધા વિકલ્પબુદ્ધીઃ ચ ગુણૈઃ વિધત્તે । વૈકારિકઃ ત્રિવિધઃ અધ્યાત્મં એકમ્ અથ અધિદૈવં અધિભૂતં અન્યત્ ॥ 30॥ દૃક્ રૂપં આર્કં વપુઃ અત્ર રન્ધ્રે પરસ્પરં સિધ્યતિ યઃ સ્વતઃ ખે । આત્મા યત્ એષં અપરઃ યઃ આદ્યઃ સ્વયા અનુભૂત્ય અખિલસિદ્ધસિદ્ધિઃ । એવં ત્વક્ આદિ શ્રવણાદિ ચક્ષુઃ જિહ્વ આદિ નાસ આદિ ચ ચિત્તયુક્તમ્ ॥ 31॥ યઃ અસૌ ગુણક્ષોભકૃતૌ વિકારઃ પ્રધાનમૂલાત્ મહતઃ પ્રસૂતઃ । અહં ત્રિવૃત્ મોહવિકલ્પહેતુઃ વૈકારિકઃ તામસઃ ઐન્દ્રિયઃ ચ ॥ 32॥ આત્માપરિજ્ઞાનમયઃ વિવાદઃ હિ અસ્તિ ઇતિ ન અસ્તિ ઇતિ ભિદાર્થનિષ્ઠઃ । વ્યર્થઃ અપિ ન એવ ઉપરમેત પુંસાં મત્તઃ પરાવૃત્તધિયાં સ્વલોકાત્ ॥ 33॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । ત્વત્તઃ પરાવૃત્તધિયઃ સ્વકૃતૈઃ કર્મભિઃ પ્રભો । ઉચ્ચ અવચાન્ યથા દેહાન્ ગૃહ્ણન્તિ વિસૃજન્તિ ચ ॥ 34॥ તત્ મમ આખ્યાહિ ગોવિન્દ દુર્વિભાવ્યં અનાત્મભિઃ । ન હિ એતત્ પ્રાયશઃ લોકે વિદ્વાંસઃ સન્તિ વઞ્ચિતાઃ ॥ 35॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । મનઃ કર્મમયં નૃણાં ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિઃ યુતમ્ । લોકાત્ લોકં પ્રયાતિ અન્યઃ આત્મા તત્ અનુવર્તતે ॥ 36॥ ધ્યાયન્ મનઃ અનુવિષયાન્ દૃષ્ટાન્ વા અનુશ્રુતાન્ અથ । ઉદ્યત્ સીદત્ કર્મતન્ત્રં સ્મૃતિઃ તત્ અનુશામ્યતિ ॥ 37॥ વિષય અભિનિવેશેન ન આત્માનં યત્ સ્મરેત્ પુનઃ । જન્તોઃ વૈ કસ્યચિત્ હેતોઃ મૃત્યુઃ અત્યન્તવિસ્મૃતિઃ ॥ 38॥ જન્મ તુ આત્મતયા પુંસઃ સર્વભાવેન ભૂરિદ । વિષય સ્વીકૃતિં પ્રાહુઃ યથા સ્વપ્નમનોરથઃ ॥ 39॥ સ્વપ્નં મનોરથં ચ ઇત્થં પ્રાક્તનં ન સ્મરતિ અસૌ । તત્ર પૂર્વં ઇવ આત્માનં અપૂર્વં ચ અનુપશ્યતિ ॥ 40॥ ઇન્દ્રિય આયન સૃષ્ટ્યા ઇદં ત્રૈવિધ્યં ભાતિ વસ્તુનિ । બહિઃ અન્તઃ ભિદાહેતુઃ જનઃ અસત્ જનકૃત્ યથા ॥ 41॥ નિત્યદા હિ અઙ્ગઃ ભૂતાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ । કાલેન અલ્ક્ષ્યવેગેન સૂક્ષ્મત્વાત્ તત્ ન દૃશ્યતે ॥ 42॥ યથા અર્ચિષાં સ્રોતસાં ચ ફલાનાં વા વનસ્પતેઃ । તથા એવ સર્વભૂતાનાં વયઃ અવસ્થા આદયઃ કૃતાઃ ॥ 43॥ સઃ અયં દીપઃ અર્ચિષાં યદ્વત્ સ્રોતસાં તત્ ઇદં જલમ્ । સઃ અયં પુમાન્ ઇતિ નૃણાં મૃષાઃ ગીઃ ધીઃ મૃષા આયુષામ્ ॥ 44॥ મા સ્વસ્ય કર્મબીજેન જાયતે સઃ અપિ અયં પુમાન્ । મ્રિયતે વામરઃ ભ્રાન્ત્યા યથા અગ્નિઃ દારુ સંયુતઃ ॥ 45॥ નિષેકગર્ભજન્માનિ બાલ્યકૌમારયૌવનમ્ । વયોમધ્યં જરા મૃત્યુઃ ઇતિ અવસ્થાઃ તનોઃ નવ ॥ 46॥ એતાઃ મનોરથમયીઃ હિ અન્યસ્ય ઉચ્ચાવચાઃ તનૂઃ । ગુણસઙ્ગાત્ ઉપાદત્તે ક્વચિત્ કશ્ચિત્ જહાતિ ચ ॥ 47॥ આત્મનઃ પિતૃપુત્રાભ્યાં અનુમેયૌ ભવાપ્યયૌ । ન ભવાપ્યયવસ્તૂનાં અભિજ્ઞઃ દ્વયલક્ષણઃ ॥ 48॥ તરોઃ બીજવિપાકાભ્યાં યઃ વિદ્વાત્ જન્મસંયમૌ । તરોઃ વિલક્ષણઃ દ્રષ્ટા એવં દ્રષ્ટા તનોઃ પૃથક્ ॥ 49॥ પ્રકૃતેઃ એવં આત્માનં અવિવિચ્ય અબુધઃ પુમાન્ । તત્ત્વેન સ્પર્શસમ્મૂઢઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ॥ 50॥ સત્ત્વસઙ્ગાત્ ઋષીન્ દેવાન્ રજસા અસુરમાનુષાન્ । તમસા ભૂતતિર્યક્ત્વં ભ્રામિતઃ યાતિ કર્મભિઃ ॥ 51॥ નૃત્યતઃ ગાયતઃ પશ્યન્ યથા એવ અનુકરોતિ તાન્ । એવં બુદ્ધિગુણાન્ પશ્યન્ અનીહઃ અપિ અનુકાર્યતે ॥ 52॥ યથા અમ્ભસા પ્રચલતા તરવઃ અપિ ચલાઃ ઇવ । ચક્ષુષા ભ્રામ્યમાણેન દૃશ્યતે ભ્રમતિ ઇવ ભૂઃ ॥ 53॥ યથા મનોરથધિયઃ વિષયાનુભવઃ મૃષા । સ્વપ્નદૃષ્ટાઃ ચ દાશાર્હ તથા સંસારઃ આત્મનઃ ॥ 54॥ અર્થે હિ અવિદ્યમાને અપિ સંસૃતિઃ ન નિવર્તતે । ધ્યાયતઃ વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને અનર્થ આગમઃ યથા ॥ 55॥ તસ્માત્ ઉદ્ધવ મા ભુઙ્ક્ષ્વ વિષયાન્ અસત્ ઇન્દ્રિયૈઃ । આત્મા અગ્રહણનિર્ભાતં પશ્ય વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ 56॥ ક્ષિપ્તઃ અવમાનિતઃ અસદ્ભિઃ પ્રલબ્ધઃ અસૂયિતઃ અથવા । તાડિતઃ સન્નિબદ્ધઃ વા વૃત્ત્યા વા પરિહાપિતઃ ॥ 57॥ નિષ્ઠિતઃ મૂત્રિતઃ બહુધા એવં પ્રકમ્પિતઃ । શ્રેયસ્કામઃ કૃચ્છ્રગતઃ આત્મના આત્માનં ઉદ્ધરેત્ ॥ 58॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । યથા એવં અનુબુદ્ધ્યેયં વદ નઃ વદતાં વર । સુદુઃસહં ઇમં મન્યઃ આત્મનિ અસત્ અતિક્રમમ્ ॥ 59॥ વિદુષં અપિ વિશ્વાત્મન્ પ્રકૃતિઃ હિ બલીયસી । ઋતે ત્વત્ ધર્મનિરતાન્ શાન્તાઃ તે ચરણાલયાન્ ॥ 60॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 22॥ અથ ત્રયોવિંશઃ અધ્યાયઃ । બાદરાયણિઃ ઉવાચ । સઃ એવં આશંસિતઃ ઉદ્ધવેન ભાગવતમુખ્યેન દાશાર્હમુખ્યઃ । સભાજયન્ બૃત્યવચઃ મુકુન્દઃ તં આબભાષે શ્રવણીયવીર્યઃ ॥ 1॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । બર્હસ્પત્ય સઃ વૈ ન અત્ર સાધુઃ વૈ દુર્જન્ ઈરિતૈઃ । દુરુક્તૈઃ ભિન્નં આત્માનં યઃ સમાધાતું ઈશ્વરઃ ॥ 2॥ ન તથા તપ્યતે વિદ્ધઃ પુમાન્ બાણૈઃ સુમર્મગૈઃ । યથા તુદન્તિ મર્મસ્થાઃ હિ અસતાં પરુષેષવઃ ॥ 3॥ કથયન્તિ મહત્પુણ્યં ઇતિહાસં ઇહ ઉદ્ધવ । તં અહં વર્ણયિષ્યામિ નિબોધ સુસમાહિતઃ ॥ 4॥ કેનચિત્ ભિક્ષુણા ગીતં પરિભૂતેન દુર્જનૈઃ । સ્મરતાઃ ધૃતિયુક્તેન વિપાકં નિજકર્મણામ્ ॥ 5॥ અવનિષુ દ્વિજઃ કશ્ચિત્ આસીત્ આઢ્યતમઃ શ્રિયા । વાર્તાવૃત્તિઃ કદર્યઃ તુ કામી લુબ્ધઃ અતિકોપનઃ ॥ 6॥ જ્ઞાતયઃ અતિથયઃ તસ્ય વાઙ્માત્રેણ અપિ ન અર્ચિતાઃ । શૂન્ય અવસથઃ આત્મા અપિ કાલે કામૈઃ અનર્ચિતઃ ॥ 7॥ દુઃશીલસ્ય કદર્યસ્ય દ્રુહ્યન્તે પુત્રબાન્ધવાઃ । દારા દુહિતરઃ ભૃત્યાઃ વિષણ્ણાઃ ન આચરન્ પ્રિયમ્ ॥ 8॥ તસ્ય એવં યક્ષવિત્તસ્ય ચ્યુતસ્ય ઉભયલોકતઃ । ધર્મકામવિહીનસ્ય ચુક્રુધુઃ પઞ્ચભાગિનઃ ॥ 9॥ તત્ અવધ્યાન વિસ્રસ્ત પુણ્ય સ્કન્ધસ્ય ભૂરિદ । અર્થઃ અપિ અગચ્છન્ નિધનં બહુ આયાસ પરિશ્રમઃ ॥ 10॥ જ્ઞાતયઃ જગૃહુઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ અસ્યવઃ ઉદ્ધવ । દૈવતઃ કાલતઃ કિઞ્ચિત્ બ્રહ્મબન્ધોઃ નૃપાર્થિવાત્ ॥ 11॥ સઃ એવં દ્રવિણે નષ્ટે ધર્મકામવિવર્જિતઃ । ઉપેક્ષિતઃ ચ સ્વજનૈઃ ચિન્તાં આપ દુરત્યયામ્ ॥ 12॥ તસ્ય એવં ધ્યાયતઃ દીર્ઘં નષ્ટરાયઃ તપસ્વિનઃ । ખિદ્યતઃ બાષ્પકણ્ઠસ્ય નિર્વેદઃ સુમહાન્ અભૂત્ ॥ 13॥ સઃ ચ આહ ઇદં અહો કષ્ટં વૃથા આત્મા મે અનુતાપિતઃ । ન ધર્માય ન કામાય યસ્ય અર્થ આયાસઃ ઈદૃશઃ ॥ 14॥ પ્રાયેણ અર્થાઃ કદર્યાણાં ન સુખાય કદાચન । ઇહ ચ આત્મોપતાપાય મૃતસ્ય નરકાય ચ ॥ 15॥ યશઃ યશસ્વિનાં શુદ્ધં શ્લાઘ્યાઃ યે ગુણિનાં ગુણાઃ । લોભઃ સ્વલ્પઃ અપિ તાન્ હન્તિ શ્વિત્રઃ રૂપં ઇવ ઇપ્સિતમ્ ॥ 16॥ અર્થસ્ય સાધને સિદ્ધઃ ઉત્કર્ષે રક્ષણે વ્યયે । નાશ ઉપભોગઃ આયાસઃ ત્રાસઃ ચિન્તા ભ્રમઃ નૃણામ્ ॥ 17॥ સ્તેયં હિંસા અનૃતં દમ્ભઃ કામઃ ક્રોધઃ સ્મયઃ મદઃ । ભેદઃ વૈરં અવિશ્વાસઃ સંસ્પર્ધા વ્યસનાનિ ચ ॥ 18॥ એતે પઞ્ચદશાન્ અર્થાઃ હિ અર્થમૂલાઃ મતાઃ નૃણામ્ । તસ્માત્ અનર્થં અર્થાખ્યં શ્રેયઃ અર્થી દૂરતઃ ત્યજેત્ ॥ 19॥ ભિદ્યન્તે ભ્રાતરઃ દારાઃ પિતરઃ સુહૃદઃ તથા । એકાસ્નિગ્ધાઃ કાકિણિના સદ્યઃ સર્વે અરયઃ કૃતાઃ ॥ 20॥ અર્થેન અલ્પીયસા હિ એતે સંરબ્ધા દીપ્તં અન્યવઃ । ત્યજન્તિ આશુ સ્પૃધઃ ઘ્નન્તિ સહસા ઉત્સૃજ્ય સૌહૃદમ્ ॥ 21॥ લબ્ધ્વા જન્મ અમરપ્રાર્થ્યં માનુષ્યં તત્ દ્વિજ અગ્ર્યતામ્ । તત્ અનાદૃત્ય યે સ્વાર્થં ઘ્નન્તિ યાન્તિ અશુભાં ગતિમ્ ॥ 22॥ સ્વર્ગ અપવર્ગયોઃ દ્વારં પ્રાપ્ય લોકં ઇમં પુમાન્ । દ્રવિણે કઃ અનૂષજ્જેત મર્ત્યઃ અનર્થસ્ય ધામનિ ॥ 23॥ દેવર્ષિ પિતૃ ભૂતાનિ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂન્ ચ ભાગિનઃ । અસંવિભજ્ય ચ આત્માનં યક્ષવિત્તઃ પતતિ અધઃ ॥ 24॥ વ્યર્થયા અર્થેહયા વિત્તં પ્રમત્તસ્ય વયઃ બલમ્ । કુશલાઃ યેન સિધ્યન્તિ જરઠઃ કિં નુ સાધયે ॥ 25॥ કસ્માત્ સઙ્ક્લિશ્યતે વિદ્વાન્ વ્યર્થયા અર્થેહયા અસકૃત્ । કસ્યચિત્ માયયા નૂનં લોકઃ અયં સુવિમોહિતઃ ॥ 26॥ કિં ધનૈઃ ધનદૈઃ વા કિં કામૈઃ વા કામદૈઃ ઉત । મૃત્યુના ગ્રસ્યમાનસ્ય કર્મભિઃ વા ઉત જન્મદૈઃ ॥ 27॥ નૂનં મે ભગવાન્ તુષ્ટઃ સર્વદેવમયઃ હરિઃ । યેન નીતઃ દશાં એતાં નિર્વેદઃ ચ આત્મનઃ પ્લવઃ ॥ 28॥ સઃ અહં કલૌ અશેષેણ શોષયિહ્હ્યે અઙ્ગં આત્મનઃ । અપ્રમત્તઃ અખિલસ્વાર્થે યદિ સ્યાત્ સિદ્ધઃ આત્મનિ ॥ 29॥ તત્ર માં અનુમોદેરન્ દેવાઃ ત્રિભુવનેશ્વરાઃ । મુહૂર્તેન બ્રહ્મલોકં ખટ્વાઙ્ગઃ સમસાધયત્ ॥ 30॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । ઇતિ અભિપ્રેત્ય મનસા હિ આવન્ત્યઃ દ્વિજસત્તમઃ । ઉન્મુચ્ય હૃદયગ્રન્થીન્ શાન્તઃ ભિક્ષુઃ અભૂત્ મુનિઃ ॥ 31॥ સઃ ચચાર મહીં એતાં સંયત આત્મેન્દ્રિય અનિલઃ । ભિક્ષાર્થં નગર ગ્રામાન્ અસઙ્ગઃ અલક્ષિતઃ અવિશત્ ॥ 32॥ તં વૈ પ્રવયસં ભિક્ષું અવધૂતં અસજ્જનાઃ । દૃષ્ટ્વા પર્યભવન્ ભદ્રઃ બહ્વીભિઃ પરિભૂતિભિઃ ॥ 33॥ કેચિત્ ત્રિવેણું જગૃહુઃ એકે પાત્રં કમણ્ડલુમ્ । પીઠં ચ એકે અક્ષસૂત્રં ચ કન્થાં ચીરાણિ કેચન ॥ 34॥ પ્રદાય ચ પુનઃ તાનિ દર્શિતાનિ આદદુઃ મુનેઃ । અન્નં ચ ભૈક્ષ્યસમ્પન્નં ભુઞ્જાનસ્ય સરિત્ તટે ॥ 35॥ મૂત્રયન્તિ ચ પાપિષ્ઠાઃ ષ્ઠીવન્તિ અસ્ય ચ મૂર્ધનિ । યતવાચં વાચયન્તિ તાડયન્તિ ન વક્તિ ચેત્ ॥ 36॥ તર્જયન્તિ અપરે વાગ્ભિઃ સ્તેનઃ અયં ઇતિ વાદિનઃ । બધ્નન્તિ રજ્જ્વા તં કેચિત્ બધ્યતાં બધ્યતાં ઇતિ ॥ 37॥ ક્ષિપન્તિ એકે અવજાનન્તઃ એષઃ ધર્મધ્વજઃ શઠઃ । ક્ષીણવિત્તઃ ઇમાં વૃત્તિં અગ્રહીત્ સ્વજન ઉજ્ઝિતઃ ॥ 38॥ અહો એષઃ મહાસારઃ ધૃતિમાન્ ગિરિઃ આડિવ । મૌનેન સાધયતિ અર્થં બકવત્ દૃઢનિશ્ચયઃ ॥ 39॥ ઇતિ એકે વિહસન્તિ એનં એકે દુર્વાતયન્તિ ચ । તં બબન્ધુઃ નિરુરુધુઃ યથા ક્રીડનકં દ્વિજમ્ ॥ 40॥ એવં સઃ ભૌતિકં દુઃખં દૈવિકં દૈહિકં ચ યત્ । ભોક્તવ્યં આત્મનઃ દિષ્ટં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તં અબુધ્યત ॥ 41॥ પરિભૂતઃ ઇમાં ગાથાં અગાયત નરાધમૈઃ । પાતયદ્ભિઃ સ્વધર્મસ્થઃ ધૃતિં આસ્થાય સાત્વિકીમ્ ॥ 42॥ દ્વિજઃ ઉવાચ । ન અયં જનઃ મે સુખદુઃખહેતુઃ ન દેવતાત્મા ગ્રહકર્મકાલાઃ । મનઃ પરં કારણં આમનન્તિ સંસારચક્રં પરિવર્તયેત્ યત્ ॥ 43॥ મનઃ ગુણાન્ વૈ સૃજતે બલીયઃ તતઃ ચ કર્માણિ વિલક્ષણાનિ । શુક્લાનિ કૃષ્ણાનિ અથ લોહિતાનિ તેભ્યઃ સવર્ણાઃ સૃતયઃ ભવન્તિ ॥ 44॥ અનીહઃ આત્મા મનસા સમીહતા હિરણ્મયઃ મત્સખઃ ઉદ્વિચષ્ટે । મનઃ સ્વલિઙ્ગં પરિગૃહ્ય કામાન્ જુષન્ નિબદ્ધઃ ગુણસઙ્ગતઃ અસૌ ॥ 45॥ દાનં સ્વધર્મઃ નિયમઃ યમઃ ચ શ્રુતં ચ કર્માણિ ચ સદ્વ્રતાનિ । સર્વે મનોનિગ્રહલક્ષણાન્તાઃ પરઃ હિ યોગઃ મનસઃ સમાધિ ॥ 46॥ સમાહિતં યસ્ય મનઃ પ્રશાન્તમ્ દાનાદિભિઃ કિં વદ તસ્ય કૃત્યમ્ । અસંયતં યસ્ય મનઃ વિનશ્યત્ દાનાદિભિઃ ચેત્ અપરં કિમેભિઃ ॥ 47॥ મનોવશે અન્યે હિ અભવન્ સ્મ દેવાઃ મનઃ ચ ન અન્યસ્ય વશં સમેતિ । ભીષ્મઃ હિ દેવઃ સહસઃ સહીયાન્ યુઞ્જ્યાત્ વશે તં સઃ હિ દેવદેવઃ ॥ 48॥ તં દુર્જયં શત્રું અસહ્યવેગં મરુન્તુદં તત્ ન વિજિત્ય કેચિત્ । કુર્વન્તિ અસત્ વિગ્રહં અત્ર મર્ત્યૈઃ મિત્રાણિ ઉદાસીન રિપૂન્ વિમૂઢાઃ ॥ 49॥ દેહં મનોમાત્રં ઇમં ગૃહીત્વા મમ અહં ઇતિ અન્ધ ધિયઃ મનુષ્યાઃ । એષઃ અહં અન્યઃ અયં ઇતિ ભ્રમેણ દુરન્તપારે તમસિ ભ્રમન્તિ ॥ 50॥ જનઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્ કિં આત્મનઃ ચ અત્ર હ ભૌમયોઃ તત્ । જિહ્વાં ક્વચિત્ સન્દશતિ સ્વદદ્ભિઃ તત્ વેદનાયાં કતમાય કુપ્યેત્ ॥ 51॥ દુઃખસ્ય હેતુઃ યદિ દેવતાઃ તુ કિં આત્મનઃ તત્ર વિકારયોઃ તત્ । યત્ અઙ્ગં અઙ્ગેન નિહન્યતે ક્વચિત્ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ સ્વદેહે ॥ 52॥ આત્મા યદિ સ્યાત્ સુખદુઃખહેતુઃ કિં અન્યતઃ તત્ર નિજસ્વભાવઃ । ન હિ આત્મનઃ અન્યત્ યદિ તત્ મૃષા સ્યાત્ ક્રુધ્યેત કસ્માત્ ન સુખં ન દુઃખમ્ ॥ 53॥ ગ્રહાઃ નિમિત્તં સુખદુઃખયોઃ ચેત્ કિં આત્મનઃ અજસ્ય જનસ્ય તે વૈ । ગ્રહૈઃ ગ્રહસ્ય એવ વદન્તિ પીડામ્ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ તતઃ અન્યઃ ॥ 54॥ કર્માઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્ કિં આત્મનઃ તત્ હિ જડાજડત્વે । દેહઃ તુ અચિત્પુરુષઃ અયં સુપર્ણઃ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મમૂલમ્ ॥ 55॥ કાલઃ તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોઃ ચેત્ કિં આત્મનઃ તત્ર તત્ આત્મકઃ અસૌ । ન અગ્નેઃ હિ તાપઃ ન હિમસ્ય તત્ સ્યાત્ ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્ ॥ 56॥ ન કેનચિત્ ક્વ અપિ કથઞ્ચન અસ્ય દ્વન્દ્વ ઉપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય । યથાહમઃ સંસૃતિરૂપિણઃ સ્યાત્ એવં પ્રબુદ્ધઃ ન બિભેતિ ભૂતૈઃ ॥ 57॥ એતાં સઃ આસ્થાય પરાત્મનિષ્ઠામ્ અધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈઃ મહર્ષિભિઃ । અહં તરિષ્યામિ દુરન્તપારમ્ તમઃ મુકુન્દ અઙ્ઘ્રિનિષેવયા એવ ॥ 58॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । નિર્વિદ્ય નષ્ટદ્રવિણઃ ગતક્લમઃ પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાનઃ ઇત્થમ્ । નિરાકૃતઃ અસદ્ભિઃ અપિ સ્વધર્માત્ અકમ્પિતઃ અમું મુનિઃ આહ ગાથામ્ ॥ 59॥ સુખદુઃખપ્રદઃ ન અન્યઃ પુરુષસ્ય આત્મવિભ્રમઃ । મિત્ર ઉદાસીનરિપવઃ સંસારઃ તમસઃ કૃતઃ ॥ 60॥ તસ્માત્ સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા । મયિ આવેશિતયા યુક્તઃ એતાવાન્ યોગસઙ્ગ્રહઃ ॥ 61॥ યઃ એતાં ભિક્ષુણા ગીતાં બ્રહ્મનિષ્ઠાં સમાહિતઃ । ધારયન્ શ્રાવયન્ શ્રુણ્વન્ દ્વન્દ્વૈઃ ન એવ અભિભૂયતે ॥ 62॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે બિક્ષુગીતનિરૂપણં નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 23॥ અથ ચતુર્વિંશોઽધ્યાઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સાઙ્ખ્યં પૂર્વૈઃ વિનિશ્ચિતમ્ । યત્ વિજ્ઞાય પુમાન્ સદ્યઃ જહ્યાત્ વૈકલ્પિકં ભ્રમમ્ ॥ 1॥ આસીત્ જ્ઞાનં અથઃ હિ અર્થઃ એકં એવ અવિકલ્પિતમ્ । યદા વિવેકનિપુણાઃ આદૌ કૃતયુગે અયુગે ॥ 2॥ તત્ માયાફલરૂપેણ કેવલં નિર્વિકલ્પિતમ્ । વાઙ્મનઃ અગોચરં સત્યં દ્વિધા સમભવત્ બૃહત્ ॥ 3॥ તયોઃ એકતરઃ હિ અર્થઃ પ્રકૃતિઃ સોભયાત્મિકા । જ્ઞાનં તુ અન્યતરઃ ભાવઃ પુરુષઃ સઃ અભિધીયતે ॥ 4॥ તમઃ રજઃ સત્ત્વં ઇતિ પ્રકૃતેઃ અભવન્ ગુણાઃ । મયા પ્રક્ષોભ્યમાણાયાઃ પુરુષ અનુમતેન ચ ॥ 5॥ તેભ્યઃ સમભવત્ સૂત્રં મહાન્ સૂત્રેણ સંયુતઃ । તતઃ વિકુર્વતઃ જાતઃ યઃ અહઙ્કારઃ વિમોહનઃ ॥ 6॥ વૈકારિકઃ તૈજસઃ ચ તામસઃ ચ ઇતિ અહં ત્રિવૃત્ । તન્માત્ર ઇન્દ્રિય મનસાં કારણં ચિત્ અચિત્ મયઃ ॥ 7॥ અર્થઃ તન્માત્રિકાત્ જજ્ઞે તામસાત્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ । તૈજસાત્ દેવતાઃ આસન્ એકાદશ ચ વૈકૃતાત્ ॥ 8॥ મયા સઞ્ચોદિતાઃ ભાવાઃ સર્વે સંહતિ અકારિણઃ । અણ્ડં ઉત્પાદયામાસુઃ મમ આયતનં ઉત્તમમ્ ॥ 9॥ તસ્મિન્ અહં સમભવં અણ્ડે સલિલસંસ્થિતૌ । મમ નાભ્યાં અભૂત્ પદ્મં વિશ્વાખ્યં તત્ર ચ આત્મભૂઃ ॥ 10॥ સઃ અસૃજત્ તપસા યુક્તઃ રજસા મત્ અનુગ્રહાત્ । લોકાન્ સપાલાન્ વિશ્વાત્મા ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ ઇતિ ત્રિધા ॥ 11॥ દેવાનાં ઓકઃ આસીત્ સ્વઃ ભૂતાનાં ચ ભુવઃ પદમ્ । મર્ત્ય આદીનાં ચ ભૂઃ લોકઃ સિદ્ધાનાં ત્રિતયાત્ પરમ્ ॥ 12॥ અધઃ અસુરાણાં નાગાનાં ભૂમેઃ ઓકઃ અસૃજત્ પ્રભુઃ । ત્રિલોક્યાં ગતયઃ સર્વાઃ કર્મણાં ત્રિગુણ આત્મનામ્ ॥ 13॥ યોગસ્ય તપસઃ ચ એવ ન્યાસસ્ય ગતયઃ અમલાઃ । મહઃ જનઃ તપઃ સત્યં ભક્તિયોગસ્ય મદ્ગતિઃ ॥ 14॥ મયા કાલાત્મના ધાત્રા કર્મયુક્તં ઇદં જગત્ । ગુણપ્રવાહઃ એતસ્મિન્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ ॥ 15॥ અણુઃ બૃહત્ કૃશઃ સ્થૂલઃ યઃ યઃ ભાવઃ પ્રસિધ્યતિ । સર્વઃ અપિ ઉભયસંયુક્તઃ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ 16॥ યઃ તુ યસ્ય આદિઃ અન્તઃ ચ સઃ વૈ મધ્યં ચ તસ્ય સન્ । વિકારઃ વ્યવહારાર્થઃ યથા તૈજસ પાર્થિવાઃ ॥ 17॥ યત્ ઉપાદાય પૂર્વઃ તુ ભાવઃ વિકુરુતે અપરમ્ । આદિઃ અન્તઃ યદા યસ્ય તત્ સત્યં અભિધીયતે ॥ 18॥ પ્રકૃતિઃ હિ અસ્ય ઉપાદાનં આધારઃ પુરુષઃ પરઃ । સતઃ અભિવ્યઞ્જકઃ કાલઃ બ્રહ્મ તત્ ત્રિતયં તુ અહમ્ ॥ 19॥ સર્ગઃ પ્રવર્તતે તાવત્ પૌર્વ અપર્યેણ નિત્યશઃ । મહાન્ ગુણવિસર્ગ અર્થઃ સ્થિતિ અન્તઃ યાવત્ ઈક્ષણમ્ ॥ 20॥ વિરાટ્ મયા આસાદ્યમાનઃ લોકકલ્પવિકલ્પકઃ । પઞ્ચત્વાય વિશેષાય કલ્પતે ભુવનૈઃ સહ ॥ 21॥ અન્ને પ્રલીયતે મર્ત્યં અન્નં ધાનાસુ લીયતે । ધાનાઃ ભૂમૌ પ્રલીયન્તે ભૂમિઃ ગન્ધે પ્રલીયતે ॥ 22॥ અપ્સુ પ્રલીયન્તે ગન્ધઃ આપઃ ચ સ્વગુણે રસે । લીયતે જ્યોતિષિ રસઃ જ્યોતી રૂપે પ્રલીયતે ॥ 23॥ રૂપં વાયૌ સઃ ચ સ્પર્શે લીયતે સઃ અપિ ચ અમ્બરે । અમ્બરં શબ્દતન્માત્રઃ ઇન્દ્રિયાણિ સ્વયોનિષુ ॥ 24॥ યોનિઃ વૈકારિકે સૌમ્ય લીયતે મનસિ ઈશ્વરે । શબ્દઃ ભૂતાદિં અપિ એતિ ભૂતાદિઃ મહતિ પ્રભુઃ ॥ 25॥ સઃ લીયતે મહાન્ સ્વેષુ ગુણેષુ ગુણવત્તમઃ । તે અવ્યક્તે સમ્પ્રલીયન્તે તત્કલે લીયતે અવ્યયે ॥ 26॥ કાલઃ માયામયે જીવે જીવઃ આત્મનિ મયિ અજે । આત્મા કેવલઃ આત્મસ્થઃ વિકલ્પ અપાય લક્ષણઃ ॥ 27॥ એવં અન્વીક્ષમાણસ્ય કથં વૈકલ્પિકઃ ભ્રમઃ । મનસઃ હૃદિ તિષ્ઠેત વ્યોમ્નિ ઇવ અર્ક ઉદયે તમઃ ॥ 28॥ એષઃ સાઙ્ખ્યવિધિઃ પ્રોક્તઃ સંશયગ્રન્થિભેદનઃ । પ્રતિલોમ અનુલોમાભ્યાં પરાવરદૃશા મયા ॥ 29॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે પ્રકૃતિપુરુષસાઙ્ખ્યયોગો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 24॥ અથ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાનુવાચ । ગુણાનાં અસમિશ્રાણાં પુમાન્યેન યથા ભવેત્ । તન્મે પુરુષવર્ય ઇઅદં ઉપધારય શંસતઃ ॥ 1॥ સમઃ દમઃ તિતિક્ષા ઈક્ષા તપઃ સત્યં દયા સ્મૃતિઃ । તુષ્ટિઃ ત્યાગઃ અસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીઃ દયા આદિઃ સ્વનિર્વૃતિઃ ॥ 2॥ કામઃ ઈહા મદઃ તૃષ્ણા સ્તમ્ભઃ આશીઃ ભિદા સુખમ્ । મદ ઉત્સાહઃ યશઃ પ્રીતિઃ હાસ્યં વીર્યં બલ ઉદ્યમઃ ॥ 3॥ ક્રોધઃ લોભઃ અનૃતં હિંસા યાઞ્ચા દમ્ભઃ ક્લમઃ કલિઃ । શોકમોહૌ વિષાદાર્તી નિદ્રા આશા ભીઃ અનુદ્યમઃ ॥ 4॥ સત્ત્વસ્ય રજસઃ ચ એતાઃ તમસઃ ચ અનુમૂર્વશઃ । વૃત્તયઃ વર્ણિતપ્રાયાઃ સન્નિપાતં અથઃ શ્રુણુ ॥ 5॥ સન્નિપાતઃ તુ અહં ઇતિ મમ ઇતિ ઉદ્ધવ યા મતિઃ । વ્યવહારઃ સન્નિપાતઃ મનોમાત્ર ઇન્દ્રિયાસુભિઃ ॥ 6॥ ધર્મે ચ અર્થે ચ કામે ચ યદા અસૌ પરિનિષ્ઠિતઃ । ગુણાનાં સન્નિકર્ષઃ અયં શ્રદ્ધાઃ અતિધનાવહઃ ॥ 7॥ પ્રવૃત્તિલક્ષણે નિષ્ઠા પુમાન્ યઃ હિ ગૃહાશ્રમે । સ્વધર્મે ચ અનુતિષ્ઠેત ગુણાનાં સમિતિઃ હિ સા ॥ 8॥ પુરુષં સત્ત્વસંયુક્તં અનુમીયાત્ શમ આદિભિઃ । કામાદિભી રજોયુક્તં ક્રોધાદ્યૈઃ તમસા યુતમ્ ॥ 9॥ યદા ભજતિ માં ભક્ત્યા નિરપેક્ષઃ સ્વકર્મભિઃ । તં સત્ત્વપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ પુરુષં સ્ત્રિયં એવ વા ॥ 10॥ યદા આશિષઃ આશાસ્ય માં ભજેત સ્વકર્મભિઃ । તં રજઃપ્રકૃતિં વિદ્યાત્ હિંસાં આશાસ્ય તામસમ્ ॥ 11॥ સત્ત્વં રજઃ તમઃ ઇતિ ગુણાઃ જીવસ્ય ન એવ મે । ચિત્તજા યૈઃ તુ ભૂતાનાં સજ્જમાનઃ નિબધ્યતે ॥ 12॥ યદેતરૌ જયેત્ સત્ત્વં ભાસ્વરં વિશદં શિવમ્ । તદા સુખેન યુજ્યેત ધર્મજ્ઞાન આદિભિઃ પુમાન્ ॥ 13॥ યદા જયેત્ તમઃ સત્ત્વં રજઃ સઙ્ગં ભિદા ચલમ્ । તદા દુઃખેન યુજ્યેત કર્મણા યશસા શ્રિયા ॥ 14॥ યદા જયેત્ રજઃ સત્ત્વં તમઃ મૂઢઃ લયં જડમ્ । યુજ્યેત શોકમોહાભ્યાં નિદ્રયા હિંસયા આશયા ॥ 15॥ યદા ચિત્તં પ્રસીદેત ઇન્દ્રિયાણાં ચ નિર્વૃતિઃ । દેહે અભયં મનોસઙ્ગં તત્ સત્ત્વં વિદ્ધિ મત્પદમ્ ॥ 16॥ વિકુર્વન્ ક્રિયયા ચ અધીર નિર્વૃતિઃ ચ ચેતસામ્ । ગાત્રાસ્વાસ્થ્યં મનઃ ભ્રાન્તં રજઃ એતૈઃ નિશામય ॥ 17॥ સીદત્ ચિત્તં વિલીયેત ચેતસઃ ગ્રહણે અક્ષમમ્ । મનઃ નષ્ટં તમઃ ગ્લાનિઃ તમઃ તત્ ઉપધારય ॥ 18॥ એધમાને ગુણે સત્ત્વે દેવાનાં બલં એધતે । અસુરાણાં ચ રજસિ તમસિ ઉદ્ધવ રક્ષસામ્ ॥ 19॥ સત્ત્વાત્ જગરણં વિદ્યાત્ રજસા સ્વપ્નં આદિશેત્ । પ્રસ્વાપં તમસા જન્તોઃ તુરીયં ત્રિષુ સન્તતમ્ ॥ 20॥ ઉપર્યુપરિ ગચ્છન્તિ સત્ત્વેન આબ્રહ્મણઃ જનાઃ । તમસા અધઃ અધઃ આમુખ્યાત્ રજસા અન્તરચારિણઃ ॥ 21॥ સત્ત્વે પ્રલીનાઃ સ્વઃ યાન્તિ નરલોકં રજોલયાઃ । તમોલયાઃ તુ નિરયં યાન્તિ માં એવ નિર્ગુણાઃ ॥ 22॥ મદર્પણં નિષ્ફલં વા સાત્વિકં નિજકર્મ તત્ । રાજસં ફલસઙ્કલ્પં હિંસાપ્રાયાદિ તામસમ્ ॥ 23॥ કૈવલ્યં સાત્વિકં જ્ઞાનં રજઃ વૈકલ્પિકં ચ યત્ । પ્રાકૃતં તામસં જ્ઞાનં મન્નિષ્ઠં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥ 24॥ વનં તુ સાત્વિકઃ વાસઃ ગ્રામઃ રાજસઃ ઉચ્યતે । તામસં દ્યૂતસદનં મન્નિકેતનં તુ નિર્ગુણમ્ ॥ 25॥ સાત્વિકઃ કારકઃ અસઙ્ગી રાગાન્ધઃ રાજસઃ સ્મૃતઃ । તામસઃ સ્મૃતિવિભ્રષ્ટઃ નિર્ગુણઃ મદપાશ્રયઃ ॥ 26॥ સાત્ત્વિકી આધ્યાત્મિકી શ્રદ્ધા કર્મશ્રદ્ધા તુ રાજસી । તામસ્યધર્મે યા શ્રદ્ધા મત્સેવાયાં તુ નિર્ગુણા ॥ 27॥ પથ્યં પૂતં અનાયઃ તં આહાર્યં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ । રાજસં ચ ઇન્દ્રિયપ્રેષ્ઠં તામસં ચ આર્તિદ અશુચિ ॥ 28॥ સાત્ત્વિકં સુખં આત્મોત્થં વિષયોત્થં તુ રાજસમ્ । તામસં મોહદૈનોત્થં નિર્ગુણં મદપાશ્રયમ્ ॥ 29॥ દ્રવ્યં દેશઃ ફલં કાલઃ જ્ઞાનં કર્મ ચ કારકાઃ । શ્રદ્ધા અવસ્થા આકૃતિઃ નિષ્ઠા ત્રૈગુણ્યઃ સર્વઃ એવ હિ ॥ 30॥ સર્વે ગુણમયાઃ ભાવાઃ પુરુષ અવ્યક્ત ધિષ્ઠિતાઃ ॥ 31॥ એતાઃ સંસૃતયઃ પુંસઃ ગુણકર્મનિબન્ધનાઃ । યેન ઇમે નિર્જિતાઃ સૌમ્ય ગુણાઃ જીવેન ચિત્તજાઃ । ભક્તિયોગેન મન્નિષ્ઠઃ મદ્ભાવાય પ્રપદ્યતે ॥ 32॥ તસ્માત્ અહં ઇમં લબ્ધ્વા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્ભવમ્ । ગુણસઙ્ગં વિનિર્ધૂય માં ભજન્તુ વિચક્ષણાઃ ॥ 33॥ નિઃસઙ્ગઃ માં ભજેત્ વિદ્વાન્ અપ્રમત્તઃ જિતેન્દ્રિયઃ । રજઃ તમઃ ચ અભિજયેત્ સત્ત્વસંસેવયા મુનિઃ ॥ 34॥ સત્ત્વં ચ અભિજયેત્ યુક્તઃ નૈરપેક્ષ્યેણ શાન્તધીઃ । સમ્પદ્યતે ગુણૈઃ મુક્તઃ જીવઃ જીવં વિહાય મામ્ ॥ 35॥ જીવઃ જીવવિનિર્મુક્તઃ ગુણૈઃ ચ આશયસમ્ભવૈઃ । મયા એવ બ્રહ્મણા પૂર્ણઃ ન બહિઃ ન અન્તરઃ ચરેત્ ॥ 36॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે ગુણનિર્ગુણનિરૂપણં નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 25॥ અથ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । મત્ લક્ષણં ઇમં કાયં લબ્ધ્વા મદ્ધર્મઃ આસ્થિતઃ । આનન્દં પરમાત્માનં આત્મસ્થં સમુપૈતિ મામ્ ॥1॥ ગુણમય્યાઃ જીવયોન્યાઃ વિમુક્તઃ જ્ઞાનનિષ્ઠયા । ગુણેષુ માયામાત્રેષુ દૃશ્યમાનેષુ અવસ્તુતઃ । વર્તમાનઃ અપિ ન પુમાન્ યુજ્યતે અવસ્તુભિઃ ગુણૈઃ ॥ 2॥ સઙ્ગં ન કુર્યાત્ અસતાં શિશ્ન ઉદર તૃપાં ક્વચિત્ । તસ્ય અનુગતઃ તમસિ અન્ધે પતતિ અન્ધ અનુગાન્ધવત્ ॥ 3॥ ઐલઃ સમ્રાટ્ ઇમાં ગાથાં અગાયત બૃહચ્છ્રવાઃ । ઉર્વશી વિરહાત્ મુહ્યન્ નિર્વિણ્ણઃ શોકસંયમે ॥ 4॥ ત્યક્ત્વા આત્માનં વ્રજન્તીં તાં નગ્નઃ ઉન્મત્તવત્ નૃપઃ । વિલપન્ અન્વગાત્ જાયે ઘોરે તિષ્ઠ ઇતિ વિક્લવઃ ॥ 5॥ કામાન્ અતૃપ્તઃ અનુજુષન્ ક્ષુલ્લકાન્ વર્ષયામિનીઃ । ન વેદ યાન્તીઃ ન અયાન્તીઃ ઉર્વશી આકૃષ્ટચેઅતનઃ ॥ 6॥ ઐલઃ ઉવાચ । અહો મે મોહવિસ્તારઃ કામકષ્મલચેતસઃ । દેવ્યાઃ ગૃહીતકણ્ઠસ્ય ન આયુઃખણ્ડાઃ ઇમે સ્મૃતાઃ ॥ 7॥ ન અહં વેદ અભિનિર્મુક્તઃ સૂર્યઃ વા અભ્યુદિતઃ અમુયા । મુષિતઃ વર્ષપૂગાનાં બત અહાનિ ગતાનિ ઉત ॥ 8॥ અહો મે આત્મસમ્મોહઃ યેન આત્મા યોષિતાં કૃતઃ । ક્રીડામૃગઃ ચક્રવર્તી નરદેવશિખામણિઃ ॥ 9॥ સપરિચ્છદં આત્માનં હિત્વા તૃણં ઇવ ઈશ્વરમ્ । યાન્તીં સ્ત્રિયં ચ અન્વગમં નગ્નઃ ઉન્મત્તવત્ રુદન્ ॥ 10॥ કુતઃ તસ્ય અનુભાવઃ સ્યાત્ તેજઃ ઈશત્વં એવ વા । યઃ અન્વગચ્છં સ્ત્રિયં યાન્તીં ખરવત્ પાદતાડિતઃ ॥ 11॥ કિં વિદ્યયા કિં તપસા કિં ત્યાગેન શ્રુતેન વા । કિં વિવિક્તેન મૌનેન સ્ત્રીભિઃ યસ્ય મનઃ હૃતમ્ ॥ 12॥ સ્વાર્થસ્ય અકોવિદં ધિઙ્ માં મૂર્ખં પણ્ડિત માનિનમ્ । યઃ અહં ઈશ્વરતાં પ્રાપ્ય સ્ત્રીભિઃ ગો ખરવત્ જિતઃ ॥ 13॥ સેવતઃ વર્ષપૂગાત્ મે ઉર્વશ્યઃ અધરાસવમ્ । ન તૃપ્યતિ આત્મભૂઃ કામઃ વહ્નિઃ આહુતિભિઃ યથા ॥ 14॥ પુંશ્ચલ્યા અપહૃતં ચિત્તં કોન્વન્યઃ મોચિતું પ્રભુઃ । આત્મારામેશ્વરં ઋતે ભગવન્તં અધોક્ષજમ્ ॥ 15॥ બોધિતસ્ય અપિ દેવ્યા મે સૂક્તવાક્યેન દુર્મતેઃ । મનોગતઃ મહામોહઃ ન અપયાતિ અજિતાત્મનઃ ॥ 16॥ કિં એતયા નઃ અપકૃતં રજ્જ્વા વા સર્પચેતસઃ । રજ્જુસ્વરૂપ અવિદુષઃ યઃ અહં યત્ અજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 17॥ ક્વ અયં મલોમસઃ કાયઃ દૌર્ગન્ધિ આદિ આત્મકઃ અશુચિઃ । ક્વ ગુણાઃ સૌમનસ્ય આદ્યાઃ હિ અધ્યાસઃ અવિદ્યયા કૃતઃ ॥ 18॥ પિત્રોઃ કિં સ્વં નુ ભાર્યાયાઃ સ્વામિનઃ અગ્નેઃ શ્વગૃધ્રયોઃ । કિં આત્મનઃ કિં સુહૃદાં ઇતિ યઃ ન અવસીયતે ॥ 19॥ તસ્મિન્ કલેવરે અમેધ્યે તુચ્છનિષ્ઠે વિષજ્જતે । અહો સુભદ્રં સુનસં સુસ્મિતં ચ મુખં સ્ત્રિયઃ ॥ 20॥ ત્વઙ્ માંસ રુધિર સ્નાયુ મેદો મજ્જા અસ્થિ સંહતૌ । વિણ્મૂત્રપૂયે રમતાં કૃમીણાં કિયત્ અન્તરમ્ ॥ 21॥ અથ અપિ ન ઉપસજ્જેત સ્ત્રીષુ સ્ત્રૈણેષુ ચ અર્થવિત્ । વિષય ઇન્દ્રિય સંયોગાત્ મનઃ ક્ષુભ્યતિ ન અન્યથા ॥ 22॥ અદૃષ્ટાત્ અશ્રુતાત્ ભાવાત્ ન ભાવઃ ઉપજાયતે । અસમ્પ્રયુઞ્જતઃ પ્રાણાન્ શામ્યતિ સ્તિમિતં મનઃ ॥ 23॥ તસ્માત્ સઙ્ગઃ ન કર્તવ્યઃ સ્ત્રીષુ સ્ત્રૈણેષુ ચ ઇન્દ્રિયૈઃ । વિદુષાં ચ અપિ અવિશ્રબ્ધઃ ષડ્વર્ગઃ કિમુ માદૃશામ્ ॥ 24॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । એવં પ્રગાયન્ નૃપદેવદેવઃ સઃ ઉર્વશીલોકં અથઃ વિહાય । આત્માનં આત્મનિ અવગમ્ય માં વૈ ઉપારમત્ જ્ઞાનવિધૂતમોહઃ ॥ 25॥ તતઃ દુઃસઙ્ગં ઉત્સૃજ્ય સત્સુ સજ્જેત બુદ્ધિમાન્ । સન્તઃ એતસ્ય છિન્દન્તિ મનોવ્યાસઙ્ગમુક્તિભિઃ ॥ 26॥ સન્તઃ અનપેક્ષાઃ મચ્ચિત્તાઃ પ્રશાન્તાઃ સમદર્શિનઃ । નિર્મમાઃ નિરહઙ્કારાઃ નિર્દ્વન્દ્વાઃ નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥ 27॥ તેષુ નિત્યં મહાભાગઃ મહાભાગેષુ મત્કથાઃ । સમ્ભવન્તિ હિતા નૄણાં જુષતાં પ્રપુનન્તિ અઘમ્ ॥ 28॥ તાઃ યે શ્રુણ્વન્તિ ગાયન્તિ હિ અનુમોદન્તિ ચ અદૃતાઃ । મત્પરાઃ શ્રદ્દધાનાઃ ચ ભક્તિં વિન્દન્તિ તે મયિ ॥ 29॥ ભક્તિં લબ્ધવતઃ સાધોઃ કિં અન્યત્ અવશિષ્યતે । મયિ અનન્તગુણે બ્રહ્મણિ આનન્દ અનુભવ આત્મનિ ॥ 30॥ યથા ઉપશ્રયમાણસ્ય ભગવન્તં વિભાવસુમ્ । શીતં ભયં તમઃ અપિ એતિ સાધૂન્ સંસેવતઃ તથા ॥ 31॥ નિમજ્જ્ય ઉન્મજ્જ્યતાં ઘોરે ભવાબ્ધૌ પરમ અયનમ્ । સન્તઃ બ્રહ્મવિદઃ શાન્તાઃ નૌઃ દૃઢ ઇવ અપ્સુ મજ્જતામ્ ॥ 32॥ અન્નં હિ પ્રાણિનાં પ્રાણઃ આર્તાનાં શરણં તુ અહમ્ । ધર્મઃ વિત્તં નૃણાં પ્રેત્ય સન્તઃ અર્વાક્ બિભ્યતઃ અરણમ્ ॥ 33॥ સન્તઃ દિશન્તિ ચક્ષૂંષિ બહિઃ અર્કઃ સમુત્થિતઃ । દેવતાઃ બાન્ધવાઃ સન્તઃ સન્તઃ આત્મા અહં એવ ચ ॥ 34॥ વૈતસેનઃ તતઃ અપિ એવં ઉર્વશ્યા લોકનિઃસ્પૃહઃ । મુક્તસઙ્ગઃ મહીં એતાં આત્મારામઃ ચચાર હ ॥ 35॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે ઐલગીતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 26॥ અથ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ । ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । ક્રિયાયોગં સમાચક્ષ્વ ભવત્ આરાધનં પ્રભો । યસ્માત્ ત્વાં યે યથા અર્ચન્તિ સાત્વતાઃ સાત્વતર્ષભ ॥ 1॥ એતત્ વદન્તિ મુનયઃ મુહુઃ નિઃશ્રેયસં નૃણામ્ । નારદઃ ભગવાન્ વ્યાસઃ આચાર્યઃ અઙ્ગિરસઃ સુતઃ ॥ 2॥ નિઃસૃતં તે મુખામ્ભોજાદ્યત્ આહ ભગવાન્ અજઃ । પુત્રેભ્યઃ ભૃગુમુખ્યેભ્યઃ દેવ્યૈ ચ ભગવાન્ ભવઃ ॥ 3॥ એતત્ વૈ સર્વવર્ણાનાં આશ્રમાણાં ચ સમ્મતમ્ । શ્રેયસાં ઉત્તમં મન્યે સ્ત્રીશૂદ્રાણાં ચ માનદ ॥ 4॥ એતત્ કમલપત્રાક્ષ કર્મબન્ધવિમોચનમ્ । ભક્તાય ચ અનુરક્તાય બ્રૂહિ વિશ્વેશ્વર ઈશ્વર ॥ 5॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । નહિ અન્તઃ અનન્તપારસ્ય કર્મકાણ્ડસ્ય ચ ઉદ્ધવ । સઙ્ક્ષિપ્તં વર્ણયિષ્યામિ યથાવત્ અનુપૂર્વશઃ ॥ 6॥ વૈદિકઃ તાન્ત્રિકઃ મિશ્રઃ ઇતિ મે ત્રિવિધઃ મખઃ । ત્રયાણાં ઈપ્સિતેન એવ વિધિના માં સમર્ચયેત્ ॥ 7॥ યદા સ્વનિગમેન ઉક્તં દ્વિજત્વં પ્રાપ્ય પૂરુષઃ । યથા યજેત માં ભક્ત્યા શ્રદ્ધયા તત્ નિબોધ મે ॥ 8॥ અર્ચાયાં સ્થણ્ડિલે અગ્નૌ વા સૂર્યે વા અપ્સુ હૃદિ દ્વિજઃ । દ્રવ્યેણ ભક્તિયુક્તઃ અર્ચેત્ સ્વગુરું માં અમાયયા ॥ 9॥ પૂર્વં સ્નાનં પ્રકુર્વીત ધૌતદન્તઃ અઙ્ગશુદ્ધયે । ઉભયૈઃ અપિ ચ સ્નાનં મન્ત્રૈઃ મૃદ્ગ્રહણાદિના ॥ 10॥ સન્ધ્યા ઉપાસ્તિ આદિ કર્માણિ વેદેન અચોદિતાનિ મે । પૂજાં તૈઃ કલ્પયેત્ સમ્યક્ સઙ્કલ્પઃ કર્મપાવનીમ્ ॥ 11॥ શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતી । મનોમયી મણિમયી પ્રતિમા અષ્ટવિધા સ્મૃતા ॥ 12॥ ચલ અચલ ઇતિ દ્વિવિધા પ્રતિષ્ઠા જીવમન્દિરમ્ । ઉદ્વાસ આવાહને ન સ્તઃ સ્થિરાયાં ઉદ્ધવ અર્ચને ॥ 13॥ અસ્થિરાયાં વિકલ્પઃ સ્યાત્ સ્થણ્ડિલે તુ ભવેત્ દ્વયમ્ । સ્નપનં તુ અવિલેપ્યાયાં અન્યત્ર પરિમાર્જનમ્ ॥ 14॥ દ્રવ્યૈઃ પ્રસિદ્ધ્યૈઃ મત્ યાગઃ પ્રતિમાદિષુ અમાયિનઃ । ભક્તસ્ય ચ યથાલબ્ધૈઃ હૃદિ ભાવેન ચ એવ હિ ॥ 15॥ સ્નાન અલઙ્કરણં પ્રેષ્ઠં અર્ચાયાં એવ તુ ઉદ્ધવ । સ્થણ્ડિલે તત્ત્વવિન્યાસઃ વહ્નૌ આજ્યપ્લુતં હવિઃ ॥ 16॥ સૂર્યે ચ અભ્યર્હણં પ્રેષ્ઠં સલિલે સલિલ આદિભિઃ । શ્રદ્ધયા ઉપાહૃતં પ્રેષ્ઠં ભક્તેન મમ વારિ અપિ ॥ 17॥ ભૂર્યપિ અભક્ત ઉપહૃતં ન મે તોષાય કલ્પતે । ગન્ધઃ ધૂપઃ સુમનસઃ દીપઃ અન્ન આદ્ય ચ કિં પુનઃ ॥ 18॥ શુચિઃ સમ્ભૃતસમ્ભારઃ પ્રાક્ દર્ભૈઃ કલ્પિત આસનઃ । આસીનઃ પ્રાક્ ઉદક્ વા અર્ચેત્ અર્ચાયાં અથ સમ્મુખઃ ॥ 19॥ કૃતન્યાસઃ કૃતન્યાસાં મદર્ચાં પાણિના મૃજેત્ । કલશં પ્રોક્ષણીયં ચ યથાવત્ ઉપસાધયેત્ ॥ 20॥ તત્ અદ્ભિઃ દેવયજનં દ્રવ્યાણિ આત્માનં એવ ચ । પ્રોક્ષ્ય પાત્રાણિ ત્રીણિ અદ્ભિઃ તૈઃ તૈઃ દ્રવ્યૈઃ ચ સાધયેત્ ॥ 21॥ પાદ્ય અર્ઘ આચમનીયાર્થં ત્રીણિ પાત્રાણિ દૈશિકઃ । હૃદા શીર્ષ્ણા અથ શિખયા ગાયત્ર્યા ચ અભિમન્ત્રયેત્ ॥ 22॥ પિણ્ડે વાયુ અગ્નિ સંશુદ્ધે હૃત્પદ્મસ્થાં પરાં મમ । અણ્વીં જીવકલાં ધ્યાયેત્ નાદ અન્તે સિદ્ધભાવિતામ્ ॥ 23॥ તયા આત્મભૂતયા પિણ્ડે વ્યાપ્તે સમ્પૂજ્ય તન્મયઃ । આવાહ્ય અર્ચ આદિષુ સ્થાપ્ય ન્યસ્ત અઙ્ગં માં પ્રપૂજયેત્ ॥ 24॥ પાદ્ય ઉપસ્પર્શ અર્હણ આદીન્ ઉપચારાન્ પ્રકલ્પયેત્ । ધર્માદિભિઃ ચ નવભિઃ કલ્પયિત્વા આસનં મમ ॥ 25॥ પદ્મં અષ્ટદલં તત્ર કર્ણિકાકેસર ઉજ્જ્વલમ્ । ઉભાભ્યાં વેદતન્ત્રાભ્યાં મહ્યં તુ ઉભયસિદ્ધયે ॥ 26॥ સુદર્શનં પાઞ્ચજન્યં ગદાસીષુધનુઃ હલાન્ । મુસલં કૌસ્તુભં માલાં શ્રીવત્સં ચ અનુપૂજયેત્ ॥ 27॥ નન્દં સુનન્દં ગરુડં પ્રચણ્ડં ચણ્ડં એવ ચ । મહાબલં બલં ચ એવ કુમુદં કુમુદેક્ષણમ્ ॥ 28॥ દુર્ગાં વિનાયકં વ્યાસં વિષ્વક્સેનં ગુરૂન્ સુરાન્ । સ્વે સ્વે સ્થાને તુ અભિમુખાન્ પૂજયેત્ પ્રોક્ષણ આદિભિઃ ॥ 29॥ ચન્દન ઉશીર કર્પૂર કુઙ્કુમ અગરુ વાસિતૈઃ । સલિલૈઃ સ્નાપયેત્ મન્ત્રૈઃ નિત્યદા વિભવે સતિ ॥ 30॥ સ્વર્ણઘર્મ અનુવાકેન મહાપુરુષવિદ્યયા । પૌરુષેણ અપિ સૂક્તેન સામભીઃ રાજનાદિભિઃ ॥ 31॥ વસ્ત્ર ઉપવીત આભરણ પત્ર સ્રક્ ગન્ધ લેપનૈઃ । અલઙ્કુર્વીત સપ્રેમ મદ્ભક્તઃ માં યથા ઉચિતમ્ ॥ 32॥ પાદ્યં આચમનીયં ચ ગન્ધં સુમનસઃ અક્ષતાન્ । ધૂપ દીપ ઉપહાર્યાણિ દદ્યાત્ મે શ્રદ્ધયા અર્ચકઃ ॥ 33॥ ગુડપાયસસર્પીંષિ શષ્કુલિ આપૂપ મોદકાન્ । સંયાવ દધિ સૂપાં ચ નૈવેદ્યં સતિ કલ્પયેત્ ॥ 34॥ અભ્યઙ્ગ ઉન્મર્દન આદર્શ દન્તધૌ અભિષેચનમ્ । અન્નદ્ય ગીત નૃત્યાદિ પર્વણિ સ્યુઃ ઉતાન્વહમ્ ॥ 35॥ વિધિના વિહિતે કુણ્ડે મેખલાગર્તવેદિભિઃ । અગ્નિં આધાય પરિતઃ સમૂહેત્ પાણિના ઉદિતમ્ ॥ 36॥ પરિસ્તીર્ય અથ પર્યુક્ષેત્ અન્વાધાય યથાવિધિ । પ્રોક્ષણ્યા આસાદ્ય દ્રવ્યાણિ પ્રોક્ષ્યાગ્નૌ ભાવયેત મામ્ ॥ 37॥ તપ્તજામ્બૂનદપ્રખ્યં શઙ્ખચક્રગદામ્બુજૈઃ । લસત્ ચતુર્ભુજં શાન્તં પદ્મકિઞ્જલ્કવાસસમ્ ॥ 38॥ સ્ફુરત્ કિરીટ કટક કટિસૂત્રવર અઙ્ગદમ્ । શ્રીવત્સવક્ષસં ભ્રાજત્ કૌસ્તુભં વનમાલિનમ્ ॥ 39॥ ધ્યાયન્ અભ્યર્ચ્ય દારૂણિ હવિષા અભિઘૃતાનિ ચ । પ્રાસ્ય આજ્યભાગૌ આઘારૌ દત્ત્વા ચ આજ્યપ્લુતં હવિઃ ॥ 40॥ જુહુયાત્ મૂલમન્ત્રેણ ષોડશર્ચ અવદાનતઃ । ધર્માદિભ્યઃ યથાન્યાયં મન્ત્રૈઃ સ્વિષ્ટિકૃતં બુધઃ ॥ 41॥ અભ્યર્ચ્ય અથ નમસ્કૃત્ય પાર્ષદેભ્યઃ બલિં હરેત્ । મૂલમન્ત્રં જપેત્ બ્રહ્મ સ્મરન્ નારાયણ આત્મકમ્ ॥ 42॥ દત્ત્વા આચમનં ઉચ્છેષં વિષ્વક્સેનાય કલ્પયેત્ । મુખવાસં સુરભિમત્ તામ્બૂલાદ્યં અથ અર્હયેત્ ॥ 42॥ ઉપગાયન્ ગૃણન્ નૃત્યન્ કર્માણિ અભિનયન્ મમ । મત્કથાઃ શ્રાવયન્ શ્રુણ્વન્ મુહૂર્તં ક્ષણિકઃ ભવેત્ ॥ 44। સ્તવૈઃ ઉચ્ચાવચૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૌરાણૈઃ પ્રકૃતૈઃ અપિ । સ્તુત્વા પ્રસીદ ભગવન્ ઇતિ વન્દેત દણ્ડવત્ ॥ 45॥ શિરઃ મત્ પાદયોઃ કૃત્વા બાહુભ્યાં ચ પરસ્પરમ્ । પ્રપન્નં પાહિ માં ઈશ ભીતં મૃત્યુગ્રહ અર્ણવાત્ ॥ 46॥ ઇતિ શેષાં મયા દત્તાં શિરસિ આધાય સાદરમ્ । ઉદ્વાસયેત્ ચેત્ ઉદ્વાસ્યં જ્યોતિઃ જ્યોતિષિ તત્ પુનઃ ॥ 47॥ અર્ચાદિષુ યદા યત્ર શ્રદ્ધા માં તત્ર ચ અર્ચયેત્ । સર્વભૂતેષુ આત્મનિ ચ સર્વ આત્મા અહં અવસ્થિતઃ ॥ 48॥ એવં ક્રિયાયોગપથૈઃ પુમાન્ વૈદિકતાન્ત્રિકૈઃ । અર્ચન્ ઉભયતઃ સિદ્ધિં મત્તઃ વિન્દતિ અભીપ્સિતામ્ ॥ 49॥ મદર્ચાં સમ્પ્રતિષ્ઠાપ્ય મન્દિરં કારયેત્ દૃઢમ્ । પુષ્પ ઉદ્યાનાનિ રમ્યાણિ પૂજા યાત્રા ઉત્સવ આશ્રિતાન્ ॥ 50॥ પૂજાદીનાં પ્રવાહાર્થં મહાપર્વસુ અથ અન્વહમ્ । ક્ષેત્રાપણપુરગ્રામાન્ દત્ત્વા મત્ સાર્ષ્ટિતાં ઇયાત્ ॥ 51॥ પ્રતિષ્ઠયા સાર્વભૌમંસદ્મના ભુવનત્રયમ્ । પૂજાદિના બ્રહ્મલોકં ત્રિભિઃ મત્ સામ્યતાં ઇયાત્ ॥ 52॥ માં એવ નૈરપેક્ષ્યેણ ભક્તિયોગેન વિન્દતિ । ભક્તિયોગં સઃ લભતે એવં યઃ પૂજયેત મામ્ ॥ 53॥ યઃ સ્વદત્તાં પરૈઃ દત્તં હરેત સુરવિપ્રયોઃ । વૃત્તિં સઃ જાયતે વિડ્ભુક્ વર્ષાણાં અયુતાયુતમ્ ॥ 54॥ કર્તુઃ ચ સારથેઃ હેતોઃ અનુમોદિતુઃ એવ ચ । કર્મણાં ભાગિનઃ પ્રેત્ય ભૂયઃ ભૂયસિ તત્ફલમ્ ॥ 55॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે શ્રીકૃષ્ણોદ્ધવસંવાદે સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 27॥ અથ અષ્ટવિંશઃ અધ્યાયઃ । શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । પરસ્વભાવકર્માણિ ન પ્રશંસેત્ ન ગર્હયેત્ । વિશ્વં એકાત્મકં પશ્યન્ પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ॥ 1॥ પરસ્વભાવકર્માણિ યઃ પ્રશંસતિ નિન્દતિ । સઃ આશુ ભ્રશ્યતે સ્વાર્થાત્ અસત્ય અભિનિવેશતઃ ॥ 2॥ તૈજસે નિદ્રયા આપન્ને પિણ્ડસ્થઃ નષ્ટચેતનઃ । માયાં પ્રાપ્નોતિ મૃત્યું વા તદ્વત્ નાનાર્થદૃક્ પુમાન્ ॥ 3॥ કિં ભદ્રં કિં અભદ્રં વા દ્વૈતસ્ય અવસ્તુનઃ કિયત્ । વાચા ઉદિતં તત્ અનૃતં મનસા ધ્યાતં એવ ચ ॥ 4॥ છાયાપ્રત્યાહ્વયાભાસા હિ અસન્તઃ અપિ અર્થકારિણઃ । એવં દેહાદયઃ ભાવાઃ યચ્છન્તિ આમૃત્યુતઃ ભયમ્ ॥ 5॥ આત્મા એવ તત્ ઇદં વિશ્વં સૃજ્યતે સૃજતિ પ્રભુઃ । ત્રાયતે ત્રાતિ વિશ્વાત્મા હ્રિયતે હરતિ ઈશ્વરઃ ॥ 6॥ તસ્માત્ નહિ આત્મનઃ અન્યસ્માત્ અન્યઃ ભાવઃ નિરૂપિતઃ । નિરૂપિતેયં ત્રિવિધા નિર્મૂલા ભાતિઃ આત્મનિ । ઇદં ગુણમયં વિદ્ધિ ત્રિવિધં માયયા કૃતમ્ ॥ 7॥ એતત્ વિદ્વાન્ મદુદિતં જ્ઞાનવિજ્ઞાનનૈપુણમ્ । ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ લોકે ચરતિ સૂર્યવત્ ॥ 8॥ પ્રત્યક્ષેણ અનુમાનેન નિગમેન આત્મસંવિદા । આદિ અન્તવત્ અસત્ જ્ઞાત્વા નિઃસઙ્ગઃ વિચરેત્ ઇહ ॥ 9॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । ન એવ આત્મનઃ ન દેહસ્ય સંસૃતિઃ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ । અનાત્મસ્વદૃશોઃ ઈશ કસ્ય સ્યાત્ ઉપલભ્યતે ॥ 10॥ આત્મા અવ્યયઃ અગુણઃ શુદ્ધઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અનાવૃતઃ । અગ્નિવત્ દારુવત્ દેહઃ કસ્ય ઇહ સંસૃતિઃ ॥ 11॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । યાવત્ દેહ ઇન્દ્રિય પ્રાણૈઃ આત્મનઃ સન્નિકર્ષણમ્ । સંસારઃ ફલવાન્ તાવત્ અપાર્થઃ અપિ અવિવેકિનઃ ॥ 12॥ અર્થે હિ અવિદ્યમાને અપિ સંસૃતિઃ ન નિવર્તતે । ધ્યાયતઃ વિષયાન્ અસ્ય સ્વપ્ને અનર્થ આગમઃ યથા ॥ 13॥ યથા હિ અપ્રતિબુદ્ધસ્ય પ્રસ્વાપઃ બહુ અનર્થભૃત્ । સઃ એવ પ્રતિબુદ્ધસ્ય ન વૈ મોહાય કલ્પતે ॥ 14॥ શોક હર્ષ ભય ક્રોધ લોભ મોહ સ્પૃહાદયઃ । અહઙ્કારસ્ય દૃશ્યન્તે જન્મ મૃત્યુઃ ચ ન આત્મનઃ ॥ 15॥ દેહ ઇન્દ્રિય પ્રાણ મનઃ અભિમાનઃ જીવઃ અન્તરાત્મા ગુણકર્મ મૂર્તિઃ । સૂત્રં મહાન્ ઇતિ ઉરુધા ઇવ ગીતઃ સંસારઃ આધાવતિ કાલતન્ત્રઃ ॥ 16॥ અમૂલં એતત્ બહુરૂપ રૂપિતં મનોવચઃપ્રાણશરીરકર્મ । જ્ઞાનાસિના ઉપાસનયા શિતેન છિત્ત્વા મુનિઃ ગાં વિચરતિ અતૃષ્ણઃ ॥ 17॥ જ્ઞાનં વિવેકઃ નિગમઃ તપઃ ચ પ્રત્યક્ષં ઐતિહ્યં અથ અનુમાનમ્ । આદિ અન્તયોઃ અસ્ય યત્ એવ કેવલમ્ કાલઃ ચ હેતુઃ ચ તત્ એવ મધ્યે ॥ 18॥ યથા હિરણ્યં સ્વકૃતં પુરસ્તાત્ પશ્ચાત્ ચ સર્વસ્ય હિરણ્મયસ્ય । તત્ એવ મધ્યે વ્યવહાર્યમાણમ્ નાનાપદેશૈઃ અહં અસ્ય તદ્વત્ ॥ 19॥ વિજ્ઞાનં એતત્ ત્રિયવસ્તં અઙ્ગ ગુણત્રયં કારણ કાર્ય કર્તૃ । સમન્વયેન વ્યતિરેકતઃ ચ યેન એવ તુર્યેણ તત્ એવ સત્યમ્ ॥ 20॥ ન યત્ પુરસ્તાત્ ઉત યત્ ન પશ્ચાત્ મધ્યે ચ તત્ ન વ્યપદેશમાત્રમ્ । ભૂતં પ્રસિદ્ધં ચ પરેણ યદ્યત્ તત્ એવ તત્ સ્યાત્ ઇતિ મે મનીષા ॥ 21॥ અવિદ્યમાનઃ અપિ અવભાસતે યઃ વૈકારિકઃ રાજસસર્ગઃ એષઃ । બ્રહ્મ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અતઃ વિભાતિ બ્રહ્મ ઇન્દ્રિય અર્થ આત્મ વિકાર ચિત્રમ્ ॥ 22॥ એવં સ્ફુટં બ્રહ્મવિવેકહેતુભિઃ પરાપવાદેન વિશારદેન । છિત્ત્વા આત્મસન્દેહં ઉપારમેત સ્વાનન્દતુષ્ટઃ અખિલ કામુકેભ્યઃ ॥ 23॥ ન આત્મા વપુઃ પાર્થિવં ઇન્દ્રિયાણિ દેવાઃ હિ અસુઃ વાયુજલં હુતાશઃ । મનઃ અન્નમાત્રં ધિષણા ચ સત્ત્વમ્ અહઙ્કૃતિઃ ખં ક્ષિતિઃ અર્થસામ્યમ્ ॥ 24॥ સમાહિતૈઃ કઃ કરણૈઃ ગુણાત્મભિઃ ગુણઃ ભવેત્ મત્સુવિવિક્તધામ્નઃ । વિક્ષિપ્યમાણૈઃ ઉત કિં ન દૂષણમ્ ઘનૈઃ ઉપેતૈઃ વિગતૈઃ રવેઃ કિમ્ ॥ 25॥ યથા નભઃ વાયુ અનલ અમ્બુ ભૂ ગુણૈઃ ગતાગતૈઃ વર્તુગુણૈઃ ન સજ્જતે । તથા અક્ષરં સત્ત્વ રજઃ તમઃ મલૈઃ અહમ્મતેઃ સંસૃતિહેતુભિઃ પરમ્ ॥ 26॥ તથાપિ સઙ્ગઃ પરિવર્જનીયઃ ગુણેષુ માયારચિતેષુ તાવત્ । મદ્ભક્તિયોગેન દૃઢેન યાવત્ રજઃ નિરસ્યેત મનઃકષાયઃ ॥ 27॥ યથા આમયઃ અસાધુ ચિકિત્સિતઃ નૃણામ્ પુનઃ પુનઃ સન્તુદતિ પ્રરોહન્ । એવં મનઃ અપક્વ કષય કર્મ કુયોગિનં વિધ્યતિ સર્વસઙ્ગમ્ ॥ 28॥ કુયોગિનઃ યે વિહિત અન્તરાયૈઃ મનુષ્યભૂતૈઃ ત્રિદશ ઉપસૃષ્ટૈઃ । તે પ્રાક્તન અભ્યાસબલેન ભૂયઃ યુઞ્જન્તિ યોગં ન તુ કર્મતન્ત્રમ્ ॥ 29॥ કરોતિ કર્મ ક્રિયતે ચ જન્તુઃ કેનાપિ અસૌ ચોદિતઃ આનિપાતાત્ । ન તત્ર વિદ્વાન્પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ અપિ નિવૃત્ત તૃષ્ણઃ સ્વસુખ અનુભૂત્યા ॥ 30॥ તિષ્ઠન્તં આસીનં ઉત વ્રજન્તમ્ શયાનં ઉક્ષન્તં અદન્તં અન્નમ્ । સ્વભાવં અન્યત્ કિં અપિ ઇહમાનમ્ આત્માનં આત્મસ્થમતિઃ ન વેદ ॥ 31॥ યદિ સ્મ પશ્યતિ અસત્ ઇન્દ્રિય અથ નાના અનુમાનેન વિરુદ્ધં અન્યત્ । ન મન્યતે વસ્તુતયા મનીષી સ્વાપ્નં યથા ઉત્થાય તિરોદધાનમ્ ॥ 32॥ પૂર્વં ગૃહીતં ગુણકર્મચિત્રમ્ અજ્ઞાનં આત્મનિ અવિવિક્તં અઙ્ગ । નિવર્તતે તત્ પુનઃ ઈક્ષયા એવ ન ગૃહ્યતે ન અપિ વિસૃજ્ય આત્મા ॥ 33॥ યથા હિ ભાનોઃ ઉદયઃ નૃચક્ષુષામ્ તમઃ નિહન્યાત્ ન તુ સદ્વિધત્તે । એવં સમીક્ષા નિપુણા સતી મે હન્યાત્ તમિસ્રં પુરુષસ્ય બુદ્ધેઃ ॥ 34॥ એષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ અજઃ અપ્રમેયઃ મહાનુભૂતિઃ સકલાનુભૂતિઃ । એકઃ અદ્વિતીયઃ વચસાં વિરામે યેન ઈશિતા વાક્ અસવઃ ચરન્તિ ॥ 35॥ એતાવાન્ આત્મસમ્મોહઃ યત્ વિકલ્પઃ તુ કેવલે । આત્મન્ નૃતે સ્વમાત્માનં અવલમ્બઃ ન યસ્ય હિ ॥36॥ યત્ નામ આકૃતિભિઃ ગ્રાહ્યં પઞ્ચવર્ણં અબાધિતમ્ । વ્યર્થેન અપિ અર્થવાદઃ અયં દ્વયં પણ્ડિતમાનિનામ્ ॥ 37॥ યોગિનઃ અપક્વયોગસ્ય યુઞ્જતઃ કાયઃ ઉત્થિતૈઃ । ઉપસર્ગૈઃ વિહન્યેત તત્ર અયં વિહિતઃ વિધિઃ ॥ 38॥ યોગધારણયા કાંશ્ચિત્ આસનૈઃ ધારણ અન્વિતૈઃ । તપોમન્ત્રૌષધૈઃ કાંશ્ચિત્ ઉપસર્ગાન્ વિનિર્દહેત્ ॥ 39॥ કાંશ્ચિત્ મમ અનુધ્યાનેન નામસઙ્કીર્તન આદિભિઃ । યોગેશ્વર અનુવૃત્ત્યા વા હન્યાત્ અશુભદાન્ શનૈઃ ॥ 40॥ કેચિત્ દેહં ઇમં ધીરાઃ સુકલ્પં વયસિ સ્થિરમ્ । વિધાય વિવિધ ઉપાયૈઃ અથ યુઞ્જન્તિ સિદ્ધયે ॥ 41॥ ન હિ તત્ કુશલાત્ દૃત્યં તત્ આયાસઃ હિ અપાર્થકઃ । અન્તવત્ત્વાત્ શરીરસ્ય ફલસ્ય ઇવ વનસ્પતેઃ ॥ 42॥ યોગં નિષેવતઃ નિત્યં કાયઃ ચેત્ કલ્પતાં ઇયાત્ । તત્ શ્રદ્દધ્યાત્ ન મતિમાન્ યોગં ઉત્સૃજ્ય મત્પરઃ ॥ 43॥ યોગચર્યાં ઇમાં યોગી વિચરન્ મત્ વ્યપાશ્રયઃ । ન અન્તરાયૈઃ વિહન્યેત નિઃસ્પૃહઃ સ્વસુખાનુભૂઃ ॥ 44॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે પરમાર્થનિર્ણયો નામ અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 28॥ અથ એકોનત્રિંશઃ અધ્યાયઃ । સુદુસ્તરાં ઇમાં મન્યે યોગચર્યાં અનાત્મનઃ । યથા અઞ્જસા પુમાન્ સિહ્યેત્ તત્ મે બ્રૂહિ અઞ્જસા અચ્યુત ॥ 1॥ પ્રાયશઃ પુણ્ડરીકાક્ષ યુઞ્જન્તઃ યોગિનઃ મનઃ । વિષીદન્તિ અસમાધાનાત્ મનોનિગ્રહકર્શિતાઃ ॥ 2॥ અથ અતઃ આનન્દદુઘં પદામ્બુજમ્ હંસાઃ શ્રયેરન્ અરવિન્દલોચન । સુખં નુ વિશ્વેશ્વર યોગકર્મભિઃ ત્વત્ માયયા અમી વિહતાઃ ન માનિનઃ ॥ 3॥ કિં ચિત્રં અચ્યુત તવ એતત્ અશેષબન્ધઃ દાસેષુ અનન્યશરણેષુ યત્ આત્મ સાત્ત્વમ્ । યઃ અરોચયત્સહ મૃગૈઃ સ્વયં ઈશ્વરાણામ્ શ્રીમત્ કિરીટ તટ પીડિત પાદ પીઠઃ ॥ 4॥ તં ત્વા અખિલ આત્મદયિત ઈશ્વરં આશ્રિતાનામ્ સર્વ અર્થદં સ્વકૃતવિત્ વિસૃજેત કઃ નુ । કઃ વા ભજેત્ કિં અપિ વિસ્મૃતયે અનુ ભૂત્યૈ કિં વા ભવેત્ ન તવ પાદરજોજુષાં નઃ ॥ 5॥ ન એવ ઉપયન્તિ અપચિતિં કવયઃ તવ ઈશ બ્રહ્માયુષા અપિ કૃતં ઋધમુદઃ સ્મરન્તઃ । યઃ અન્તર્બહિઃ તનુભૃતાં અશુભં વિધુન્વન્ આચાર્યચૈત્યવપુષા સ્વગતં વ્યનક્તિ ॥ 6॥ શ્રીશુકઃ ઉવાચ । ઇતિ ઉદ્ધવેન અતિ અનુરક્ત ચેતસા પૃષ્ટઃ જગત્ક્રીડનકઃ સ્વશક્તિભિઃ । ગૃહીત મૂર્તિત્રયઃ ઈશ્વર ઈશ્વરઃ જગાદ સપ્રેમ મનોહરસ્મિતઃ ॥ 7॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । હન્ત તે કથયિષ્યામિ મમ ધર્માન્ સુમઙ્ગલામ્ । યાન્ શ્રદ્ધયા આચરન્ મર્ત્યઃ મૃત્યું જયતિ દુર્જયમ્ ॥ 8॥ કુર્યાત્ સર્વાણિ કર્માણિ મદર્થં શનકૈઃ સ્મરન્ । મયિ અર્પિત મનઃ ચિત્તઃ મત્ ધર્મ આત્મમનોરતિઃ ॥ 9॥ દેશાન્ પુણ્યાન્ આશ્રયેત મદ્ભક્તૈઃ સાધુભિઃ શ્રિતાન્ । દેવ આસુર મનુષ્યેષુ મદ્ભક્ત આચરિતાનિ ચ ॥ 10॥ પૃથક્ સત્રેણ વા મહ્યં પર્વયાત્રા મહોત્સવાન્ । કારયેત્ ગીતનૃત્ય આદ્યૈઃ મહારાજ વિભૂતિભિઃ ॥ 11॥ માં એવ સર્વભૂતેષુ બહિઃ અન્તઃ અપાવૃતમ્ । ઈક્ષેત આત્મનિ ચ આત્માનં યથા ખં અમલ આશયઃ ॥ 12॥ ઇતિ સર્વાણિ ભૂતાનિ મદ્ભાવેન મહાદ્યુતે । સભાજયન્ મન્યમાનઃ જ્ઞાનં કેવલં આશ્રિતઃ ॥ 13॥ બ્રાહ્મણે પુલ્કસે સ્તેને બ્રહ્મણ્યે અર્કે સ્ફુલિઙ્ગકે । અક્રૂરે ક્રૂરકે ચ એવ સમદૃક્ પણ્ડિતઃ મતઃ ॥ 14॥ નરેષુ અભીક્ષ્ણં મદ્ભાવં પુંસઃ ભાવયતઃ અચિરાત્ । સ્પર્ધા અસૂયા તિરસ્કારાઃ સાહઙ્કારાઃ વિયન્તિ હિ ॥ 15॥ વિસૃજ્ય સ્મયમાનાન્ સ્વાન્ દૃશં વ્રીડાં ચ દૈહિકીમ્ । પ્રણમેત્ દણ્ડવત્ ભૂમૌ આશ્વ ચાણ્ડાલ ગો ખરમ્ ॥ 16॥ યાવત્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્ભાવઃ ન ઉપજાયતે । તાવત્ એવં ઉપાસીત વાઙ્ મન કાય વૃત્તિભિઃ ॥ 17॥ સર્વં બ્રહ્માત્મકં તસ્ય વિદ્યયા આત્મ મનીષયા । પરિપશ્યન્ ઉપરમેત્ સર્વતઃ મુક્ત સંશયઃ ॥ 18॥ અયં હિ સર્વકલ્પાનાં સધ્રીચીનઃ મતઃ મમ । મદ્ભાવઃ સર્વભૂતેષુ મનોવાક્કાયવૃત્તિભિઃ ॥ 19॥ ન હિ અઙ્ગ ઉપક્રમે ધ્વંસઃ મદ્ધર્મસ્ય ઉદ્ધવ અણુ અપિ । મયા વ્યવસિતઃ સમ્યક્ નિર્ગુણત્વાત્ અનાશિષઃ ॥ 20॥ યઃ યઃ મયિ પરે ધર્મઃ કલ્પ્યતે નિષ્ફલાય ચેત્ । તત્ આયાસઃ નિરર્થઃ સ્યાત્ ભયાદેઃ ઇવ સત્ત્મ ॥ 21॥ એષા બુદ્ધિમતાં બુદ્ધિઃ મનીષા ચ મનીષિણામ્ । યત્ સત્યં અનૃતેન ઇહ મર્ત્યેન આપ્નોતિ મા અમૃતમ્ ॥ 22॥ એષ તે અભિહિતઃ કૃત્સ્નઃ બ્રહ્મવાદસ્ય સઙ્ગ્રહઃ । સમાસવ્યાસવિધિના દેવાનાં અપિ દુર્ગમઃ ॥ 23॥ અભીક્ષ્ણશઃ તે ગદિતં જ્ઞાનં વિસ્પષ્ટયુક્તિમત્ । એતત્ વિજ્ઞાય મુચ્યેત પુરુષઃ નષ્ટસંશયઃ ॥ 24॥ સુવિવિક્તં તવ પ્રશ્નં મયા એતત્ અપિ ધારયેત્ । સનાતનં બ્રહ્મગુહ્યં પરં બ્રહ્મ અધિગચ્છતિ ॥ 25॥ યઃ એતત્ મમ ભક્તેષુ સમ્પ્રદદ્યાત્ સુપુષ્કલમ્ । તસ્ય અહં બ્રહ્મદાયસ્ય દદામિ આત્માનં આત્મના ॥ 26॥ યઃ એતત્ સમધીયીત પવિત્રં પરમં શુચિ । સઃ પૂયેત અહઃ અહઃ માં જ્ઞાનદીપેન દર્શયન્ ॥ 27॥ યઃ એતત્ શ્રદ્ધયા નિત્યં અવ્યગ્રઃ શ્રુણુયાત્ નરઃ । મયિ ભક્તિં પરાં કુર્વન્ કર્મભિઃ ન સઃ બધ્યતે ॥ 28॥ અપિ ઉદ્ધવ ત્વયા બ્રહ્મ સખે સમવધારિતમ્ । અપિ તે વિગતઃ મોહઃ શોકઃ ચ અસૌ મનોભવઃ ॥ 29॥ ન એતત્ ત્વયા દામ્ભિકાય નાસ્તિકાય શઠાય ચ । અશુશ્રૂષોઃ અભક્તાય દુર્વિનીતાય દીયતામ્ ॥ 30॥ એતૈઃ દોષૈઃ વિહીનાય બ્રહ્મણ્યાય પ્રિયાય ચ । સાધવે શુચયે બ્રૂયાત્ ભક્તિઃ સ્યાત્ શૂદ્ર યોષિતામ્ ॥ 31॥ ન એતત્ વિજ્ઞાય જિજ્ઞાસોઃ જ્ઞાતવ્યં અવશિષ્યતે । પીત્વા પીયૂષં અમૃતં પાતવ્યં ન અવશિષ્યતે ॥ 32॥ જ્ઞાને કર્મણિ યોગે ચ વાર્તાયાં દણ્ડધારણે । યાવાન્ અર્થઃ નૃણાં તાત તાવાન્ તે અહં ચતુર્વિધઃ ॥ 33॥ મર્ત્યઃ યદા ત્યક્ત સમસ્તકર્મા નિવેદિતાત્મા વિચિકીર્ષિતઃ મે । તદા અમૃતત્વં પ્રતિપદ્યમાનઃ મયા આત્મભૂયાય ચ કલ્પતે વૈ ॥ 34॥ શ્રીશુકઃ ઉવાચ । સઃ એવં આદર્શિત યોગમાર્ગઃ તદા ઉત્તમ શ્લોકવચઃ નિશમ્ય । બદ્ધ અઞ્જલિઃ પ્રીતિ ઉપરુદ્ધ કણ્ઠઃ ન કિઞ્ચિત્ ઊચેઃ અશ્રુ પરિપ્લુત અક્ષઃ ॥ 35॥ વિષ્ટભ્ય ચિત્તં પ્રણય અવઘૂર્ણમ્ ધૈર્યેણ રાજન્ બહુ મન્યમાનઃ । કૃતાઞ્જલિઃ પ્રાહ યદુપ્રવીરમ્ શીર્ષ્ણા સ્પૃશન્ તત્ ચરણ અરવિન્દમ્ ॥ 36॥ ઉદ્ધવઃ ઉવાચ । વિદ્રાવિતઃ મોહ મહા અન્ધકારઃ યઃ આશ્રિતઃ મે તવ સન્નિધાનાત્ । વિભાવસોઃ કિં નુ સમીપગસ્ય શીતં તમઃ ભીઃ પ્રભવન્તિ અજ અદ્ય ॥ 37॥ પ્રત્યર્પિતઃ મે ભવતા અનુકમ્પિના ભૃત્યાય વિજ્ઞાનમયઃ પ્રદીપઃ । હિત્વા કૃતજ્ઞઃ તવ પાદમૂલમ્ કઃ અન્યત્ સમીયાત્ શરણં ત્વદીયમ્ ॥ 38॥ વૃક્ણઃ ચ મે સુદૃઢઃ સ્નેહપાશઃ દાશાર્હ વૃષ્ણિ અન્ધક સાત્વતેષુ । પ્રસારિતઃ સૃષ્ટિવિવૃદ્ધયે ત્વયા સ્વમાયયા હિ આત્મ સુબોધ હેતિના ॥ 39॥ નમઃ અસ્તુ તે મહાયોગિન્ પ્રપન્નં અનુશાધિ મામ્ । યથા ત્વત્ ચરણ અમ્ભોજે રતિઃ સ્યાત્ અનપાયિની ॥ 40॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । ગચ્છ ઉદ્ધવ મયા આદિષ્ટઃ બદરિ આખ્યં મમ આશ્રમમ્ । તત્ર મત્ પાદ તીર્થોદે સ્નાન ઉપસ્પર્શનૈઃ શુચિઃ ॥ 41॥ ઈક્ષયા અલકનન્દાયા વિધૂત અશેષ કલ્મષઃ । વસાનઃ વલ્કલાનિ અઙ્ગ વન્યભુક્ સુખ નિઃસ્પૃહઃ ॥ 42॥ તિતિક્ષૌઃ દ્વન્દ્વમાત્રાણાં સુશીલઃ સંયતેન્દ્રિયઃ । શાન્તઃ સમાહિતધિયા જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતઃ ॥ 43॥ મત્તઃ અનુશિક્ષિતં યત્ તે વિવિક્તમનુભાવયન્ । મયિ આવેશિત વાક્ ચિત્તઃ મદ્ધર્મ નિરતઃ ભવ । અતિવ્રજ્ય ગતીઃ તિસ્રઃ માં એષ્યસિ તતઃ પરમ્ ॥ 44॥ શ્રીશુકઃ ઉવાચ । સઃ એવં ઉક્તઃ હરિમેધસા ઉદ્ધવઃ પ્રદક્ષિણં તં પરિસૃત્ય પાદયોઃ । શિરઃ નિધાય અશ્રુકલાભિઃ આર્દ્રધીઃ ન્યષિઞ્ચત્ અદ્વન્દ્વપરઃ અપિ ઉપક્રમે ॥ 45॥ સુદુસ્ત્યજ સ્નેહ વિયોગ કાતરઃ ન શક્નુવન્ તં પરિહાતું આતુરઃ । કૃચ્છ્રં યયૌ મૂર્ધનિ ભર્તૃપાદુકે બિભ્રન્ નમસ્કૃત્ય યયૌ પુનઃ પુનઃ ॥ 46॥ તતઃ તં અન્તર્હૃદિ સન્નિવેશ્ય ગતઃ મહાભાગવતઃ વિશાલામ્ । યથા ઉપદિષ્ટાં જગત્ એકબન્ધુના તતઃ સમાસ્થાય હરેઃ અગાત્ ગતિમ્ ॥ 47॥ યઃ એઅતત્ આનન્દ સમુદ્ર સમ્ભૃતમ્ જ્ઞાનામૃતં ભાગવતાય ભાષિતમ્ । કૃષ્ણેણ યોગેશ્વર સેવિતાઙ્ઘ્રિણા સચ્છ્રદ્ધયા આસેવ્ય જગત્ વિમુચ્યતે ॥ 48॥ ભવભય અપહન્તું જ્ઞાનવિજ્ઞાનસારમ્ નિગમકૃત્ ઉપજહે ભૃઙ્ગવત્ વેદસારમ્ । અમૃતં ઉદધિતઃ ચ અપાયયત્ ભૃત્યવર્ગાન્ પુરુષં ઋષભં આદ્યં કૃષ્ણસઞ્જ્ઞં નતઃ અસ્મિ ॥ 49॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે ભગવદુદ્ધવસંવાદે પરમાર્થપ્રાપ્તિસુગમોપાયકથનોદ્ધવબદરિકાશ્રમપ્રવેશો નામ એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 29॥ અથ ત્રિંશઃ અધ્યાયઃ । રાજા ઉવાચ । તતઃ મહાભાગવતે ઉદ્ધવે નિર્ગતે વનમ્ । દ્વારવત્યાં કિં અકરોત્ ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ॥ 1॥ બ્રહ્મશાપ ઉપસંસૃષ્ટે સ્વકુલે યાદવર્ષભઃ । પ્રેયસીં સર્વનેત્રાણાં તનું સઃ કથં અત્યજત્ ॥ 2॥ પ્રત્યાક્રષ્ટું નયનં અબલા યત્ર લગ્નં ન શેકુઃ કર્ણાવિષ્ટં ન સરતિ તતઃ યત્ સતાં આત્મલગ્નમ્ । યત્ શ્રીઃ વાચાં જનયતિ રતિં કિં નુ માનં કવીનામ્ દૃષ્ટ્વા જિષ્ણોઃ યુધિ રથગતં યત્ ચ તત્ સામ્યમ્ ઈયુઃ ॥ 3॥ ઋષિઃ ઉવાચ । દિવિ ભુવિ અન્તરિક્ષે ચ મહોત્પાતાન્ સમુત્થિતાન્ । દૃષ્ટ્વા આસીનાન્ સુધર્માયાં કૃષ્ણઃ પ્રાહ યદૂન્ ઇદમ્ ॥ 4॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । એતે ઘોરાઃ મહોત્પાતાઃ દ્વાર્વત્યાં યમકેતવઃ । મુહૂર્તં અપિ ન સ્થેયં અત્ર નઃ યદુપુઙ્ગવાઃ ॥ 5॥ સ્ત્રિયઃ બાલાઃ ચ વૃદ્ધાઃ ચ શઙ્ખોદ્ધારં વ્રજન્ત્વિતઃ । વયં પ્રભાસં યાસ્યામઃ યત્ર પ્રત્યક્ સરસ્વતી ॥ 6॥ તત્ર અભિષિચ્ય શુચય ઉપોષ્ય સુસમાહિતાઃ । દેવતાઃ પૂજયિષ્યામઃ સ્નપન આલેપન અર્હણૈઃ ॥7॥ બ્રાહ્મણાન્ તુ મહાભાગાન્ કૃતસ્વસ્ત્યયના વયમ્ । ગો ભૂ હિરણ્ય વાસોભિઃ ગજ અશ્વરથ વેશ્મભિઃ ॥ 8॥ વિધિઃ એષઃ હિ અરિષ્ટઘ્નઃ મઙ્ગલ આયનં ઉત્તમમ્ । દેવ દ્વિજ ગવાં પૂજા ભૂતેષુ પરમઃ ભવઃ ॥ 9॥ ઇતિ સર્વે સમાકર્ણ્ય યદુવૃદ્ધાઃ મધુદ્વિષઃ । તથા ઇતિ નૌભિઃ ઉત્તીર્ય પ્રભાસં પ્રયયૂ રથૈઃ ॥ 10॥ તસ્મિન્ ભગવતા આદિષ્ટં યદુદેવેન યાદવા । ચક્રુઃ પરભયા ભક્ત્યા સર્વશ્રેય ઉપબૃંહિતમ્ ॥ 11॥ તતઃ તસ્મિન્ મહાપાનં પપુઃ મૈરેયકં મધુ । દિષ્ટ વિભ્રંશિત ધિયઃ યત્ દ્રવૈઃ ભ્રશ્યતે મતિઃ ॥ 12॥ મહાપાન અભિમત્તાનાં વીરાણાં દૃપ્તચેતસામ્ । કૃષ્ણમાયા વિમૂઢાનાં સઙ્ઘર્ષઃ સુમહાન્ અભૂત્ ॥ 13॥ યુયુધુઃ ક્રોધસંરબ્ધા વેલાયાં આતતાયિનઃ । ધનુભિઃ અસિભિઃ મલ્લૈઃ ગદાભિઃ તાં અરર્ષ્ટિભિઃ ॥ 14॥ પતત્પતાકૈ રથકુઞ્જરાદિભિઃ ખર ઉષ્ટ્ર ગોભિઃ મહિષૈઃ નરૈઃ અપિ । મિથઃ સમેત્ય અશ્વતરૈઃ સુદુર્મદા ન્યહન્ શરર્દદ્ભિઃ ઇવ દ્વિપા વને ॥ 15॥ પ્રદ્યુમ્ન સામ્બૌ યુધિ રૂઢમત્સરૌ અક્રૂર ભોજૌ અનિરુદ્ધ સાત્યકી । સુભદ્ર સઙ્ગ્રામજિતૌ સુદારુણૌ ગદૌ સુમિત્રા સુરથૌ સમીયતુઃ ॥ 16॥ અન્યે ચ યે વૈ નિશઠ ઉલ્મુક આદયઃ સહસ્રજિત્ શતજિત્ ભાનુ મુખ્યાઃ । અન્યોન્યં આસાદ્ય મદાન્ધકારિતા જઘ્નુઃ મુકુન્દેન વિમોહિતા ભૃશમ્ ॥ 17॥ દાશાર્હ વૃષ્ણિ અન્ધક ભોજ સાત્વતા મધુ અર્બુદા માથુરશૂરસેનાઃ । વિસર્જનાઃ કુકુરાઃ કુન્તયઃ ચ મિથઃ તતઃ તે અથ વિસૃજ્ય સૌહૃદમ્ ॥ 18॥ પુત્રાઃ અયુધ્યન્ પિતૃભિઃ ભ્રાતૃભિઃ ચ સ્વસ્ત્રીય દૌહિત્ર પિતૃવ્યમાતુલૈઃ । મિત્રાણિ મિત્રૈઃ સુહૃદઃ સુહૃદ્ભિઃ જ્ઞાતીંસ્ત્વહન્ જ્ઞાતયઃ એવ મૂઢાઃ ॥ 19॥ શરેષુ ક્ષીયમાણેષુ ભજ્યમાનેષુ ધન્વસુ । શસ્ત્રેષુ ક્ષીયમાણેષુ મુષ્ટિભિઃ જહ્રુઃ એરકાઃ ॥ 20॥ તાઃ વજ્રકલ્પાઃ હિ અભવન્ પરિઘાઃ મુષ્ટિનાઃ ભૃતાઃ । જઘ્નુઃ દ્વિષઃ તૈઃ કૃષ્ણેન વાર્યમાણાઃ તુ તં ચ તે ॥ 21॥ પ્રત્યનીકં મન્યમાનાઃ બલભદ્રં ચ મોહિતાઃ । હન્તું કૃતધિયઃ રાજન્ આપન્નાઃ આતતાયિનઃ ॥ 22॥ અથ તૌ અપિ સઙ્ક્રુદ્ધૌ ઉદ્યમ્ય કુરુનન્દન । એરકા મુષ્ટિ પરિઘૌ જરન્તૌ જઘ્નતુઃ યુધિ ॥ 23॥ બ્રહ્મશાપ ઉપસૃષ્ટાનાં કૃષ્ણમાયાવૃત આત્મનામ્ । સ્પર્ધાક્રોધઃ ક્ષયં નિન્યે વૈણવઃ અગ્નિઃ યથા વનમ્ ॥ 24॥ એવં નષ્ટેષુ સર્વેષુ કુલેષુ સ્વેષુ કેશવઃ । અવતારિતઃ ભુવઃ ભારઃ ઇતિ મેને અવશેષિતઃ ॥ 25॥ રામઃ સમુદ્રવેલાયાં યોગં આસ્થાય પૌરુષમ્ । તત્ ત્યાજ લોકં માનુષ્યં સંયોજ્ય આત્માનં આત્મનિ ॥ 26॥ રામનિર્યાણં આલોક્ય ભગવાન્ દેવકીસુતઃ । નિષસાદ ધરોપસ્થે તૂષ્ણીં આસાદ્ય પિપ્પલમ્ ॥ 27॥ બિભ્રત્ ચતુર્ભુજં રૂપં ભ્રાજિષ્ણુ પ્રભયા સ્વયા । દિશઃ વિતિમારાઃ કુર્વન્ વિધૂમઃ ઇવ પાવકઃ ॥ 28॥ શ્રીવત્સાઙ્કં ઘનશ્યામં તપ્ત હાટક વર્ચસમ્ । કૌશેય અમ્બર યુગ્મેન પરિવીતં સુમઙ્ગલમ્ ॥ 29॥ સુન્દર સ્મિત વક્ત્ર અબ્જં નીલ કુન્તલ મણ્ડિતમ્ । પુણ્ડરીક અભિરામાક્ષં સ્ફુરન્ મકર કુણ્ડલમ્ ॥ 30॥ કટિસૂત્ર બ્રહ્મસૂત્ર કિરીટ કટક અઙ્ગદૈઃ । હાર નૂપુર મુદ્રાભિઃ કૌસ્તુભેન વિરાજિતમ્ ॥ 31॥ વનમાલા પરીતાઙ્ગં મૂર્તિમદ્ભિઃ નિજ આયુધૈઃ । કૃત્વા ઉરૌ દક્ષિણે પાદં આસીનં પઙ્કજ અરુણમ્ ॥ 32॥ મુસલૌ અશેષાયઃ ખણ્ડકૃતેષુઃ લુબ્ધકઃ જરાઃ । મૃગાસ્ય આકારં તત્ ચરણં વિવ્યાધ મૃગશઙ્કયા ॥ 33॥ ચતુર્ભુજં તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા સઃ કૃત કિલ્બિષઃ । ભીતઃ પપાત શિરસા પાદયોઃ અસુરદ્વિષઃ ॥ 34॥ અજાનતા કૃતં ઇદં પાપેન મધુસૂદન । ક્ષન્તું અર્હસિ પાપસ્ય ઉત્તમશ્લોકઃ મે અનઘ ॥ 35॥ યસ્ય અનુસ્મરણં નૄણાં અજ્ઞાન ધ્વાન્ત નાશનમ્ । વદન્તિ તસ્ય તે વિષ્ણો મયા અસાધુ કૃતં પ્રભો ॥ 36॥ તત્ મા આશુ જહિ વૈકુણ્ઠ પાપ્માનં મૃગ લુબ્ધકમ્ । યથા પુનઃ અહં તુ એવં ન કુર્યાં સત્ અતિક્રમમ્ ॥ 37॥ યસ્ય આત્મ યોગ રચિતં ન વિદુઃ વિરિઞ્ચઃ રુદ્ર આદયઃ અસ્ય તનયાઃ પતયઃ ગિરાં યે । ત્વત્ માયયા પિહિત દૃષ્ટયઃ એતત્ અઞ્જઃ કિં તસ્ય તે વયં અસત્ ગતયઃ ગૃણીમઃ ॥ 38॥ શ્રીભગવાન્ ઉવાચ । મા ભૈઃ જરે ત્વં ઉત્તિષ્ઠ કામઃ એષઃ કૃતઃ હિ મે । યાહિ ત્વં મત્ અનુજ્ઞાતઃ સ્વર્ગં સુકૃતિનાં પદમ્ ॥ 39॥ ઇતિ આદિષ્ટઃ ભગવતા કૃષ્ણેન ઇચ્છા શરીરિણા । ત્રિઃ પરિક્રમ્ય તં નત્વા વિમાનેન દિવં યયૌ ॥ 40॥ દારુકઃ કૃષ્ણપદવીં અન્વિચ્છન્ અધિગમ્યતામ્ । વાયું તુલસિકામોદં આઘ્રાય અભિમુખં યયૌ ॥ 41॥ તં તત્ર તિગ્મદ્યુભિઃ આયુધૈઃ વૃતમ્ હિ અશ્વત્થમૂલે કૃતકેતનં પતિમ્ । સ્નેહપ્લુતાત્મા નિપપાત પાદયો રથાત્ અવપ્લુત્ય સબાષ્પલોચનઃ ॥ 42॥ અપશ્યતઃ ત્વત્ ચરણ અમ્બુજં પ્રભો દૃષ્ટિઃ પ્રણષ્ટા તમસિ પ્રવિષ્ટા । દિશઃ ન જાને ન લભે ચ શાન્તિમ્ યથા નિશાયં ઉડુપે પ્રણષ્ટે ॥ 43॥ ઇતિ બ્રુવતે સૂતે વૈ રથઃ ગરુડલાઞ્છનઃ । ખં ઉત્પપાત રાજેન્દ્ર સાશ્વધ્વજઃ ઉદીક્ષતઃ ॥ 44॥ તં અન્વગચ્છન્ દિવ્યાનિ વિષ્ણુપ્રહરણાનિ ચ । તેન અતિ વિસ્મિત આત્માનં સૂતં આહ જનાર્દનઃ ॥ 45॥ ગચ્છ દ્વારવતીં સૂત જ્ઞાતીનાં નિધનં મિથઃ । સઙ્કર્ષણસ્ય નિર્યાણં બન્ધુભ્યઃ બ્રૂહિ મત્ દશામ્ ॥ 46॥ દ્વારકાયાં ચ ન સ્થેયં ભવદ્ભિઃ ચ સ્વબન્ધુભિઃ । મયા ત્યક્તાં યદુપુરીં સમુદ્રઃ પ્લાવયિષ્યતિ ॥ 47॥ સ્વં સ્વં પરિગ્રહં સર્વે આદાય પિતરૌ ચ નઃ । અર્જુનેન આવિતાઃ સર્વ ઇન્દ્રપ્રસ્થં ગમિષ્યથ ॥ 48॥ ત્વં તુ મત્ ધર્મં આસ્થાય જ્ઞાનનિષ્ઠઃ ઉપેક્ષકઃ । મન્માયા રચનાં એતાં વિજ્ઞાય ઉપશમં વ્રજ ॥ 49॥ ઇતિ ઉક્તઃ તં પરિક્રમ્ય નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ । તત્ પાદૌ શીર્ષ્ણિ ઉપાધાય દુર્મનાઃ પ્રયયૌ પુરીમ્ ॥ 50॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે યદુકુલસઙ્ક્ષયો નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 30॥ અથ એકત્રિંશઃ અધ્યાયઃ । શ્રીશુકઃ ઉવાચ । અથ તત્ર આગમત્ બ્રહ્મા ભવાન્યા ચ સમં ભવઃ । મહેન્દ્રપ્રમુખાઃ દેવાઃ મુનયઃ સપ્રજેશ્વરાઃ ॥ 1॥ પિતરઃ સિદ્ધગન્ધર્વાઃ વિદ્યાધર મહોરગાઃ । ચારણાઃ યક્ષરક્ષાંસિ કિન્નર અપ્સરસઃ દ્વિજાઃ ॥ 2॥ દ્રષ્ટુકામાઃ ભગવતઃ નિર્વાણં પરમ ઉત્સુકાઃ । ગાયન્તઃ ચ ગૃણન્તઃ ચ શૌરેઃ કર્માણિ જન્મ ચ ॥ 3॥ વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ વિમાન આવલિભિઃ નભઃ । કુર્વન્તઃ સઙ્કુલં રાજન્ ભક્ત્યા પરમયા યુતાઃ ॥ 4॥ ભગવાન્ પિતામહં વીક્ષ્ય વિભૂતિઃ આત્મનઃ વિભુઃ । સંયોજ્ય આત્મનિ ચ આત્માનં પદ્મનેત્રે ન્યમીલયત્ ॥ 5॥ લોકાભિરામાં સ્વતનું ધારણા ધ્યાન મઙ્ગલમ્ । યોગધારણયા આગ્નેય્યા અદગ્ધ્વા ધામ આવિશત્ સ્વકમ્ ॥ 6॥ દિવિ દુન્દુભયઃ નેદુઃ પેતુઃ સુમનઃ ચ ખાત્ । સત્યં ધર્મઃ ધૃતિઃ ભૂમેઃ કીર્તિઃ શ્રીઃ ચ અનુ તં વયુઃ ॥ 7॥ દેવ આદયઃ બ્રહ્મમુખ્યાઃ ન વિશન્તં સ્વધામનિ । અવિજ્ઞાતગતિં કૃષ્ણં દદૃશુઃ ચ અતિવિસ્મિતાઃ ॥ 8॥ સૌદામન્યાઃ યથા આકાશે યાન્ત્યાઃ હિત્વા અભ્રમણ્ડલમ્ । ગતિઃ ન લક્ષ્યતે મર્ત્યૈઃ તથા કૃષ્ણસ્ય દૈવતૈઃ ॥ 9॥ બ્રહ્મ રુદ્ર આદયઃ તે તુ દૃષ્ટ્વા યોગગતિં હરેઃ । વિસ્મિતાઃ તાં પ્રશંસન્તઃ સ્વં સ્વં લોકં યયુઃ તદા ॥ 10॥ રાજન્ પરસ્ય તનુભૃત્ જનનાપ્યયેહા માયાવિડમ્બનં અવેહિ યથા નટસ્ય । સૃષ્ટ્વા આત્મના ઇદં અનુવિશ્ય વિહૃત્ય ચ અન્તે સંહૃત્ય ચ આત્મ મહિના ઉપરતઃ સઃ આસ્તે ॥ 11॥ મર્ત્યેન યઃ ગુરુસુતં યમલોકનીતમ્ ત્વાં ચ આનયત્ શરણદઃ પરમ અસ્ત્ર દગ્ધમ્ । જિગ્યે અન્તક અન્તકં અપિ ઈશં અસૌ અવનીશઃ કિં સ્વાવને સ્વરનયન્ મૃગયું સદેહમ્ ॥ 12॥ તથા અપિ અશેશા સ્થિતિ સમ્ભવ અપિ અયેષુ અનન્ય હેતુઃ યત્ અશેષ શક્તિધૃક્ । ન ઇચ્છત્ પ્રણેતું વપુઃ અત્ર શેષિતમ્ મર્ત્યેન કિં સ્વસ્થગતિં પ્રદર્શયન્ ॥ 13॥ યઃ એતાં પ્રાતઃ ઉત્થાય કૃષ્ણસ્ય પદવીં પરામ્ । પ્રયતઃ કીર્તયેત્ ભક્ત્યા તાં એવ આપ્નોતિ અનુત્તમામ્ ॥ 14॥ દારુકઃ દ્વારકાં એત્ય વસુદેવ ઉગ્રસેનયોઃ । પતિત્વા ચરણાવસ્રૈઃ ન્યષિઞ્ચત્ કૃષ્ણવિચ્યુતઃ ॥ 15॥ કથયામાસ નિધનં વૃષ્ણીનાં કૃત્સ્નશઃ નૃપ । તત્ શ્રુત્વા ઉદ્વિગ્ન હૃદયાઃ જનાઃ શોક વિમૂર્ચ્છિતાઃ ॥ 16॥ તત્ર સ્મ ત્વરિતા જગ્મુઃ કૃષ્ણ વિશ્લેષ વિહ્વલાઃ । વ્યસવાઃ શેરતે યત્ર જ્ઞાતયઃ ઘ્નન્તઃ આનનમ્ ॥ 17॥ દેવકી રોહિણી ચ એવ વસુદેવઃ તથા સુતૌ । કૃષ્ણ રામ અવપશ્યન્તઃ શોક આર્તાઃ વિજહુઃ સ્મૃતિમ્ ॥ 18॥ પ્રાણાન્ ચ વિજહુઃ તત્ર ભગવત્ વિરહ આતુરાઃ । ઉપગુહ્ય પતીન્ તાત ચિતાં આરુરુહુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ 19॥ રામપત્ન્યઃ ચ તત્ દેહં ઉપગુહ્ય અગ્નિં આવિશન્ । વસુદેવપત્ન્યઃ તત્ ગાત્રં પ્રદ્યુમ્ન આદીન્ હરેઃ સ્નુષાઃ । કૃષ્ણપત્ન્યઃ આવિશન્ અગ્નિં રુક્મિણિ આદ્યાઃ તદાત્મિકાઃ ॥ 20॥ અર્જુનઃ પ્રેયસઃ સખ્યુઃ કૃષ્ણસ્ય વિરહ આતુરઃ । આત્માનં સાન્ત્વયામાસ કૃષ્ણગીતૈઃ સદુક્તિભિઃ ॥ 21॥ બન્ધૂનાં નષ્ટગોત્રાણાં અર્જુનઃ સામ્પરાયિકમ્ । હતાનાં કારયામાસ યથાવત્ અનુપૂર્વશઃ ॥ 22॥ દ્વારકાં હરિણા ત્યક્તા સમુદ્રઃ અપ્લાવયત્ ક્ષણાત્ । વર્જયિત્વા મહારાજ શ્રીમત્ ભગવત્ આલયમ્ ॥ 23॥ નિત્યં સન્નિહિતઃ તત્ર ભગવાન્ મધુસૂદનઃ । સ્મૃત્યા અશેષા અશુભહરં સર્વ મઙ્ગલં અમઙ્ગલમ્ ॥ 24॥ સ્ત્રી બાલ વૃદ્ધાન્ આદાય હતશેષાન્ ધનઞ્જયઃ । ઇન્દ્રપ્રસ્થં સમાવેશ્ય વજ્ર તત્ર અભ્યષેચયત્ ॥ 25॥ શ્રુત્વા સુહૃત્ વધં રાજન્ અર્જુનાત્ તે પિતામહાઃ । ત્વાં તુ વંશધરં કૃત્વા જગ્મુઃ સર્વે મહાપથમ્ ॥ 26॥ યઃ એતત્ દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ કર્માણિ જન્મ ચ । કીર્તયેત્ શ્રદ્ધયા મર્ત્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥ 27॥ ઇત્થં હરેઃ ભગવતઃ રુચિર અવતાર વીર્યાણિ બાલચરિતાનિ ચ શન્તમાનિ । અન્યત્ર ચ ઇહ ચ શ્રુતાનિ ગૃણન્ મનુષ્યઃ ભક્તિં પરાં પરમહંસગતૌ લભેત ॥ 28॥ ઇતિ શ્રીમદ્ભાગવતે મહાપુરાણે પારમહંસ્યાં સંહિતાયામેકાદશસ્કન્ધે મૌસલોપાખ્યાનં નામ એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 31॥ ॥ ઇતિ ઉદ્ધવગીતા નામ એકાદશસ્કન્ધઃ સમાપ્તઃ ॥