ಉದ್ಧವಗೀತಾ - ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ

ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಏಕಾದಶಪೂಜಾವಿಧಾನಯೋಗೋ ನಾಮ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 11॥ ಅಥ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ನ ರೋಧಯತಿ ಮಾಂ ಯೋಗಃ ನ ಸ್ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಧರ್ಮಃ ಏವ ಚ । ನ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ ತಪಃ ತ್ಯಾಗಃ ನ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಂ ನ ದಕ್ಷಿಣಾ ॥ 1॥ ವ್ರತಾನಿ ಯಜ್ಞಃ ಛನ್ದಾಂಸಿ ತೀರ್ಥಾನಿ ನಿಯಮಾಃ ಯಮಾಃ । ಯಥಾ ಅವರುನ್ಧೇ ಸತ್ಸಙ್ಗಃ ಸರ್ವಸಙ್ಗ ಅಪಹಃ ಹಿ ಮಾಮ್ ॥ 2॥ ಸತ್ಸಙ್ಗೇನ ಹಿ ದೈತೇಯಾ ಯಾತುಧಾನಃ ಮೃಗಾಃ ಖಗಾಃ । ಗನ್ಧರ್ವ ಅಪ್ಸರಸಃ ನಾಗಾಃ ಸಿದ್ಧಾಃ ಚಾರಣಗುಹ್ಯಕಾಃ ॥ 3॥ ವಿದ್ಯಾಧರಾಃ ಮನುಷ್ಯೇಷು ವೈಶ್ಯಾಃ ಶೂದ್ರಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಅನ್ತ್ಯಜಾಃ । ರಜಃ ತಮಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ತಸ್ಮಿನ್ ತಸ್ಮಿನ್ ಯುಗೇ ಅನಘ ॥ 4॥ ಬಹವಃ ಮತ್ಪದಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಕಾಯಾಧವಾದಯಃ । ವೃಷಪರ್ವಾ ಬಲಿಃ ವಾಣಃ ಮಯಃ ಚ ಅಥ ವಿಭೀಷಣಃ ॥ 5॥ ಸುಗ್ರೀವಃ ಹನುಮಾನ್ ಋಕ್ಷಃ ಗಜಃ ಗೃಧ್ರಃ ವಣಿಕ್ಪಥಃ । ವ್ಯಾಧಃ ಕುಬ್ಜಾ ವ್ರಜೇ ಗೋಪ್ಯಃ ಯಜ್ಞಪತ್ನ್ಯಃ ತಥಾ ಅಪರೇ ॥ 6॥ ತೇ ನ ಅಧಿತಶ್ರುತಿಗಣಾಃ ನ ಉಪಾಸಿತಮಹತ್ತಮಾಃ । ಅವ್ರತಾತಪ್ತತಪಸಃ ಮತ್ಸಙ್ಗಾತ್ ಮಾಂ ಉಪಾಗತಾಃ ॥ 7॥ ಕೇವಲೇನ ಹಿ ಭಾವೇನ ಗೋಪ್ಯಃ ಗಾವಃ ನಗಾಃ ಮೃಗಾಃ । ಯೇ ಅನ್ಯೇ ಮೂಢಧಿಯಃ ನಾಗಾಃ ಸಿದ್ಧಾಃ ಮಾಂ ಈಯುಃ ಅಞ್ಜಸಾ ॥ 8॥ ಯಂ ನ ಯೋಗೇನ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇನ ದಾನವ್ರತತಪಃ ಅಧ್ವರೈಃ । ವ್ಯಾಖ್ಯಾಃ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸನ್ನ್ಯಾಸೈಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ ಯತ್ನವಾನ್ ಅಪಿ ॥ 9॥ ರಾಮೇಣ ಸಾರ್ಧಂ ಮಥುರಾಂ ಪ್ರಣೀತೇ ಶ್ವಾಫಲ್ಕಿನಾ ಮಯಿ ಅನುರಕ್ತಚಿತ್ತಾಃ । ವಿಗಾಢಭಾವೇನ ನ ಮೇ ವಿಯೋಗ ತೀವ್ರಾಧಯಃ ಅನ್ಯಂ ದದೃಶುಃ ಸುಖಾಯ ॥ 10॥ ತಾಃ ತಾಃ ಕ್ಷಪಾಃ ಪ್ರೇಷ್ಠತಮೇನ ನೀತಾಃ ಮಯಾ ಏವ ವೃನ್ದಾವನಗೋಚರೇಣ । ಕ್ಷಣಾರ್ಧವತ್ ತಾಃ ಪುನರಙ್ಗ ತಾಸಾಂ ಹೀನಾ ಮಾಯಾ ಕಲ್ಪಸಮಾ ಬಭೂವುಃ ॥ 11॥ ತಾಃ ನ ಅವಿದನ್ ಮಯಿ ಅನುಷಙ್ಗಬದ್ಧ ಧಿಯಃ ಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಂ ಅದಃ ತಥಾ ಇದಮ್ । ಯಥಾ ಸಮಾಧೌ ಮುನಯಃ ಅಬ್ಧಿತೋಯೇ ನದ್ಯಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ ಇವ ನಾಮರೂಪೇ ॥ 12॥ ಮತ್ಕಾಮಾ ರಮಣಂ ಜಾರಂ ಅಸ್ವರೂಪವಿದಃ ಅಬಲಾಃ । ಬ್ರಹ್ಮ ಮಾಂ ಪರಮಂ ಪ್ರಾಪುಃ ಸಙ್ಗಾತ್ ಶತಸಹಸ್ರಶಃ ॥ 13॥ ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಂ ಉದ್ಧವ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಚೋದನಾಂ ಪ್ರತಿಚೋದನಾಮ್ । ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಂ ಚ ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಶ್ರುತಂ ಏವ ಚ ॥ 14॥ ಮಾಂ ಏಕಂ ಏವ ಶರಣಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ । ಯಾಹಿ ಸರ್ವಾತ್ಮಭಾವೇನ ಮಯಾ ಸ್ಯಾಃ ಹಿ ಅಕುತೋಭಯಃ ॥ 15॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಸಂಶಯಃ ಶ್ರುಣ್ವತಃ ವಾಚಂ ತವ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಈಶ್ವರ । ನ ನಿವರ್ತತಃ ಆತ್ಮಸ್ಥಃ ಯೇನ ಭ್ರಾಮ್ಯತಿ ಮೇ ಮನಃ ॥ 16॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಸಃ ಏಷ ಜೀವಃ ವಿವರಪ್ರಸೂತಿಃ ಪ್ರಾಣೇನ ಘೋಷೇಣ ಗುಹಾಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ । ಮನೋಮಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಉಪೇತ್ಯ ರೂಪಂ ಮಾತ್ರಾ ಸ್ವರಃ ವರ್ಣಃ ಇತಿ ಸ್ಥವಿಷ್ಠಃ ॥ 17॥ ಯಥಾ ಅನಲಃ ಖೇ ಅನಿಲಬನ್ಧುಃ ಊಷ್ಮಾ ಬಲೇನ ದಾರುಣ್ಯಧಿಮಥ್ಯಮಾನಃ । ಅಣುಃ ಪ್ರಜಾತಃ ಹವಿಷಾ ಸಮಿಧ್ಯತೇ ತಥಾ ಏವ ಮೇ ವ್ಯಕ್ತಿಃ ಇಯಂ ಹಿ ವಾಣೀ ॥ 18॥ ಏವಂ ಗದಿಃ ಕರ್ಮಗತಿಃ ವಿಸರ್ಗಃ ಘ್ರಾಣಃ ರಸಃ ದೃಕ್ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಶ್ರುತಿಃ ಚ । ಸಙ್ಕಲ್ಪವಿಜ್ಞಾನಂ ಅಥ ಅಭಿಮಾನಃ ಸೂತ್ರಂ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವತಮೋವಿಕಾರಃ ॥ 19॥ ಅಯಂ ಹಿ ಜೀವಃ ತ್ರಿವೃತ್ ಅಬ್ಜಯೋನಿಃ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಏಕಃ ವಯಸಾ ಸಃ ಆದ್ಯಃ । ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಶಕ್ತಿಃ ಬಹುಧಾ ಏವ ಭಾತಿ ಬೀಜಾನಿ ಯೋನಿಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯ ಯದ್ವತ್ ॥ 20॥ ಯಸ್ಮಿನ್ ಇದಂ ಪ್ರೋತಂ ಅಶೇಷಂ ಓತಂ ಪಟಃ ಯಥಾ ತನ್ತುವಿತಾನಸಂಸ್ಥಃ । ಯಃ ಏಷ ಸಂಸಾರತರುಃ ಪುರಾಣಃ ಕರ್ಮಾತ್ಮಕಃ ಪುಷ್ಪಫಲೇ ಪ್ರಸೂತೇ ॥ 21॥ ದ್ವೇ ಅಸ್ಯ ಬೀಜೇ ಶತಮೂಲಃ ತ್ರಿನಾಲಃ ಪಞ್ಚಸ್ಕನ್ಧಃ ಪಞ್ಚರಸಪ್ರಸೂತಿಃ । ದಶ ಏಕಶಾಖಃ ದ್ವಿಸುಪರ್ಣನೀಡಃ ತ್ರಿವಲ್ಕಲಃ ದ್ವಿಫಲಃ ಅರ್ಕಂ ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ ॥ 22॥ ಅದನ್ತಿ ಚ ಏಕಂ ಫಲಂ ಅಸ್ಯ ಗೃಧ್ರಾ ಗ್ರಾಮೇಚರಾಃ ಏಕಂ ಅರಣ್ಯವಾಸಾಃ । ಹಂಸಾಃ ಯಃ ಏಕಂ ಬಹುರೂಪಂ ಇಜ್ಯೈಃ ಮಾಯಾಮಯಂ ವೇದ ಸಃ ವೇದ ವೇದಮ್ ॥ 23॥ ಏವಂ ಗುರು ಉಪಾಸನಯಾ ಏಕಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾಕುಠಾರೇಣ ಶಿತೇನ ಧೀರಃ । ವಿವೃಶ್ಚ್ಯ ಜೀವಾಶಯಂ ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸಮ್ಪದ್ಯ ಚ ಆತ್ಮಾನಂ ಅಥ ತ್ಯಜ ಅಸ್ತ್ರಮ್ ॥ 24॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 12॥ ಅಥ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಃ ತಮಃ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಬುದ್ಧೇಃ ನ ಚ ಆತ್ಮನಃ । ಸತ್ತ್ವೇನ ಅನ್ಯತಮೌ ಹನ್ಯಾತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವೇನ ಚ ಏವ ಹಿ ॥ 1॥ ಸತ್ತ್ವಾತ್ ಧರ್ಮಃ ಭವೇತ್ ವೃದ್ಧಾತ್ ಪುಂಸಃ ಮದ್ಭಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ । ಸಾತ್ವಿಕ ಉಪಾಸಯಾ ಸತ್ತ್ವಂ ತತಃ ಧರ್ಮಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥ 2॥ ಧರ್ಮಃ ರಜಃ ತಮಃ ಹನ್ಯಾತ್ ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧಿಃ ಅನುತ್ತಮಃ । ಆಶು ನಶ್ಯತಿ ತತ್ ಮೂಲಃ ಹಿ ಅಧರ್ಮಃ ಉಭಯೇ ಹತೇ ॥ 3॥ ಆಗಮಃ ಅಪಃ ಪ್ರಜಾ ದೇಶಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ಜನ್ಮ ಚ । ಧ್ಯಾನಂ ಮನ್ತ್ರಃ ಅಥ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ದಶ ಏತೇ ಗುಣಹೇತವಃ ॥ 4॥ ತತ್ ತತ್ ಸಾತ್ವಿಕಂ ಏವ ಏಷಾಂ ಯತ್ ಯತ್ ವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ನಿನ್ದನ್ತಿ ತಾಮಸಂ ತತ್ ತತ್ ರಾಜಸಂ ತತ್ ಉಪೇಕ್ಷಿತಮ್ ॥ 5॥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾನಿ ಏವ ಸೇವೇತ ಪುಮಾನ್ ಸತ್ತ್ವವಿವೃದ್ಧಯೇ । ತತಃ ಧರ್ಮಃ ತತಃ ಜ್ಞಾನಂ ಯಾವತ್ ಸ್ಮೃತಿಃ ಅಪೋಹನಮ್ ॥ 6॥ ವೇಣುಸಙ್ಘರ್ಷಜಃ ವಹ್ನಿಃ ದಗ್ಧ್ವಾ ಶಾಮ್ಯತಿ ತತ್ ವನಮ್ । ಏವಂ ಗುಣವ್ಯತ್ಯಯಜಃ ದೇಹಃ ಶಾಮ್ಯತಿ ತತ್ ಕ್ರಿಯಃ ॥ 7॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ವಿದನ್ತಿ ಮರ್ತ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಿಷಯಾನ್ ಪದಂ ಆಪದಾಮ್ । ತಥಾ ಅಪಿ ಭುಞ್ಜತೇ ಕೃಷ್ಣ ತತ್ ಕಥಂ ಶ್ವ ಖರ ಅಜಾವತ್ ॥ 8॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಅಹಂ ಇತಿ ಅನ್ಯಥಾಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯ ಯಥಾ ಹೃದಿ । ಉತ್ಸರ್ಪತಿ ರಜಃ ಘೋರಂ ತತಃ ವೈಕಾರಿಕಂ ಮನಃ ॥ 9॥ ರಜೋಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನಸಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಸವಿಕಲ್ಪಕಃ । ತತಃ ಕಾಮಃ ಗುಣಧ್ಯಾನಾತ್ ದುಃಸಹಃ ಸ್ಯಾತ್ ಹಿ ದುರ್ಮತೇಃ ॥ 10॥ ಕರೋತಿ ಕಾಮವಶಗಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಅವಿಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ದುಃಖೋದರ್ಕಾಣಿ ಸಮ್ಪಶ್ಯನ್ ರಜೋವೇಗವಿಮೋಹಿತಃ ॥ 11। ರಜಃ ತಮೋಭ್ಯಾಂ ಯತ್ ಅಪಿ ವಿದ್ವಾನ್ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಧೀಃ ಪುನಃ । ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಮನಃ ಯುಞ್ಜನ್ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಃ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥ 12॥ ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಅನುಯುಞ್ಜೀತಃ ಮನಃ ಮಯಿ ಅರ್ಪಯನ್ ಶನೈಃ । ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ಯಥಾಕಾಲಂ ಜಿತಶ್ವಾಸಃ ಜಿತಾಸನಃ ॥ 13॥ ಏತಾವಾನ್ ಯೋಗಃ ಆದಿಷ್ಟಃ ಮತ್ ಶಿಷ್ಯೈಃ ಸನಕ ಆದಿಭಿಃ । ಸರ್ವತಃ ಮನಃ ಆಕೃಷ್ಯ ಮಯ್ಯದ್ಧಾ ಆವೇಶ್ಯತೇ ಯಥಾ ॥ 14॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಯದಾ ತ್ವಂ ಸನಕ ಆದಿಭ್ಯಃ ಯೇನ ರೂಪೇಣ ಕೇಶವ । ಯೋಗಂ ಆದಿಷ್ಟವಾನ್ ಏತತ್ ರೂಪಂ ಇಚ್ಛಾಮಿ ವೇದಿತುಮ್ ॥ 15॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಪುತ್ರಾಃ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸ್ಯ ಮಾನಸಾಃ ಸನಕ ಆದಯಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ ಪಿತರಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ಯೋಗಸ್ಯ ಐಕಾನ್ತಿಕೀಂ ಗತಿಮ್ ॥ 16॥ ಸನಕ ಆದಯಃ ಊಚುಃ । ಗುಣೇಷು ಆವಿಶತೇ ಚೇತಃ ಗುಣಾಃ ಚೇತಸಿ ಚ ಪ್ರಭೋ । ಕಥಂ ಅನ್ಯೋನ್ಯಸನ್ತ್ಯಾಗಃ ಮುಮುಕ್ಷೋಃ ಅತಿತಿತೀರ್ಷೋಃ ॥ 17॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಏವಂ ಪೃಷ್ಟಃ ಮಹಾದೇವಃ ಸ್ವಯಮ್ಭೂಃ ಭೂತಭಾವನಃ । ಧ್ಯಾಯಮಾನಃ ಪ್ರಶ್ನಬೀಜಂ ನ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ ಕರ್ಮಧೀಃ ॥ 18॥ ಸಃ ಮಾಂ ಅಚಿನ್ತಯತ್ ದೇವಃ ಪ್ರಶ್ನಪಾರತಿತೀರ್ಷಯಾ । ತಸ್ಯ ಅಹಂ ಹಂಸರೂಪೇಣ ಸಕಾಶಂ ಅಗಮಂ ತದಾ ॥ 19॥ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮಾಂ ತ ಉಪವ್ರಜ್ಯ ಕೃತ್ವಾ ಪಾದ ಅಭಿವನ್ದನಮ್ । ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಅಗ್ರತಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ ಕಃ ಭವಾನ್ ಇತಿ ॥ 20॥ ಇತಿ ಅಹಂ ಮುನಿಭಿಃ ಪೃಷ್ಟಃ ತತ್ತ್ವಜಿಜ್ಞಾಸುಭಿಃ ತದಾ । ಯತ್ ಅವೋಚಂ ಅಹಂ ತೇಭ್ಯಃ ತತ್ ಉದ್ಧವ ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 21॥ ವಸ್ತುನಃ ಯದಿ ಅನಾನಾತ್ವಂ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ಈದೃಶಃ । ಕಥಂ ಘಟೇತ ವಃ ವಿಪ್ರಾಃ ವಕ್ತುಃ ವಾ ಮೇ ಕಃ ಆಶ್ರಯಃ ॥ 22॥ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇಷು ಭೂತೇಷು ಸಮಾನೇಷು ಚ ವಸ್ತುತಃ । ಕಃ ಭವಾನ್ ಇತಿ ವಃ ಪ್ರಶ್ನಃ ವಾಚಾರಮ್ಭಃ ಹಿ ಅನರ್ಥಕಃ ॥ 23॥ ಮನಸಾ ವಚಸಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯತೇ ಅನ್ಯೈಃ ಅಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ । ಅಹಂ ಏವ ನ ಮತ್ತಃ ಅನ್ಯತ್ ಇತಿ ಬುಧ್ಯಧ್ವಂ ಅಞ್ಜಸಾ ॥ 24॥ ಗುಣೇಷು ಆವಿಶತೇ ಚೇತಃ ಗುಣಾಃ ಚೇತಸಿ ಚ ಪ್ರಜಾಃ । ಜೀವಸ್ಯ ದೇಹಃ ಉಭಯಂ ಗುಣಾಃ ಚೇತಃ ಮತ್ ಆತ್ಮನಃ ॥ 25॥ ಗುಣೇಷು ಚ ಆವಿಶತ್ ಚಿತ್ತಂ ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಗುಣಸೇವಯಾ । ಗುಣಾಃ ಚ ಚಿತ್ತಪ್ರಭವಾಃ ಮತ್ ರೂಪಃ ಉಭಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 26॥ ಜಾಗ್ರತ್ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸುಷುಪ್ತಂ ಚ ಗುಣತಃ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಯಃ । ತಾಸಾಂ ವಿಲಕ್ಷಣಃ ಜೀವಃ ಸಾಕ್ಷಿತ್ವೇನ ವಿನಿಶ್ಚಿತಃ ॥ 27॥ ಯಃ ಹಿ ಸಂಸೃತಿಬನ್ಧಃ ಅಯಂ ಆತ್ಮನಃ ಗುಣವೃತ್ತಿದಃ । ಮಯಿ ತುರ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ಜಹ್ಯಾತ್ ತ್ಯಾಗಃ ತತ್ ಗುಣಚೇತಸಾಮ್ ॥ 28॥ ಅಹಙ್ಕಾರಕೃತಂ ಬನ್ಧಂ ಆತ್ಮನಃ ಅರ್ಥವಿಪರ್ಯಯಮ್ । ವಿದ್ವಾನ್ ನಿರ್ವಿದ್ಯ ಸಂಸಾರಚಿನ್ತಾಂ ತುರ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 29॥ ಯಾವತ್ ನಾನಾರ್ಥಧೀಃ ಪುಂಸಃ ನ ನಿವರ್ತೇತ ಯುಕ್ತಿಭಿಃ । ಜಾಗರ್ತಿ ಅಪಿ ಸ್ವಪನ್ ಅಜ್ಞಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಜಾಗರಣಂ ಯಥಾ ॥ 30॥ ಅಸತ್ತ್ವಾತ್ ಆತ್ಮನಃ ಅನ್ಯೇಷಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ತತ್ ಕೃತಾ ಭಿದಾ । ಗತಯಃ ಹೇತವಃ ಚ ಅಸ್ಯ ಮೃಷಾ ಸ್ವಪ್ನದೃಶಃ ಯಥಾ ॥ 31॥ ಯೋ ಜಾಗರೇ ಬಹಿಃ ಅನುಕ್ಷಣಧರ್ಮಿಣಃ ಅರ್ಥಾನ್ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಸಮಸ್ತಕರಣೈಃ ಹೃದಿ ತತ್ ಸದೃಕ್ಷಾನ್ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಸುಷುಪ್ತಃ ಉಪಸಂಹರತೇ ಸಃ ಏಕಃ ಸ್ಮೃತಿ ಅನ್ವಯಾತ್ ತ್ರಿಗುಣವೃತ್ತಿದೃಕ್ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಈಶಃ ॥ 32॥ ಏವಂ ವಿಮೃಶ್ಯ ಗುಣತಃ ಮನಸಃ ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಾ ಮತ್ ಮಾಯಯಾ ಮಯಿ ಕೃತಾ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಾಃ । ಸಞ್ಛಿದ್ಯ ಹಾರ್ದಂ ಅನುಮಾನಸ್ತ್ ಉಕ್ತಿತೀಕ್ಷ್ಣ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ ಭಜತಃ ಮಾ ಅಖಿಲಸಂಶಯಾಧಿಮ್ ॥ 33॥ ಈಕ್ಷೇತ ವಿಭ್ರಮಂ ಇದಂ ಮನಸಃ ವಿಲಾಸಮ್ ದೃಷ್ಟಂ ವಿನಷ್ಟಂ ಅತಿಲೋಲಂ ಅಲಾತಚಕ್ರಮ್ । ವಿಜ್ಞಾನಂ ಏಕಂ ಉರುಧಾ ಇವ ವಿಭಾತಿ ಮಾಯಾ ಸ್ವಪ್ನಃ ತ್ರಿಧಾ ಗುಣವಿಸರ್ಗಕೃತಃ ವಿಕಲ್ಪಃ ॥ 34॥ ದೃಷ್ಟಿಂ ತತಃ ಪ್ರತಿನಿವರ್ತ್ಯ ನಿವೃತ್ತತೃಷ್ಣಃ ತೂಷ್ಣೀಂ ಭವೇತ್ ನಿಜಸುಖ ಅನುಭವಃ ನಿರೀಹಃ । ಸನ್ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವ ಚ ಯದಿ ಇದಂ ಅವಸ್ತುಬುದ್ಧ್ಯಾ ತ್ಯಕ್ತಂ ಭ್ರಮಾಯ ನ ಭವೇತ್ ಸ್ಮೃತಿಃ ಆನಿಪಾತಾತ್ ॥ 35॥ ದೇಹಂ ಚ ನಶ್ವರಂ ಅವಸ್ಥಿತಂ ಉತ್ಥಿತಂ ವಾ ಸಿದ್ಧಃ ನ ಪಶ್ಯತಿ ಯತಃ ಅಧ್ಯಗಮತ್ಸ್ವರೂಪಮ್ । ದೈವಾತ್ ಅಪೇತಂ ಉತ ದೈವಶಾತ್ ಉಪೇತಮ್ ವಾಸಃ ಯಥಾ ಪರಿಕೃತಂ ಮದಿರಾಮದಾನ್ಧಃ ॥ 36॥ ದೇಹಃ ಅಪಿ ದೈವವಶಗಃ ಖಲು ಕರ್ಮ ಯಾವತ್ ಸ್ವಾರಮ್ಭಕಂ ಪ್ರತಿಸಮೀಕ್ಷತಃ ಏವ ಸಾಸುಃ । ತಂ ಅಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಅಧಿರೂಢಸಮಾಧಿಯೋಗಃ ಸ್ವಾಪ್ನಂ ಪುನಃ ನ ಭಜತೇ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧವಸ್ತುಃ ॥ 37॥ ಮಯಾ ಏತತ್ ಉಕ್ತಂ ವಃ ವಿಪ್ರಾಃ ಗುಹ್ಯಂ ಯತ್ ಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗಯೋಃ । ಜಾನೀತಂ ಆಗತಂ ಯಜ್ಞಂ ಯುಷ್ಮತ್ ಧರ್ಮವಿವಕ್ಷಯಾ ॥ 38॥ ಅಹಂ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಙ್ಖ್ಯಸ್ಯ ಸತ್ಯಸ್ಯರ್ತಸ್ಯ ತೇಜಸಃ । ಪರಾಯಣಂ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠಾಃ ಶ್ರಿಯಃ ಕೀರ್ತೇಃ ದಮಸ್ಯ ಚ ॥ 39॥ ಮಾಂ ಭಜನ್ತಿ ಗುಣಾಃ ಸರ್ವೇ ನಿರ್ಗುಣಂ ನಿರಪೇಕ್ಷಕಮ್ । ಸುಹೃದಂ ಪ್ರಿಯಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಸಾಮ್ಯ ಅಸಙ್ಗ ಆದಯಃ ಗುಣಾಃ ॥ 40॥ ಇತಿ ಮೇ ಛಿನ್ನಸನ್ದೇಹಾಃ ಮುನಯಃ ಸನಕ ಆದಯಃ । ಸಭಾಜಯಿತ್ವಾ ಪರಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಅಗೃಣತ ಸಂಸ್ತವೈಃ ॥ 41॥ ತೈಃ ಅಹಂ ಪೂಜಿತಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಸ್ತುತಃ ಪರಮ ಋಷಿಭಿಃ । ಪ್ರತ್ಯೇಯಾಯ ಸ್ವಕಂ ಧಾಮ ಪಶ್ಯತಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ ॥ 42॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಹಂಸಗೀತಾನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 13॥ ಅಥ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ವದನ್ತಿ ಕೃಷ್ಣ ಶ್ರೇಯಾಂಸಿ ಬಹೂನಿ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ । ತೇಷಾಂ ವಿಕಲ್ಪಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಉತ ಅಹೋ ಏಕಮುಖ್ಯತಾ ॥ 1॥ ಭವತ್ ಉದಾಹೃತಃ ಸ್ವಾಮಿನ್ ಭಕ್ತಿಯೋಗಃ ಅನಪೇಕ್ಷಿತಃ । ನಿರಸ್ಯ ಸರ್ವತಃ ಸಙ್ಗಂ ಯೇನ ತ್ವಯಿ ಆವಿಶೇತ್ ಮನಃ ॥ 2॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಕಾಲೇನ ನಷ್ಟಾ ಪ್ರಲಯೇ ವಾಣೀಯಂ ವೇದಸಞ್ಜ್ಞಿತಾ । ಮಯಾ ಆದೌ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಧರ್ಮಃ ಯಸ್ಯಾಂ ಮದಾತ್ಮಕಃ ॥ 3॥ ತೇನ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಚ ಪುತ್ರಾಯ ಮನವೇ ಪೂರ್ವಜಾಯ ಸಾ । ತತಃ ಭೃಗು ಆದಯಃ ಅಗೃಹ್ಣನ್ ಸಪ್ತಬ್ರಹ್ಮಮಹರ್ಷಯಃ ॥ 4॥ ತೇಭ್ಯಃ ಪಿತೃಭ್ಯಃ ತತ್ ಪುತ್ರಾಃ ದೇವದಾನವಗುಹ್ಯಕಾಃ । ಮನುಷ್ಯಾಃ ಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಸವಿದ್ಯಾಧರಚಾರಣಾಃ ॥ 5॥ ಕಿನ್ದೇವಾಃ ಕಿನ್ನರಾಃ ನಾಗಾಃ ರಕ್ಷಃ ಕಿಮ್ಪುರುಷ ಆದಯಃ । ಬಹ್ವ್ಯಃ ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತಯಃ ರಜಃಸತ್ತ್ವತಮೋಭುವಃ ॥ 6॥ ಯಾಭಿಃ ಭೂತಾನಿ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಭೂತಾನಾಂ ಮತಯಃ ತಥಾ । ಯಥಾಪ್ರಕೃತಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಿತ್ರಾಃ ವಾಚಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ಹಿ ॥ 7॥ ಏವಂ ಪ್ರಕೃತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಾತ್ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಮತಯಃ ನೃಣಾಮ್ । ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಪಾಖಣ್ಡಮತಯಃ ಅಪರೇ ॥ 8॥ ಮನ್ಮಾಯಾಮೋಹಿತಧಿಯಃ ಪುರುಷಾಃ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಶ್ರೇಯಃ ವದನ್ತಿ ಅನೇಕಾನ್ತಂ ಯಥಾಕರ್ಮ ಯಥಾರುಚಿ ॥ 9॥ ಧರ್ಮಂ ಏಕೇ ಯಶಃ ಚ ಅನ್ಯೇ ಕಾಮಂ ಸತ್ಯಂ ದಮಂ ಶಮಮ್ । ಅನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ವಾ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ತ್ಯಾಗಭೋಜನಮ್ । ಕೇಚಿತ್ ಯಜ್ಞತಪೋದಾನಂ ವ್ರತಾನಿ ನಿಯಮ ಅನ್ಯಮಾನ್ ॥ 10॥ ಆದಿ ಅನ್ತವನ್ತಃ ಏವ ಏಷಾಂ ಲೋಕಾಃ ಕರ್ಮವಿನಿರ್ಮಿತಾಃ । ದುಃಖ ಉದರ್ಕಾಃ ತಮೋನಿಷ್ಠಾಃ ಕ್ಷುದ್ರ ಆನನ್ದಾಃ ಶುಚ ಅರ್ಪಿತಾಃ ॥ 11॥ ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತ ಮನಃ ಸಭ್ಯ ನಿರಪೇಕ್ಷಸ್ಯ ಸರ್ವತಃ । ಮಯಾ ಆತ್ಮನಾ ಸುಖಂ ಯತ್ ತತ್ ಕುತಃ ಸ್ಯಾತ್ ವಿಷಯ ಆತ್ಮನಾಮ್ ॥ 12॥ ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಯ ದಾನ್ತಸ್ಯ ಶಾನ್ತಸ್ಯ ಸಮಚೇತಸಃ । ಮಯಾ ಸನ್ತುಷ್ಟಮನಸಃ ಸರ್ವಾಃ ಸುಖಮಯಾಃ ದಿಶಃ ॥ 13॥ ನ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯಂ ನ ಮಹೇನ್ದ್ರಧಿಷ್ಣ್ಯಮ್ ನ ಸಾರ್ವಭೌಮಂ ನ ರಸಾಧಿಪತ್ಯಮ್ । ನ ಯೋಗಸಿದ್ಧೀಃ ಅಪುನರ್ಭವಂ ವಾ ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತ ಆತ್ಮಾ ಇಚ್ಛತಿ ಮತ್ ವಿನಾ ಅನ್ಯತ್ ॥ 14॥ ನ ತಥಾ ಮೇ ಪ್ರಿಯತಮಃ ಆತ್ಮಯೋನಿಃ ನ ಶಙ್ಕರಃ । ನ ಚ ಸಙ್ಕರ್ಷಣಃ ನ ಶ್ರೀಃ ನ ಏವ ಆತ್ಮಾ ಚ ಯಥಾ ಭವಾನ್ ॥ 15॥ ನಿರಪೇಕ್ಷಂ ಮುನಿಂ ಶಾತಂ ನಿರ್ವೈರಂ ಸಮದರ್ಶನಮ್ । ಅನುವ್ರಜಾಮಿ ಅಹಂ ನಿತ್ಯಂ ಪೂಯೇಯೇತಿ ಅಙ್ಘ್ರಿರೇಣುಭಿಃ ॥ 16॥ ನಿಷ್ಕಿಞ್ಚನಾ ಮಯಿ ಅನುರಕ್ತಚೇತಸಃ ಶಾನ್ತಾಃ ಮಹಾನ್ತಃ ಅಖಿಲಜೀವವತ್ಸಲಾಃ । ಕಾಮೈಃ ಅನಾಲಬ್ಧಧಿಯಃ ಜುಷನ್ತಿ ಯತ್ ತತ್ ನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯಂ ನ ವಿದುಃ ಸುಖಂ ಮಮ ॥ 17॥ ಬಾಧ್ಯಮಾನಃ ಅಪಿ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ವಿಷಯೈಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಗಲ್ಭಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿಷಯೈಃ ನ ಅಭಿಭೂಯತೇ ॥ 18॥ ಯಥಾ ಅಗ್ನಿಃ ಸುಸಮೃದ್ಧ ಅರ್ಚಿಃ ಕರೋತಿ ಏಧಾಂಸಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ । ತಥಾ ಮದ್ವಿಷಯಾ ಭಕ್ತಿಃ ಉದ್ಧವ ಏನಾಂಸಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ॥ 19॥ ನ ಸಾಧಯತಿ ಮಾಂ ಯೋಗಃ ನ ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಧರ್ಮಃ ಉದ್ಧವ । ನ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ ತಪಃ ತ್ಯಾಗಃ ಯಥಾ ಭಕ್ತಿಃ ಮಮ ಊರ್ಜಿತಾ ॥ 20॥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಅಹಂ ಏಕಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರಿಯಃ ಸತಾಮ್ । ಭಕ್ತಿಃ ಪುನಾತಿ ಮನ್ನಿಷ್ಠಾ ಶ್ವಪಾಕಾನ್ ಅಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್ ॥ 21॥ ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಯದಯಾ ಉಪೇತಃ ವಿದ್ಯಾ ವಾ ತಪಸಾನ್ವಿತಾ । ಮದ್ಭ್ಕ್ತ್ಯಾಪೇತಂ ಆತ್ಮಾನಂ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಪುನಾತಿ ಹಿ ॥ 22॥ ಕಥಂ ವಿನಾ ರೋಮಹರ್ಷಂ ದ್ರವತಾ ಚೇತಸಾ ವಿನಾ । ವಿನಾನನ್ದ ಅಶ್ರುಕಲಯಾ ಶುಧ್ಯೇತ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿನಾಶಯಃ ॥ 23॥ ವಾಕ್ ಗದ್ಗದಾ ದ್ರವತೇ ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಮ್ ರುದತಿ ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಹಸತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಚ । ವಿಲಜ್ಜಃ ಉದ್ಗಾಯತಿ ನೃತ್ಯತೇ ಚ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತಃ ಭುವನಂ ಪುನಾತಿ ॥ 24॥ ಯಥಾ ಅಗ್ನಿನಾ ಹೇಮ ಮಲಂ ಜಹಾತಿ ಧ್ಮಾತಂ ಪುನಃ ಸ್ವಂ ಭಜತೇ ಚ ರೂಪಮ್ । ಆತ್ಮಾ ಚ ಕರ್ಮಾನುಶಯಂ ವಿಧೂಯ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಭಜತಿ ಅಥಃ ಮಾಮ್ ॥ 25॥ ಯಥಾ ಯಥಾ ಆತ್ಮಾ ಪರಿಮೃಜ್ಯತೇ ಅಸೌ ಮತ್ಪುಣ್ಯಗಾಥಾಶ್ರವಣ ಅಭಿಧಾನೈಃ । ತಥಾ ತಥಾ ಪಶ್ಯತಿ ವಸ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ ಚಕ್ಷುಃ ಯಥಾ ಏವ ಅಞ್ಜನಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಮ್ ॥ 26॥ ವಿಷಯಾನ್ ಧ್ಯಾಯತಃ ಚಿತ್ತಂ ವಿಷಯೇಷು ವಿಷಜ್ಜತೇ । ಮಾಂ ಅನುಸ್ಮರತಃ ಚಿತ್ತಂ ಮಯಿ ಏವ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥ 27॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಅಸತ್ ಅಭಿಧ್ಯಾನಂ ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನಮನೋರಥಮ್ । ಹಿತ್ವಾ ಮಯಿ ಸಮಾಧತ್ಸ್ವ ಮನಃ ಮದ್ಭಾವಭಾವಿತಮ್ ॥ 28॥ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ತ್ರೀಸಙ್ಗಿನಾಂ ಸಙ್ಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೂರತಃ ಆತ್ಮವಾನ್ । ಕ್ಷೇಮೇ ವಿವಿಕ್ತಃ ಆಸೀನಃ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ಮಾಂ ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ॥ 29॥ ನ ತಥಾ ಅಸ್ಯ ಭವೇತ್ ಕ್ಲೇಶಃ ಬನ್ಧಃ ಚ ಅನ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗತಃ । ಯೋಷಿತ್ ಸಙ್ಗಾತ್ ಯಥಾ ಪುಂಸಃ ಯಥಾ ತತ್ ಸಙ್ಗಿಸಙ್ಗತಃ ॥ 30॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಯಥಾ ತ್ವಾಂ ಅರವಿನ್ದಾಕ್ಷ ಯಾದೃಶಂ ವಾ ಯದಾತ್ಮಕಮ್ । ಧ್ಯಾಯೇತ್ ಮುಮುಕ್ಷುಃ ಏತತ್ ಮೇ ಧ್ಯಾನಂ ಮೇ ವಕ್ತುಂ ಅರ್ಹಸಿ ॥ 31॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಸಮಃ ಆಸನಃ ಆಸೀನಃ ಸಮಕಾಯಃ ಯಥಾಸುಖಮ್ । ಹಸ್ತೌ ಉತ್ಸಙ್ಗಃ ಆಧಾಯ ಸ್ವನಾಸಾಗ್ರಕೃತ ಈಕ್ಷಣಃ ॥ 32॥ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಶೋಧಯೇತ್ ಮಾರ್ಗಂ ಪೂರಕುಮ್ಭಕರೇಚಕೈಃ । ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಅಪಿ ಶನೈಃ ಅಭ್ಯಸೇತ್ ನಿರ್ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 33॥ ಹೃದಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಓಙ್ಕಾರಂ ಘಣ್ಟಾನಾದಂ ಬಿಸೋರ್ಣವತ್ । ಪ್ರಾಣೇನ ಉದೀರ್ಯ ತತ್ರ ಅಥ ಪುನಃ ಸಂವೇಶಯೇತ್ ಸ್ವರಮ್ ॥ 34॥ ಏವಂ ಪ್ರಣವಸಂಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣಂ ಏವ ಸಮಭ್ಯಸೇತ್ । ದಶಕೃತ್ವಃ ತ್ರಿಷವಣಂ ಮಾಸಾತ್ ಅರ್ವಾಕ್ ಜಿತ ಅನಿಲಃ ॥35॥ ಹೃತ್ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಅನ್ತಸ್ಥಂ ಊರ್ಧ್ವನಾಲಂ ಅಧೋಮುಖಮ್ । ಧ್ಯಾತ್ವಾ ಊರ್ಧ್ವಮುಖಂ ಉನ್ನಿದ್ರಂ ಅಷ್ಟಪತ್ರಂ ಸಕರ್ಣಿಕಮ್ ॥ 36॥ ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ನ್ಯಸೇತ್ ಸೂರ್ಯಸೋಮಾಗ್ನೀನ್ ಉತ್ತರೋತ್ತರಮ್ । ವಹ್ನಿಮಧ್ಯೇ ಸ್ಮರೇತ್ ರೂಪಂ ಮಮ ಏತತ್ ಧ್ಯಾನಮಙ್ಗಲಮ್ ॥ 37॥ ಸಮಂ ಪ್ರಶಾನ್ತಂ ಸುಮುಖಂ ದೀರ್ಘಚಾರುಚತುರ್ಭುಜಮ್ । ಸುಚಾರುಸುನ್ದರಗ್ರೀವಂ ಸುಕಪೋಲಂ ಶುಚಿಸ್ಮಿತಮ್ ॥ 38॥ ಸಮಾನ ಕರ್ಣ ವಿನ್ಯಸ್ತ ಸ್ಫುರನ್ ಮಕರ ಕುಣ್ಡಲಮ್ । ಹೇಮ ಅಮ್ಬರಂ ಘನಶ್ಯಾಮಂ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಶ್ರೀನಿಕೇತನಮ್ ॥ 39॥ ಶಙ್ಖ ಚಕ್ರ ಗದಾ ಪದ್ಮ ವನಮಾಲಾ ವಿಭೂಷಿತಮ್ । ನೂಪುರೈಃ ವಿಲಸತ್ ಪಾದಂ ಕೌಸ್ತುಭ ಪ್ರಭಯಾ ಯುತಮ್ ॥ 40॥ ದ್ಯುಮತ್ ಕಿರೀಟ ಕಟಕ ಕಟಿಸೂತ್ರ ಅಙ್ಗದ ಅಯುತಮ್ । ಸರ್ವಾಙ್ಗ ಸುನ್ದರಂ ಹೃದ್ಯಂ ಪ್ರಸಾದ ಸುಮುಖ ಈಕ್ಷಣಮ್ ॥ 41॥ ಸುಕುಮಾರಂ ಅಭಿಧ್ಯಾಯೇತ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗೇಷು ಮನಃ ದಧತ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಮನಸಾ ಆಕೃಷ್ಯ ತತ್ ಮನಃ । ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಾರಥಿನಾ ಧೀರಃ ಪ್ರಣಯೇತ್ ಮಯಿ ಸರ್ವತಃ ॥ 42॥ ತತ್ ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆಕೃಷ್ಯ ಏಕತ್ರ ಧಾರಯೇತ್ । ನ ಅನ್ಯಾನಿ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ಭೂಯಃ ಸುಸ್ಮಿತಂ ಭಾವಯೇತ್ ಮುಖಮ್ ॥ 43॥ ತತ್ರ ಲಬ್ಧಪದಂ ಚಿತ್ತಂ ಆಕೃಷ್ಯ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್ । ತತ್ ಚ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮದಾರೋಹಃ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಅಪಿ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ॥ 44॥ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತಮತಿಃ ಮಾಂ ಏವ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಿ । ವಿಚಷ್ಟೇ ಮಯಿ ಸರ್ವಾತ್ಮತ್ ಜ್ಯೋತಿಃ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ಸಂಯುತಮ್ ॥ 45॥ ಧ್ಯಾನೇನ ಇತ್ಥಂ ಸುತೀವ್ರೇಣ ಯುಞ್ಜತಃ ಯೋಗಿನಃ ಮನಃ । ಸಂಯಾಸ್ಯತಿ ಆಶು ನಿರ್ವಾಣಂ ದ್ರವ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಕ್ರಿಯಾ ಭ್ರಮಃ ॥ 46॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಭಕ್ತಿರಹಸ್ಯಾವಧಾರಣಯೋಗೋ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 14॥ ಅಥ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಜಿತಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಮಯಿ ಧಾರಯತಃ ಚೇತಃ ಉಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಯಃ ॥ 1॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಕಯಾ ಧಾರಣಯಾ ಕಾಸ್ವಿತ್ ಕಥಂಸ್ವಿತ್ ಸಿದ್ಧಿಃ ಅಚ್ಯುತ । ಕತಿ ವಾ ಸಿದ್ಧಯಃ ಬ್ರೂಹಿ ಯೋಗಿನಾಂ ಸಿದ್ಧಿದಃ ಭವಾನ್ ॥ 2॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಸಿದ್ಧಯಃ ಅಷ್ಟಾದಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಧಾರಣಾಯೋಗಪಾರಗೈಃ । ತಾಸಾಂ ಅಷ್ಟೌ ಮತ್ ಪ್ರಧಾನಾಃ ದಶಃ ಏವ ಗುಣಹೇತವಃ ॥ 3॥ ಅಣಿಮಾ ಮಹಿಮಾ ಮೂರ್ತೇಃ ಲಘಿಮಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ । ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಂ ಶ್ರುತದೃಷ್ಟೇಷು ಶಕ್ತಿಪ್ರೇರಣಂ ಈಶಿತಾ ॥ 4॥ ಗುಣೇಷು ಅಸಙ್ಗಃ ವಶಿತಾ ಯತ್ ಕಾಮಃ ತತ್ ಅವಸ್ಯತಿ । ಏತಾಃ ಮೇ ಸಿದ್ಧಯಃ ಸೌಮ್ಯ ಅಷ್ಟೌ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾಃ ಮತಾಃ ॥ 5॥ ಅನೂರ್ಮಿಮತ್ತ್ವಂ ದೇಹೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ದೂರಶ್ರವಣದರ್ಶನಮ್ । ಮನೋಜವಃ ಕಾಮರೂಪಂ ಪರಕಾಯಪ್ರವೇಶನಮ್ ॥ 6॥ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದಮೃತ್ಯುಃ ದೇವಾನಾಂ ಸಹಕ್ರೀಡಾನುದರ್ಶನಮ್ । ಯಥಾಸಙ್ಕಲ್ಪಸಂಸಿದ್ಧಿಃ ಆಜ್ಞಾಪ್ರತಿಹತಾ ಗತಿಃ ॥ 7॥ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞತ್ವಂ ಅದ್ವನ್ದ್ವಂ ಪರಚಿತ್ತಾದಿ ಅಭಿಜ್ಞತಾ । ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಕ ಅಮ್ಬು ವಿಷ ಆದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಅಪರಾಜಯಃ ॥ 8॥ ಏತಾಃ ಚ ಉದ್ದೇಶತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯೋಗಧಾರಣಸಿದ್ಧಯಃ । ಯಯಾ ಧಾರಣಯಾ ಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ಯಥಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್ ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 9॥ ಭೂತಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆತ್ಮನಿ ಮಯಿ ತನ್ಮಾತ್ರಂ ಧಾರಯೇತ್ ಮನಃ । ಅಣಿಮಾನಂ ಅವಾಪ್ನೋತಿ ತನ್ಮಾತ್ರ ಉಪಾಸಕಃ ಮಮ ॥ 10॥ ಮಹತಿ ಆತ್ಮನ್ ಮಯಿ ಪರೇ ಯಥಾಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃ ದಧತ್ । ಮಹಿಮಾನಂ ಅವಾಪ್ನೋತಿ ಭೂತಾನಾಂ ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ॥ 11॥ ಪರಮಾಣುಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಭೂತಾನಾಂ ಮಯಿ ರಞ್ಜಯನ್ । ಕಾಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾತ್ಮತಾಂ ಯೋಗೀ ಲಘಿಮಾನಂ ಅವಾಪ್ನುಯಾತ್ ॥ 12॥ ಧಾರಯನ್ ಮಯಿ ಅಹನ್ತತ್ತ್ವೇ ಮನಃ ವೈಕಾರಿಕೇ ಅಖಿಲಮ್ । ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಆತ್ಮತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮನ್ಮನಾಃ ॥ 13॥ ಮಹತಿ ಆತ್ಮನಿ ಯಃ ಸೂತ್ರೇ ಧಾರಯೇತ್ ಮಯಿ ಮಾನಸಮ್ । ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಂ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯಂ ಮೇ ವಿನ್ದತೇ ಅವ್ಯಕ್ತಜನ್ಮನಃ ॥ 14॥ ವಿಷ್ಣೌ ತ್ರ್ಯಧಿ ಈಶ್ವರೇ ಚಿತ್ತಂ ಧಾರಯೇತ್ ಕಾಲವಿಗ್ರಹೇ । ಸಃ ಈಶಿತ್ವಂ ಅವಾಪ್ನೋತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಚೋದನಾಮ್ ॥ 15॥ ನಾರಾಯಣೇ ತುರೀಯಾಖ್ಯೇ ಭಗವತ್ ಶಬ್ದಶಬ್ದಿತೇ । ಮನಃ ಮಯಿ ಆದಧತ್ ಯೋಗೀ ಮತ್ ಧರ್ಮಾಃ ವಹಿತಾಂ ಇಯಾತ್ ॥ 16॥ ನಿರ್ಗುಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಮಯಿ ಧಾರಯನ್ ವಿಶದಂ ಮನಃ । ಪರಮಾನನ್ದಂ ಆಪ್ನೋತಿ ಯತ್ರ ಕಾಮಃ ಅವಸೀಯತೇ ॥ 17॥ ಶ್ವೇತದೀಪಪತೌ ಚಿತ್ತಂ ಶುದ್ಧೇ ಧರ್ಮಮಯೇ ಮಯಿ । ಧಾರಯನ್ ಶ್ವೇತತಾಂ ಯಾತಿ ಷಡೂರ್ಮಿರಹಿತಃ ನರಃ ॥ 18॥ ಮಯಿ ಆಕಾಶ ಆತ್ಮನಿ ಪ್ರಾಣೇ ಮನಸಾ ಘೋಷಂ ಉದ್ವಹನ್ । ತತ್ರ ಉಪಲಬ್ಧಾ ಭೂತಾನಾಂ ಹಂಸಃ ವಾಚಃ ಶ್ರುಣೋತಿ ಅಸೌ ॥ 19॥ ಚಕ್ಷುಃ ತ್ವಷ್ಟರಿ ಸಂಯೋಜ್ಯ ತ್ವಷ್ಟಾರಂ ಅಪಿ ಚಕ್ಷುಷಿ । ಮಾಂ ತತ್ರ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾಯನ್ ವಿಶ್ವಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಕ್ ॥ 20॥ ಮನಃ ಮಯಿ ಸುಸಂಯೋಜ್ಯ ದೇಹಂ ತದನು ವಾಯುನಾ । ಮದ್ಧಾರಣ ಅನುಭಾವೇನ ತತ್ರ ಆತ್ಮಾ ಯತ್ರ ವೈ ಮನಃ ॥ 21॥ ಯದಾ ಮನಃ ಉಪಾದಾಯ ಯತ್ ಯತ್ ರೂಪಂ ಬುಭೂಷತಿ । ತತ್ ತತ್ ಭವೇತ್ ಮನೋರೂಪಂ ಮದ್ಯೋಗಬಲಂ ಆಶ್ರಯಃ ॥ 22॥ ಪರಕಾಯಂ ವಿಶನ್ ಸಿದ್ಧಃ ಆತ್ಮಾನಂ ತತ್ರ ಭಾವಯೇತ್ । ಪಿಣ್ಡಂ ಹಿತ್ವಾ ವಿಶೇತ್ ಪ್ರಾಣಃ ವಾಯುಭೂತಃ ಷಡಙ್ಘ್ರಿವತ್ ॥ 23॥ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯಾ ಆಪೀಡ್ಯ ಗುದಂ ಪ್ರಾಣಂ ಹೃತ್ ಉರಃ ಕಣ್ಠ ಮೂರ್ಧಸು । ಆರೋಪ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮರನ್ಧ್ರೇಣ ಬ್ರಹ್ಮ ನೀತ್ವಾ ಉತ್ಸೃಜೇತ್ ತನುಮ್ ॥ 24॥ ವಿಹರಿಷ್ಯನ್ ಸುರಾಕ್ರೀಡೇ ಮತ್ಸ್ಥಂ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಭಾವಯೇತ್ । ವಿಮಾನೇನ ಉಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಸತ್ತ್ವವೃತ್ತೀಃ ಸುರಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 25॥ ಯಥಾ ಸಙ್ಕಲ್ಪಯೇತ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯದಾ ವಾ ಮತ್ಪರಃ ಪುಮಾನ್ । ಮಯಿ ಸತ್ಯೇ ಮನಃ ಯುಞ್ಜನ್ ತಥಾ ತತ್ ಸಮುಪಾಶ್ನುತೇ ॥ 26॥ ಯಃ ವೈ ಮದ್ಭಾವಂ ಆಪನ್ನಃ ಈಶಿತುಃ ವಶಿತುಃ ಪುಮಾನ್ । ಕುತಶ್ಚಿತ್ ನ ವಿಹನ್ಯೇತ ತಸ್ಯ ಚ ಆಜ್ಞಾ ಯಥಾ ಮಮ ॥ 27॥ ಮದ್ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ಧಾರಣಾವಿದಃ । ತಸ್ಯ ತ್ರೈಕಾಲಿಕೀ ಬುದ್ಧಿಃ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯು ಉಪಬೃಂಹಿತಾ ॥ 28॥ ಅಗ್ನಿ ಆದಿಭಿಃ ನ ಹನ್ಯೇತ ಮುನೇಃ ಯೋಗಂ ಅಯಂ ವಪುಃ । ಮದ್ಯೋಗಶ್ರಾನ್ತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯಾದಸಾಂ ಉದಕಂ ಯಥಾ ॥ 29॥ ಮದ್ವಿಭೂತಿಃ ಅಭಿಧ್ಯಾಯನ್ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಅಸ್ತ್ರಬಿಭೂಷಿತಾಃ । ಧ್ವಜಾತಪತ್ರವ್ಯಜನೈಃ ಸಃ ಭವೇತ್ ಅಪರಾಜಿತಃ ॥ 30॥ ಉಪಾಸಕಸ್ಯ ಮಾಂ ಏವಂ ಯೋಗಧಾರಣಯಾ ಮುನೇಃ । ಸಿದ್ಧಯಃ ಪೂರ್ವಕಥಿತಾಃ ಉಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಅಶೇಷತಃ ॥ 31॥ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ದಾನ್ತಸ್ಯ ಜಿತಶ್ವಾಸ ಆತ್ಮನಃ ಮುನೇಃ । ಮದ್ಧಾರಣಾಂ ಧಾರಯತಃ ಕಾ ಸಾ ಸಿದ್ಧಿಃ ಸುದುರ್ಲಭಾ ॥ 32॥ ಅನ್ತರಾಯಾನ್ ವದನ್ತಿ ಏತಾಃ ಯುಞ್ಜತಃ ಯೋಗಂ ಉತ್ತಮಮ್ । ಮಯಾ ಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕಾಲಕ್ಷೇಪಣಹೇತವಃ ॥ 33॥ ಜನ್ಮ ಓಷಧಿ ತಪೋ ಮನ್ತ್ರೈಃ ಯಾವತೀಃ ಇಹ ಸಿದ್ಧಯಃ । ಯೋಗೇನ ಆಪ್ನೋತಿ ತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ನ ಅನ್ಯೈಃ ಯೋಗಗತಿಂ ವ್ರಜೇತ್ ॥ 34॥ ಸರ್ವಾಸಾಂ ಅಪಿ ಸಿದ್ಧೀನಾಂ ಹೇತುಃ ಪತಿಃ ಅಹಂ ಪ್ರಭುಃ । ಅಹಂ ಯೋಗಸ್ಯ ಸಾಙ್ಖ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್ ॥ 35॥ ಅಹಂ ಆತ್ಮಾ ಅನ್ತರಃ ಬಾಹ್ಯಃ ಅನಾವೃತಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ । ಯಥಾ ಭೂತಾನಿ ಭೂತೇಷು ಬಹಿಃ ಅನ್ತಃ ಸ್ವಯಂ ತಥಾ ॥ 36॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಸಿದ್ಧನಿರೂಪಣಯೋಗೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 15॥ ಅಥ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅನಾದಿ ಅನನ್ತಂ ಅಪಾವೃತಮ್ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಅಪಿ ಭಾವಾನಾಂ ತ್ರಾಣಸ್ಥಿತಿ ಅಪ್ಯಯ ಉದ್ಭವಃ ॥ 1॥ ಉಚ್ಚಾವಚೇಷು ಭೂತೇಷು ದುರ್ಜ್ಞೇಯಂ ಅಕೃತ ಆತ್ಮಭಿಃ । ಉಪಾಸತೇ ತ್ವಾಂ ಭಗವನ್ ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ॥ 2॥ ಯೇಷು ಯೇಷು ಚ ಭಾವೇಷು ಭಕ್ತ್ಯಾ ತ್ವಾಂ ಪರಮರ್ಷಯಃ । ಉಪಾಸೀನಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯನ್ತೇ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ತತ್ ವದಸ್ವ ಮೇ ॥ 3॥ ಗೂಢಃ ಚರಸಿ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಂ ಭೂತಭಾವನ । ನ ತ್ವಾಂ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಭೂತಾನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಂ ಮೋಹಿತಾನಿ ತೇ ॥ 4॥ ಯಾಃ ಕಾಃ ಚ ಭೂಮೌ ದಿವಿ ವೈ ರಸಾಯಾಮ್ ವಿಭೂತಯಃ ದಿಕ್ಷು ಮಹಾವಿಭೂತೇ । ತಾಃ ಮಹ್ಯಂ ಆಖ್ಯಾಹಿ ಅನುಭಾವಿತಾಃ ತೇ ನಮಾಮಿ ತೇ ತೀರ್ಥ ಪದ ಅಙ್ಘ್ರಿಪದ್ಮಮ್ ॥ 5॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಏವಂ ಏತತ್ ಅಹಂ ಪೃಷ್ಟಃ ಪ್ರಶ್ನಂ ಪ್ರಶ್ನವಿದಾಂ ವರ । ಯುಯುತ್ಸುನಾ ವಿನಶನೇ ಸಪತ್ನೈಃ ಅರ್ಜುನೇನ ವೈ ॥ 6॥ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಜ್ಞಾತಿವಧಂ ಗರ್ಹ್ಯಂ ಅಧರ್ಮಂ ರಾಜ್ಯಹೇತುಕಮ್ । ತತಃ ನಿವೃತ್ತಃ ಹನ್ತಾ ಅಹಂ ಹತಃ ಅಯಂ ಇತಿ ಲೌಕಿಕಃ ॥ 7॥ ಸಃ ತದಾ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರಃ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮೇ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಃ । ಅಭ್ಯಭಾಷತ ಮಾಂ ಏವಂ ಯಥಾ ತ್ವಂ ರಣಮೂರ್ಧನಿ ॥ 8॥ ಅಹಂ ಆತ್ಮಾ ಉದ್ಧವ ಆಮೀಷಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಸುಹೃತ್ ಈಶ್ವರಃ । ಅಹಂ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ತೇಷಾಂ ಸ್ಥಿತಿ ಉದ್ಭವ ಅಪ್ಯಯಃ ॥ 9॥ ಅಹಂ ಗತಿಃ ಗತಿಮತಾಂ ಕಾಲಃ ಕಲಯತಾಂ ಅಹಮ್ । ಗುಣಾನಾಂ ಚ ಅಪಿ ಅಹಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಗುಣಿನ್ಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಃ ಗುಣಃ ॥ 10॥ ಗುಣಿನಾಂ ಅಪಿ ಅಹಂ ಸೂತ್ರಂ ಮಹತಾಂ ಚ ಮಹಾನ್ ಅಹಮ್ । ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಅಪಿ ಅಹಂ ಜೀವಃ ದುರ್ಜಯಾನಾಂ ಅಹಂ ಮನಃ ॥ 11॥ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ವೇದಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಣವಃ ತ್ರಿವೃತ್ । ಅಕ್ಷರಾಣಾಂ ಅಕಾರಃ ಅಸ್ಮಿ ಪದಾನಿ ಛನ್ದಸಾಂ ಅಹಮ್ ॥ 12॥ ಇನ್ದ್ರಃ ಅಹಂ ಸರ್ವದೇವಾನಾಂ ವಸೂನಾಮಸ್ಮಿ ಹವ್ಯವಾಟ್ । ಆದಿತ್ಯಾನಾಂ ಅಹಂ ವಿಷ್ಣೂ ರುದ್ರಾಣಾಂ ನೀಲಲೋಹಿತಃ ॥ 13॥ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷೀಣಾಂ ಭೃಗುಃ ಅಹಂ ರಾಜರ್ಷೀಣಾಂ ಅಹಂ ಮನುಃ । ದೇವರ್ಷಿಣಾಂ ನಾರದಃ ಅಹಂ ಹವಿರ್ಧಾನಿ ಅಸ್ಮಿ ಧೇನುಷು ॥ 14॥ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರಾಣಾಂ ಕಪಿಲಃ ಸುಪರ್ಣಃ ಅಹಂ ಪತತ್ರಿಣಾಮ್ । ಪ್ರಜಾಪತೀನಾಂ ದಕ್ಷಃ ಅಹಂ ಪಿತೄಣಾಂ ಅಹಂ ಅರ್ಯಮಾ ॥ 15॥ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಉದ್ಧವ ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಹ್ಲಾದಂ ಅಸುರೇಶ್ವರಮ್ । ಸೋಮಂ ನಕ್ಷತ್ರ ಓಷಧೀನಾಂ ಧನೇಶಂ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ ॥ 16॥ ಐರಾವತಂ ಗಜೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಯಾದಸಾಂ ವರುಣಂ ಪ್ರಭುಮ್ । ತಪತಾಂ ದ್ಯುಮತಾಂ ಸೂರ್ಯಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಚ ಭೂಪತಿಮ್ ॥ 17॥ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾಃ ತುರಙ್ಗಾಣಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಅಸ್ಮಿ ಕಾಞ್ಚನಮ್ । ಯಮಃ ಸಂಯಮತಾಂ ಚ ಅಹಂ ಸರ್ಪಾಣಾಂ ಅಸ್ಮಿ ವಾಸುಕಿಃ ॥ 18॥ ನಾಗೇನ್ದ್ರಾಣಾಂ ಅನನ್ತಃ ಅಹಂ ಮೃಗೇನ್ದ್ರಃ ಶ‍ಋಙ್ಗಿದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾಮ್ । ಆಶ್ರಮಾಣಾಂ ಅಹಂ ತುರ್ಯಃ ವರ್ಣಾನಾಂ ಪ್ರಥಮಃ ಅನಘ ॥ 19॥ ತೀರ್ಥಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಗಙ್ಗಾ ಸಮುದ್ರಃ ಸರಸಾಂ ಅಹಮ್ । ಆಯುಧಾನಾಂ ಧನುಃ ಅಹಂ ತ್ರಿಪುರಘ್ನಃ ಧನುಷ್ಮತಾಮ್ ॥ 20॥ ಧಿಷ್ಣ್ಯಾನಾಂ ಅಸ್ಮಿ ಅಹಂ ಮೇರುಃ ಗಹನಾನಾಂ ಹಿಮಾಲಯಃ । ವನಸ್ಪತೀನಾಂ ಅಶ್ವತ್ಥಃ ಓಷಧೀನಾಂ ಅಹಂ ಯವಃ ॥ 21॥ ಪುರೋಧಸಾಂ ವಸಿಷ್ಠಃ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಾನಾಂ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಸ್ಕನ್ದಃ ಅಹಂ ಸರ್ವಸೇನಾನ್ಯಾಂ ಅಗ್ರಣ್ಯಾಂ ಭಗವಾನ್ ಅಜಃ ॥ 22॥ ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಃ ಅಹಂ ವ್ರತಾನಾಂ ಅವಿಹಿಂಸನಮ್ । ವಾಯು ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಕ ಅಮ್ಬು ವಾಕ್ ಆತ್ಮಾ ಶುಚೀನಾಂ ಅಪಿ ಅಹಂ ಶುಚಿಃ ॥ 23॥ ಯೋಗಾನಾಂ ಆತ್ಮಸಂರೋಧಃ ಮನ್ತ್ರಃ ಅಸ್ಮಿ ವಿಜಿಗೀಷತಾಮ್ । ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ ಕೌಶಲಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪಃ ಖ್ಯಾತಿವಾದಿನಾಮ್ ॥ 24॥ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಶತರೂಪಾ ಅಹಂ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಃ ಮನುಃ । ನಾರಾಯಣಃ ಮುನೀನಾಂ ಚ ಕುಮಾರಃ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾಮ್ ॥ 25॥ ಧರ್ಮಾಣಾಂ ಅಸ್ಮಿ ಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಕ್ಷೇಮಾಣಾಂ ಅಬಹಿಃ ಮತಿಃ । ಗುಹ್ಯಾನಾಂ ಸೂನೃತಂ ಮೌನಂ ಮಿಥುನಾನಾಂ ಅಜಃ ತು ಅಹಮ್ ॥ 26॥ ಸಂವತ್ಸರಃ ಅಸ್ಮಿ ಅನಿಮಿಷಾಂ ಋತೂನಾಂ ಮಧುಮಾಧವೌ । ಮಾಸಾನಾಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಃ ಅಹಂ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ತಥಾ ಅಭಿಜಿತ್ ॥ 27॥ ಅಹಂ ಯುಗಾನಾಂ ಚ ಕೃತಂ ಧೀರಾಣಾಂ ದೇವಲಃ ಅಸಿತಃ । ದ್ವೈಪಾಯನಃ ಅಸ್ಮಿ ವ್ಯಾಸಾನಾಂ ಕವೀನಾಂ ಕಾವ್ಯಃ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥ 28॥ ವಾಸುದೇವಃ ಭಗವತಾಂ ತ್ವಂ ಭಾಗವತೇಷು ಅಹಮ್ । ಕಿಮ್ಪುರುಷಾಣಾಂ ಹನುಮಾನ್ ವಿದ್ಯಾಘ್ರಾಣಾಂ ಸುದರ್ಶನಃ ॥ 29॥ ರತ್ನಾನಾಂ ಪದ್ಮರಾಗಃ ಅಸ್ಮಿ ಪದ್ಮಕೋಶಃ ಸುಪೇಶಸಾಮ್ । ಕುಶಃ ಅಸ್ಮಿ ದರ್ಭಜಾತೀನಾಂ ಗವ್ಯಂ ಆಜ್ಯಂ ಹವಿಷ್ಷು ಅಹಮ್ ॥ 30॥ ವ್ಯವಸಾಈನಾಂ ಅಹಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಕಿತವಾನಾಂ ಛಲಗ್ರಹಃ । ತಿತಿಕ್ಷಾ ಅಸ್ಮಿ ತಿತಿಕ್ಷಣಾಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವವತಾಂ ಅಹಮ್ ॥ 31॥ ಓಜಃ ಸಹೋಬಲವತಾಂ ಕರ್ಮ ಅಹಂ ವಿದ್ಧಿ ಸಾತ್ತ್ವತಾಮ್ । ಸಾತ್ತ್ವತಾಂ ನವಮೂರ್ತೀನಾಂ ಆದಿಮೂರ್ತಿಃ ಅಹಂ ಪರಾ ॥ 32॥ ವಿಶ್ವಾವಸುಃ ಪೂರ್ವಚಿತ್ತಿಃ ಗನ್ಧರ್ವ ಅಪ್ಸರಸಾಂ ಅಹಮ್ । ಭೂಧರಾಣಾಂ ಅಹಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಗನ್ಧಮಾತ್ರಂ ಅಹಂ ಭುವಃ ॥ 33॥ ಅಪಾಂ ರಸಃ ಚ ಪರಮಃ ತೇಜಿಷ್ಠಾನಾಂ ವಿಭಾವಸುಃ । ಪ್ರಭಾ ಸೂರ್ಯ ಇನ್ದು ತಾರಾಣಾಂ ಶಬ್ದಃ ಅಹಂ ನಭಸಃ ಪರಃ ॥ 34॥ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾನಾಂ ಬಲಿಃ ಅಹಂ ವಿರಾಣಾಂ ಅಹಂ ಅರ್ಜುನಃ । ಭೂತಾನಾಂ ಸ್ಥಿತಿಃ ಉತ್ಪತ್ತಿಃ ಅಹಂ ವೈ ಪ್ರತಿಸಙ್ಕ್ರಮಃ ॥ 35॥ ಗತಿ ಉಕ್ತಿ ಉತ್ಸರ್ಗ ಉಪಾದಾನಂ ಆನನ್ದ ಸ್ಪರ್ಶ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಆಸ್ವಾದ ಶ್ರುತಿ ಅವಘ್ರಾಣಂ ಅಹಂ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಮ್ ॥ 36॥ ಪೃಥಿವೀ ವಾಯುಃ ಆಕಾಶಃ ಆಪಃ ಜ್ಯೋತಿಃ ಅಹಂ ಮಹಾನ್ । ವಿಕಾರಃ ಪುರುಷಃ ಅವ್ಯಕ್ತಂ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಃ ಪರಮ್ । ಅಹಂ ಏತತ್ ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸತ್ತ್ವವಿನಿಶ್ಚಯಃ ॥ 37॥ ಮಯಾ ಈಶ್ವರೇಣ ಜೀವೇನ ಗುಣೇನ ಗುಣಿನಾ ವಿನಾ । ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಅಪಿ ಸರ್ವೇಣ ನ ಭಾವಃ ವಿದ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್ ॥ 38॥ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಕಾಲೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ಮಯಾ । ನ ತಥಾ ಮೇ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಸೃಜತಃ ಅಣ್ಡಾನಿ ಕೋಟಿಶಃ ॥ 39॥ ತೇಜಃ ಶ್ರೀಃ ಕೀರ್ತಿಃ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಹ್ರೀಃ ತ್ಯಾಗಃ ಸೌಭಗಂ ಭಗಃ । ವೀರ್ಯಂ ತಿತಿಕ್ಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಸ ಮೇ ಅಂಶಕಃ ॥ 40॥ ಏತಾಃ ತೇ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ವಿಭೂತಯಃ । ಮನೋವಿಕಾರಾಃ ಏವ ಏತೇ ಯಥಾ ವಾಚಾ ಅಭಿಧೀಯತೇ ॥ 41॥ ವಾಚಂ ಯಚ್ಛ ಮನಃ ಯಚ್ಛ ಪ್ರಾಣಾನಿ ಯಚ್ಛ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಾ ಯಚ್ಛ ನ ಭೂಯಃ ಕಲ್ಪಸೇ ಅಧ್ವನೇ ॥ 42॥ ಯಃ ವೈ ವಾಕ್ ಮನಸಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಅಸಂಯಚ್ಛನ್ ಧಿಯಾ ಯತಿಃ । ತಸ್ಯ ವ್ರತಂ ತಪಃ ದಾನಂ ಸ್ರವತ್ಯಾಮಘಟಾಮ್ಬುವತ್ ॥ 43॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಮನಃ ವಚಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ನಿಯಚ್ಛೇತ್ ಮತ್ ಪರಾಯಣಃ । ಮತ್ ಭಕ್ತಿ ಯುಕ್ತಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ತತಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ ॥ 44॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ವಿಭೂತಿಯೋಗೋ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 16॥ ಅಥ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಯಃ ತ್ವಯಾ ಅಭಿತಃ ಪೂರ್ವಂ ಧರ್ಮಃ ತ್ವತ್ ಭಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಆಚಾರವತಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ದ್ವಿಪದಾಂ ಅಪಿ ॥ 1॥ ಯಥಾ ಅನುಷ್ಠೀಯಮಾನೇನ ತ್ವಯಿ ಭಕ್ತಿಃ ನೃಣಾಂ ಭವೇತ್ । ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಅರವಿನ್ದಾಕ್ಷ ತತ್ ಸಮಾಖ್ಯಾತುಂ ಅರ್ಹಸಿ ॥ 2॥ ಪುರಾ ಕಿಲ ಮಹಾಬಾಹೋ ಧರ್ಮಂ ಪರಮಕಂ ಪ್ರಭೋ । ಯತ್ ತೇನ ಹಂಸರೂಪೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಅಭ್ಯಾತ್ಥ ಮಾಧವ ॥ 3॥ ಸಃ ಇದಾನೀಂ ಸುಮಹತಾ ಕಾಲೇನ ಅಮಿತ್ರಕರ್ಶನ । ನ ಪ್ರಾಯಃ ಭವಿತಾ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಪ್ರಾಕ್ ಅನುಶಾಸಿತಃ ॥ 4॥ ವಕ್ತಾ ಕರ್ತಾ ಅವಿತಾ ನ ಅನ್ಯಃ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಅಚ್ಯುತ ತೇ ಭುವಿ । ಸಭಾಯಾಂ ಅಪಿ ವೈರಿಞ್ಚ್ಯಾಂ ಯತ್ರ ಮೂರ್ತಿಧರಾಃ ಕಲಾಃ ॥ 5॥ ಕರ್ತ್ರಾ ಅವಿತ್ರಾ ಪ್ರವಕ್ತ್ರಾ ಚ ಭವತಾ ಮಧುಸೂದನ । ತ್ಯಕ್ತೇ ಮಹೀತಲೇ ದೇವ ವಿನಷ್ಟಂ ಕಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತಿ ॥ 6॥ ತತ್ತ್ವಂ ನಃ ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞ ಧರ್ಮಃ ತ್ವತ್ ಭಕ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ । ಯಥಾ ಯಸ್ಯ ವಿಧೀಯೇತ ತಥಾ ವರ್ಣಯ ಮೇ ಪ್ರಭೋ ॥ 7॥ ಶ್ರೀಶುಕಃ ಉವಾಚ । ಇತ್ಥಂ ಸ್ವಭೃತ್ಯಮುಖ್ಯೇನ ಪೃಷ್ಟಃ ಸಃ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಃ । ಪ್ರೀತಃ ಕ್ಷೇಮಾಯ ಮರ್ತ್ಯಾನಾಂ ಧರ್ಮಾನ್ ಆಹ ಸನಾತನಾನ್ ॥ 8॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಧರ್ಮ್ಯಃ ಏಷ ತವ ಪ್ರಶ್ನಃ ನೈಃಶ್ರೇಯಸಕರಃ ನೃಣಾಮ್ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಆಚಾರವತಾಂ ತಂ ಉದ್ಧವ ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 9॥ ಆದೌ ಕೃತಯುಗೇ ವರ್ಣಃ ನೃಣಾಂ ಹಂಸಃ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ । ಕೃತಕೃತ್ಯಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಜಾತ್ಯಾಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಕೃತಯುಗಂ ವಿದುಃ ॥ 10॥ ವೇದಃ ಪ್ರಣವಃ ಏವ ಅಗ್ರೇ ಧರ್ಮಃ ಅಹಂ ವೃಷರೂಪಧೃಕ್ । ಉಪಾಸತೇ ತಪೋನಿಷ್ಠಾಂ ಹಂಸಂ ಮಾಂ ಮುಕ್ತಕಿಲ್ಬಿಷಾಃ ॥ 11॥ ತ್ರೇತಾಮುಖೇ ಮಹಾಭಾಗ ಪ್ರಾಣಾತ್ ಮೇ ಹೃದಯಾತ್ ತ್ರಯೀ । ವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಾದುಃ ಅಭೂತ್ ತಸ್ಯಾಃ ಅಹಂ ಆಸಂ ತ್ರಿವೃನ್ಮಖಃ ॥ 12॥ ವಿಪ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಿಟ್ ಶೂದ್ರಾಃ ಮುಖ ಬಾಹು ಉರು ಪಾದಜಾಃ । ವೈರಾಜಾತ್ ಪುರುಷಾತ್ ಜಾತಾಃ ಯಃ ಆತ್ಮಾಚಾರಲಕ್ಷಣಾಃ ॥ 13॥ ಗೃಹಾಶ್ರಮಃ ಜಘನತಃ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಹೃದಃ ಮಮ । ವಕ್ಷಃಸ್ಥಾನಾತ್ ವನೇ ವಾಸಃ ನ್ಯಾಸಃ ಶೀರ್ಷಣಿ ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ 14॥ ವರ್ಣಾನಾಂ ಆಶ್ರಮಾಣಾಂ ಚ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಅನುಸಾರಿಣೀಃ । ಆಸನ್ ಪ್ರಕೃತಯಃ ನೄಣಾಂ ನೀಚೈಃ ನೀಚ ಉತ್ತಮ ಉತ್ತಮಾಃ ॥ 15॥ ಶಮಃ ದಮಃ ತಪಃ ಶೌಚಂ ಸನ್ತೋಷಃ ಕ್ಷಾನ್ತಿಃ ಆರ್ಜವಮ್ । ಮದ್ಭಕ್ತಿಃ ಚ ದಯಾ ಸತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕೃತಯಃ ತು ಇಮಾಃ ॥ 16॥ ತೇಜಃ ಬಲಂ ಧೃತಿಃ ಶೌರ್ಯಂ ತಿತಿಕ್ಷಾ ಔದಾರ್ಯಂ ಉದ್ಯಮಃ । ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಅತ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಕ್ಷತ್ರಪ್ರಕೃತಯಃ ತು ಇಮಾಃ ॥ 17॥ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಂ ದಾನನಿಷ್ಠಾ ಚ ಅದಮ್ಭಃ ಬ್ರಹ್ಮಸೇವನಮ್ । ಅತುಷ್ಟಿಃ ಅರ್ಥ ಉಪಚಯೈಃ ವೈಶ್ಯಪ್ರಕೃತಯಃ ತು ಇಮಾಃ ॥ 18॥ ಶುಶ್ರೂಷಣಂ ದ್ವಿಜಗವಾಂ ದೇವಾನಾಂ ಚ ಅಪಿ ಅಮಾಯಯಾ । ತತ್ರ ಲಬ್ಧೇನ ಸನ್ತೋಷಃ ಶೂದ್ರಪ್ರಕೃತಯಃ ತು ಇಮಾಃ ॥ 19॥ ಅಶೌಚಂ ಅನೃತಂ ಸ್ತೇಯಂ ನಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಶುಷ್ಕವಿಗ್ರಹಃ । ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಃ ಚ ತರ್ಷಃ ಚ ಸ್ವಭಾವಃ ಅನ್ತೇವಸಾಈನಾಮ್ ॥ 20॥ ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಂ ಅಸ್ತೇಯಂ ಅಕಾಮಕ್ರೋಧಲೋಭತಾ । ಭೂತಪ್ರಿಯಹಿತೇಹಾ ಚ ಧರ್ಮಃ ಅಯಂ ಸಾರ್ವವರ್ಣಿಕಃ ॥ 21॥ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಅನುಪೂರ್ವ್ಯಾತ್ ಜನ್ಮ ಉಪನಯನಂ ದ್ವಿಜಃ । ವಸನ್ ಗುರುಕುಲೇ ದಾನ್ತಃ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಧೀಯೀತ ಚ ಆಹುತಃ ॥ 22॥ ಮೇಖಲಾ ಅಜಿನ ದಣ್ಡ ಅಕ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಕಮಣ್ಡಲೂನ್ । ಜಟಿಲಃ ಅಧೌತದದ್ವಾಸಃ ಅರಕ್ತಪೀಠಃ ಕುಶಾನ್ ದಧತ್ ॥ 23॥ ಸ್ನಾನ ಭೋಜನ ಹೋಮೇಷು ಜಪ ಉಚ್ಚಾರೇ ಚ ವಾಗ್ಯತಃ । ನ ಚ್ಛಿನ್ದ್ಯಾತ್ ನಖ ರೋಮಾಣಿ ಕಕ್ಷ ಉಪಸ್ಥಗತಾನಿ ಅಪಿ ॥ 24॥ ರೇತಃ ನ ಅವರಿಕೇತ್ ಜಾತು ಬ್ರಹ್ಮವ್ರತಧರಃ ಸ್ವಯಮ್ । ಅವಕೀರ್ಣೇ ಅವಗಾಹ್ಯ ಅಪ್ಸು ಯತಾಸುಃ ತ್ರಿಪದೀಂ ಜಪೇತ್ ॥ 25॥ ಅಗ್ನಿ ಅರ್ಕ ಆಚಾರ್ಯ ಗೋ ವಿಪ್ರ ಗುರು ವೃದ್ಧ ಸುರಾನ್ ಶುಚಿಃ । ಸಮಾಹಿತಃ ಉಪಾಸೀತ ಸನ್ಧ್ಯೇ ಚ ಯತವಾಕ್ ಜಪನ್ ॥ 26॥ ಆಚಾರ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ನ ಅವಮನ್ಯೇತ ಕರ್ಹಿಚಿತ್ । ನ ಮರ್ತ್ಯಬುದ್ಧಿ ಆಸೂಯೇತ ಸರ್ವದೇವಮಯಃ ಗುರುಃ ॥ 27॥ ಸಾಯಂ ಪ್ರಾತಃ ಉಪಾನೀಯ ಭೈಕ್ಷ್ಯಂ ತಸ್ಮೈ ನಿವೇದಯೇತ್ । ಯತ್ ಚ ಅನ್ಯತ್ ಅಪಿ ಅನುಜ್ಞಾತಂ ಉಪಯುಞ್ಜೀತ ಸಂಯತಃ ॥ 28॥ ಶುಶ್ರೂಷಮಾಣಃ ಆಚಾರ್ಯಂ ಸದಾ ಉಪಾಸೀತ ನೀಚವತ್ । ಯಾನ ಶಯ್ಯಾ ಆಸನ ಸ್ಥಾನೈಃ ನ ಅತಿದೂರೇ ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಃ ॥ 29॥ ಏವಂವೃತ್ತಃ ಗುರುಕುಲೇ ವಸೇತ್ ಭೋಗವಿವರ್ಜಿತಃ । ವಿದ್ಯಾ ಸಮಾಪ್ಯತೇ ಯಾವತ್ ಬಿಭ್ರತ್ ವ್ರತಂ ಅಖಣ್ಡಿತಮ್ ॥ 30॥ ಯದಿ ಅಸೌ ಛನ್ದಸಾಂ ಲೋಕಂ ಆರೋಕ್ಷ್ಯನ್ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಟಪಮ್ । ಗುರವೇ ವಿನ್ಯಸೇತ್ ದೇಹಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ವೃಹತ್ ವ್ರತಃ ॥ 31॥ ಅಗ್ನೌ ಗುರೌ ಆತ್ಮನಿ ಚ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಮಾಂ ಪರಮ್ । ಅಪೃಥಕ್ ಧೀಃ ಉಪಾಸೀತ ಬ್ರಹ್ಮವರ್ಚಸ್ವೀ ಅಕಲ್ಮಷಃ ॥ 32॥ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ನಿರೀಕ್ಷಣ ಸ್ಪರ್ಶ ಸಂಲಾಪ ಕ್ಷ್ವೇಲನ ಆದಿಕಮ್ । ಪ್ರಾಣಿನಃ ಮಿಥುನೀಭೂತಾನ್ ಅಗೃಹಸ್ಥಃ ಅಗ್ರತಃ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 33॥ ಶೌಚಂ ಆಚಮನಂ ಸ್ನಾನಂ ಸನ್ಧ್ಯಾ ಉಪಾಸನಂ ಆರ್ಜವಮ್ । ತೀರ್ಥಸೇವಾ ಜಪಃ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಅಸಮ್ಭಾಷ್ಯ ವರ್ಜನಮ್ ॥ 34॥ ಸರ್ವ ಆಶ್ರಮ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಅಯಂ ನಿಯಮಃ ಕುಲನನ್ದನ। ಮದ್ಭಾವಃ ಸರ್ಬಭೂತೇಷು ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯ ಸಂಯಮಃ ॥ 35॥ ಏವಂ ಬೃಹತ್ ವ್ರತಧರಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಅಗ್ನಿಃ ಇವ ಜ್ವಲನ್ । ಮದ್ಭಕ್ತಃ ತೀವ್ರತಪಸಾ ದಗ್ಧಕರ್ಮ ಆಶಯಃ ಅಮಲಃ ॥ 36॥ ಅಥ ಅನನ್ತರಂ ಆವೇಕ್ಷ್ಯನ್ ಯಥಾ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತ ಆಗಮಃ । ಗುರವೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಸ್ನಾಯತ್ ಗುರು ಅನುಮೋದಿತಃ ॥ 37॥ ಗೃಹಂ ವನಂ ವಾ ಉಪವಿಶೇತ್ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ ವಾ ದ್ವಿಜ ಉತ್ತಮಃ । ಆಶ್ರಮಾತ್ ಆಶ್ರಮಂ ಗಚ್ಛೇತ್ ನ ಅನ್ಯಥಾ ಮತ್ಪರಃ ಚರೇತ್ ॥ 38॥ ಗೃಹಾರ್ಥೀ ಸದೃಶೀಂ ಭಾರ್ಯಾಂ ಉದ್ವಹೇತ್ ಅಜುಗುಪ್ಸಿತಾಮ್ । ಯವೀಯಸೀಂ ತು ವಯಸಾ ಯಾಂ ಸವರ್ಣಾಂ ಅನುಕ್ರಮಾತ್ ॥ 39॥ ಇಜ್ಯ ಅಧ್ಯಯನ ದಾನಾನಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ದ್ವಿಜನ್ಮನಾಮ್ । ಪ್ರತಿಗ್ರಹಃ ಅಧ್ಯಾಪನಂ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಏವ ಯಾಜನಮ್ ॥ 40॥ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯಮಾನಃ ತಪಃ ತೇಜೋಯಶೋನುದಮ್ । ಅನ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ಏವ ಜೀವೇತ ಶಿಲೈಃ ವಾ ದೋಷದೃಕ್ ತಯೋಃ ॥ 41॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಹಿ ದೇಹಃ ಅಯಂ ಕ್ಷುದ್ರಕಾಮಾಯ ನ ಇಷ್ಯತೇ । ಕೃಚ್ಛ್ರಾಯ ತಪಸೇ ಚ ಇಹ ಪ್ರೇತ್ಯ ಅನನ್ತಸುಖಾಯ ಚ ॥ 42॥ ಶಿಲೋಞ್ಛವೃತ್ತ್ಯಾ ಪರಿತುಷ್ಟಚಿತ್ತಃ ಧರ್ಮಂ ಮಹಾನ್ತಂ ವಿರಜಂ ಜುಷಾಣಃ । ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತಾತ್ಮಾ ಗೃಹಃ ಏವ ತಿಷ್ಠನ್ ನ ಅತಿಪ್ರಸಕ್ತಃ ಸಮುಪೈತಿ ಶಾನ್ತಿಮ್ ॥ 43॥ ಸಮುದ್ಧರನ್ತಿ ಯೇ ವಿಪ್ರಂ ಸೀದನ್ತಂ ಮತ್ಪರಾಯಣಮ್ । ತಾನ್ ಉದ್ಧರಿಷ್ಯೇ ನ ಚಿರಾತ್ ಆಪದ್ಭ್ಯಃ ನೌಃ ಇವ ಅರ್ಣವಾತ್ ॥ 44॥ ಸರ್ವಾಃ ಸಮುದ್ಧರೇತ್ ರಾಜಾ ಪಿತಾ ಇವ ವ್ಯಸನಾತ್ ಪ್ರಜಾಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಾ ಧೀರಃ ಯಥಾ ಗಜಪತಿಃ ಗಜಾನ್ ॥ 45॥ ಏವಂವಿಧಃ ನರಪತಿಃ ವಿಮಾನೇನ ಅರ್ಕವಚಸಾ । ವಿಧೂಯ ಇಹ ಅಶುಭಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಇನ್ದ್ರೇಣ ಸಹ ಮೋದತೇ ॥ 46॥ ಸೀದನ್ ವಿಪ್ರಃ ವಣಿಕ್ ವೃತ್ತ್ಯಾ ಪಣ್ಯೈಃ ಏವ ಆಪದಂ ತರೇತ್ । ಖಡ್ಗೇನ ವಾ ಆಪದಾಕ್ರಾನ್ತಃ ನ ಶ್ವವೃತ್ತ್ಯಾ ಕಥಞ್ಚನ ॥ 47॥ ವೈಶ್ಯವೃತ್ತ್ಯಾ ತು ರಾಜನ್ ಯಃ ಜೀವೇತ್ ಮೃಗಯಯಾ ಆಪದಿ । ಚರೇತ್ ವಾ ವಿಪ್ರರೂಪೇಣ ನ ಶ್ವವೃತ್ತ್ಯಾ ಕಥಞ್ಚನ ॥ 48॥ ಶೂದ್ರವೃತ್ತಿಂ ಭಜೇತ್ ವೈಶ್ಯಃ ಶೂದ್ರಃ ಕಾರುಕಟಪ್ರಿಯಾಮ್ । ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಮುಕ್ತಃ ನ ಗರ್ಹ್ಯೇಣ ವೃತ್ತಿಂ ಲಿಪ್ಸೇತ ಕರ್ಮಣಾ ॥ 49॥ ವೇದ ಅಧ್ಯಾಯ ಸ್ವಧಾ ಸ್ವಾಹಾ ಬಲಿ ಅನ್ನ ಆದ್ಯೈಃ ಯಥಾ ಉದಯಮ್ । ದೇವರ್ಷಿ ಪಿತೃಭೂತಾನಿ ಮದ್ರೂಪಾಣಿ ಅನ್ವಹಂ ಯಜೇತ್ ॥ 50॥ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಉಪಪನ್ನೇನ ಶುಕ್ಲೇನ ಉಪಾರ್ಜಿತೇನ ವಾ । ಧನೇನ ಅಪೀಡಯನ್ ಭೃತ್ಯಾನ್ ನ್ಯಾಯೇನ ಏವ ಆಹರೇತ್ ಕ್ರತೂನ್ ॥ 51॥ ಕುಟುಮ್ಬೇಷು ನ ಸಜ್ಜೇತ ನ ಪ್ರಮಾದ್ಯೇತ್ ಕುಟುಮ್ಬಿ ಅಪಿ । ವಿಪಶ್ಚಿತ್ ನಶ್ವರಂ ಪಶ್ಯೇತ್ ಅದೃಷ್ಟಂ ಅಪಿ ದೃಷ್ಟವತ್ ॥ 52॥ ಪುತ್ರ ದಾರಾ ಆಪ್ತ ಬನ್ಧೂನಾಂ ಸಙ್ಗಮಃ ಪಾನ್ಥಸಙ್ಗಮಃ । ಅನುದೇಹಂ ವಿಯನ್ತಿ ಏತೇ ಸ್ವಪ್ನಃ ನಿದ್ರಾನುಗಃ ಯಥಾ ॥ 53॥ ಇತ್ಥಂ ಪರಿಮೃಶನ್ ಮುಕ್ತಃ ಗೃಹೇಷು ಅತಿಥಿವತ್ ವಸನ್ । ನ ಗೃಹೈಃ ಅನುಬಧ್ಯೇತ ನಿರ್ಮಮಃ ನಿರಹಙ್ಕೃತಃ ॥ 54॥ ಕರ್ಮಭಿಃ ಗೃಹಂ ಏಧೀಯೈಃ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಮಾಂ ಏವ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ । ತಿಷ್ಠೇತ್ ವನಂ ವಾ ಉಪವಿಶೇತ್ ಪ್ರಜಾವಾನ್ ವಾ ಪರಿವ್ರಜೇತ್ ॥ 55॥ ಯಃ ತು ಆಸಕ್ತಂ ಅತಿಃ ಗೇಹೇ ಪುತ್ರ ವಿತ್ತೈಷಣ ಆತುರಃ । ಸ್ತ್ರೈಣಃ ಕೃಪಣಧೀಃ ಮೂಢಃ ಮಮ ಅಹಂ ಇತಿ ಬಧ್ಯತೇ ॥ 56॥ ಅಹೋ ಮೇ ಪಿತರೌ ವೃದ್ಧೌ ಭಾರ್ಯಾ ಬಾಲಾತ್ಮಜಾ ಆತ್ಮಜಾಃ । ಅನಾಥಾಃ ಮಾಂ ಋತೇ ದೀನಾಃ ಕಥಂ ಜೀವನ್ತಿ ದುಃಖಿತಾಃ ॥ 57॥ ಏವಂ ಗೃಹ ಆಶಯ ಆಕ್ಷಿಪ್ತ ಹೃದಯಃ ಮೂಢಧೀಃ ಅಯಮ್ । ಅತೃಪ್ತಃ ತಾನ್ ಅನುಧ್ಯಾಯನ್ ಮೃತಃ ಅನ್ಧಂ ವಿಶತೇ ತಮಃ ॥ 58॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಗೃಹಸ್ಥಕರ್ಮಧರ್ಮನಿರೂಪಣೇ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 17॥ ಅಥ ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ವನಂ ವಿವಿಕ್ಷುಃ ಪುತ್ರೇಷು ಭಾರ್ಯಾಂ ನ್ಯಸ್ಯ ಸಹ ಏವ ವಾ । ವನಃ ಏವ ವಸೇತ್ ಶಾನ್ತಃ ತೃತೀಯಂ ಭಾಗಂ ಆಯುಷಃ ॥ 1॥ ಕನ್ದಮೂಲಫಲೈಃ ವನ್ಯೈಃ ಮೇಧ್ಯೈಃ ವೃತ್ತಿಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । ವಸೀತ ವಲ್ಕಲಂ ವಾಸಃ ತೃಣಪರ್ಣ ಅಜಿನಾನಿ ಚ ॥ 2॥ ಕೇಶರೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರುಮಲಾನಿ ಬಿಭೃಯಾತ್ ಅತಃ । ನ ಧಾವೇತ್ ಅಪ್ಸು ಮಜ್ಜೇತ ತ್ರಿಕಾಲಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲೇಶಯಃ ॥ 3॥ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತಪ್ಯೇತ ಪಞ್ಚಾಗ್ನೀನ್ ವರ್ಷಾಸ್ವಾಸಾರಷಾಡ್ ಜಲೇ । ಆಕಣ್ಠಮಗ್ನಃ ಶಿಶಿರಃ ಏವಂವೃತ್ತಃ ತಪಶ್ಚರೇತ್ ॥ 4॥ ಅಗ್ನಿಪಕ್ವಂ ಸಮಶ್ನೀಯಾತ್ ಕಾಲಪಕ್ವಂ ಅಥ ಅಪಿ ವಾ । ಉಲೂಖಲ ಅಶ್ಮಕುಟ್ಟಃ ವಾ ದನ್ತ ಉಲೂಖಲಃ ಏವ ವಾ ॥ 5॥ ಸ್ವಯಂ ಸಞ್ಚಿನುಯಾತ್ ಸರ್ವಂ ಆತ್ಮನಃ ವೃತ್ತಿಕಾರಣಮ್ । ದೇಶಕಾಲಬಲ ಅಭಿಜ್ಞಃ ನ ಆದದೀತ ಅನ್ಯದಾ ಆಹೃತಮ್ ॥ 6॥ ವನ್ಯೈಃ ಚರುಪುರೋಡಾಶೈಃ ನಿರ್ವಪೇತ್ ಕಾಲಚೋದಿತಾನ್ । ನ ತು ಶ್ರೌತೇನ ಪಶುನಾ ಮಾಂ ಯಜೇತ ವನಾಶ್ರಮೀ ॥ 7॥ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಚ ದರ್ಶಃ ಚ ಪೂರ್ಣಮಾಸಃ ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಾನಿ ಚ ಮುನೇಃ ಆಮ್ನಾತಾನಿ ಚ ನೈಗಮೈಃ ॥ 8॥ ಏವಂ ಚೀರ್ಣೇನ ತಪಸಾ ಮುನಿಃ ಧಮನಿಸನ್ತತಃ । ಮಾಂ ತಪೋಮಯಂ ಆರಾಧ್ಯ ಋಷಿಲೋಕಾತ್ ಉಪೈತಿ ಮಾಮ್ ॥ 9॥ ಯಃ ತು ಏತತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರತಃ ಚೀರ್ಣಂ ತಪಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಮಹತ್ । ಕಾಮಾಯ ಅಲ್ಪೀಯಸೇ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ವಾಲಿಶಃ ಕಃ ಅಪರಃ ತತಃ ॥ 10॥ ಯದಾ ಅಸೌ ನಿಯಮೇ ಅಕಲ್ಪಃ ಜರಯಾ ಜಾತವೇಪಥುಃ । ಆತ್ಮನಿ ಅಗ್ನೀನ್ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಅಗ್ನಿಂ ಸಮಾವಿಶೇತ್ ॥ 11॥ ಯದಾ ಕರ್ಮವಿಪಾಕೇಷು ಲೋಕೇಷು ನಿರಯ ಆತ್ಮಸು । ವಿರಾಗಃ ಜಾಯತೇ ಸಮ್ಯಕ್ ನ್ಯಸ್ತ ಅಗ್ನಿಃ ಪ್ರವ್ರಜೇತ್ ತತಃ ॥ 12॥ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಯಥಾ ಉಪದೇಶಂ ಮಾಂ ದತ್ತ್ವಾ ಸರ್ವಸ್ವಂ ಋತ್ವಿಜೇ । ಅಗ್ನೀನ್ ಸ್ವಪ್ರಾಣಃ ಆವೇಶ್ಯ ನಿರಪೇಕ್ಷಃ ಪರಿವ್ರಜೇತ್ ॥ 13॥ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ವೈ ಸನ್ನ್ಯಸತಃ ದೇವಾಃ ದಾರಾದಿರೂಪಿಣಃ । ವಿಘ್ನಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಅಯಂ ಹಿ ಅಸ್ಮಾನ್ ಆಕ್ರಮ್ಯ ಸಮಿಯಾತ್ ಪರಮ್ ॥ 14॥ ಬಿಭೃಯಾತ್ ಚೇತ್ ಮುನಿಃ ವಾಸಃ ಕೌಪೀನ ಆಚ್ಛಾದನಂ ಪರಮ್ । ತ್ಯಕ್ತಂ ನ ದಣ್ಡಪಾತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಅನ್ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಅನಾಪದಿ ॥ 15॥ ದೃಷ್ಟಿಪೂತಂ ನ್ಯಸೇತ್ ಪಾದಂ ವಸ್ತ್ರಪೂತಂ ಪಿಬೇತ್ ಜಲಮ್ । ಸತ್ಯಪೂತಾಂ ವದೇತ್ ವಾಚಂ ಮನಃಪೂತಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ 16॥ ಮೌನ ಅನೀಹಾ ಅನಿಲ ಆಯಾಮಾಃ ದಣ್ಡಾಃ ವಾಕ್ ದೇಹ ಚೇತಸಾಮ್ । ನಹಿ ಏತೇ ಯಸ್ಯ ಸನ್ತಿ ಅಙ್ಗಃ ವೇಣುಭಿಃ ನ ಭವೇತ್ ಯತಿಃ ॥ 17॥ ಭಿಕ್ಷಾಂ ಚತುಷು ವರ್ಣೇಷು ವಿಗರ್ಹ್ಯಾನ್ ವರ್ಜಯನ್ ಚರೇತ್ । ಸಪ್ತಾಗಾರಾನ್ ಅಸಙ್ಕ್ಲೃಪ್ತಾನ್ ತುಷ್ಯೇತ್ ಲಬ್ಧೇನ ತಾವತಾ ॥ 18॥ ಬಹಿಃ ಜಲಾಶಯಂ ಗತ್ವಾ ತತ್ರ ಉಪಸ್ಪೃಶ್ಯ ವಾಗ್ಯತಃ । ವಿಭಜ್ಯ ಪಾವಿತಂ ಶೇಷಂ ಭುಞ್ಜೀತ ಅಶೇಷಂ ಆಹೃತಮ್ ॥ 19॥ ಏಕಃ ಚರೇತ್ ಮಹೀಂ ಏತಾಂ ನಿಃಸಙ್ಗಃ ಸಂಯತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಆತ್ಮಕ್ರೀಡಃ ಆತ್ಮರತಃ ಆತ್ಮವಾನ್ ಸಮದರ್ಶನಃ ॥ 20॥ ವಿವಿಕ್ತಕ್ಷೇಮಶರಣಃ ಮದ್ಭಾವವಿಮಲಾಶಯಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ಏಕಂ ಅಭೇದೇನ ಮಯಾ ಮುನಿಃ ॥ 21॥ ಅನ್ವೀಕ್ಷೇತ ಆತ್ಮನಃ ಬನ್ಧಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಯಾ । ಬನ್ಧಃ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಷೇಪಃ ಮೋಕ್ಷಃ ಏಷಾಂ ಚ ಸಂಯಮಃ ॥ 22॥ ತಸ್ಮಾತ್ ನಿಯಮ್ಯ ಷಡ್ವರ್ಗಂ ಮದ್ಭಾವೇನ ಚರೇತ್ ಮುನಿಃ । ವಿರಕ್ತಃ ಕ್ಷುಲ್ಲಕಾಮೇಭ್ಯಃ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಆತ್ಮನಿ ಸುಖಂ ಮಹತ್ ॥ 23॥ ಪುರಗ್ರಾಮವ್ರಜಾನ್ ಸಾರ್ಥಾನ್ ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಪ್ರವಿಶನ್ ಚರೇತ್ । ಪುಣ್ಯದೇಶಸರಿತ್ ಶೈಲವನ ಆಶ್ರಮವತೀಂ ಮಹೀಮ್ ॥ 24॥ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಆಶ್ರಮ ಪದೇಷು ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಂ ಆಚರೇತ್ । ಸಂಸಿಧ್ಯತ್ಯಾಶ್ವಸಮ್ಮೋಹಃ ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಃ ಶಿಲಾನ್ಧಸಾ ॥ 25॥ ನ ಏತತ್ ವಸ್ತುತಯಾ ಪಶ್ಯೇತ್ ದೃಶ್ಯಮಾನಂ ವಿನಶ್ಯತಿ । ಅಸಕ್ತಚಿತ್ತಃ ವಿರಮೇತ್ ಇಹ ಅಮುತ್ರ ಚಿಕೀರ್ಷಿತಾತ್ ॥ 26॥ ಯತ್ ಏತತ್ ಆತ್ಮನಿ ಜಗತ್ ಮನೋವಾಕ್ಪ್ರಾಣಸಂಹತಮ್ । ಸರ್ವಂ ಮಾಯಾ ಇತಿ ತರ್ಕೇಣ ಸ್ವಸ್ಥಃ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ನ ತತ್ ಸ್ಮರೇತ್ ॥ 27॥ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಃ ವಿರಕ್ತಃ ವಾ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ವಾ ಅನಪೇಕ್ಷಕಃ । ಸಲಿಙ್ಗಾನ್ ಆಶ್ರಮಾಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಚರೇತ್ ಅವಿಧಿಗೋಚರಃ ॥ 28॥ ಬುಧಃ ಬಾಲಕವತ್ ಕ್ರೀಡೇತ್ ಕುಶಲಃ ಜಡವತ್ ಚರೇತ್ । ವದೇತ್ ಉನ್ಮತ್ತವತ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಗೋಚರ್ಯಾಂ ನೈಗಮಃ ಚರೇತ್ ॥ 29॥ ವೇದವಾದರತಃ ನ ಸ್ಯಾತ್ ನ ಪಾಖಣ್ಡೀ ನ ಹೈತುಕಃ । ಶುಷ್ಕವಾದವಿವಾದೇ ನ ಕಞ್ಚಿತ್ ಪಕ್ಷಂ ಸಮಾಶ್ರಯೇತ್ ॥ 30॥ ನ ಉದ್ವಿಜೇತ ಜನಾತ್ ಧೀರಃ ಜನಂ ಚ ಉದ್ವೇಜಯೇತ್ ನ ತು । ಅತಿವಾದಾನ್ ತಿತಿಕ್ಷೇತ ನ ಅವಮನ್ಯೇತ ಕಞ್ಚನ । ದೇಹಂ ಉದ್ದಿಶ್ಯ ಪಶುವತ್ ವೈರಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ನ ಕೇನಚಿತ್ ॥ 31॥ ಏಕಃ ಏವ ಪರಃ ಹಿ ಆತ್ಮಾ ಭೂತೇಷು ಆತ್ಮನಿ ಅವಸ್ಥಿತಃ । ಯಥಾ ಇನ್ದುಃ ಉದಪಾತ್ರೇಷು ಭೂತಾನಿ ಏಕಾತ್ಮಕಾನಿ ಚ ॥ 32॥ ಅಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ವಿಷೀದೇತ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ಅಶನಂ ಕ್ವಚಿತ್ । ಲಬ್ಧ್ವಾ ನ ಹೃಷ್ಯೇತ್ ಧೃತಿಂ ಆನುಭಯಂ ದೈವತನ್ತ್ರಿತಮ್ ॥ 33॥ ಆಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಮೀಹೇತ ಯುಕ್ತಂ ತತ್ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಮ್ । ತತ್ತ್ವಂ ವಿಮೃಶ್ಯತೇ ತೇನ ತತ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ 34॥ ಯತ್ ಋಚ್ಛಯಾ ಉಪಪನ್ನಾತ್ ಅನ್ನಂ ಅದ್ಯಾತ್ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಉತ ಅಪರಮ್ । ತಥಾ ವಾಸಃ ತಥಾ ಶಯ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಭಜೇತ್ ಮುನಿಃ ॥ 35॥ ಶೌಚಂ ಆಚಮನಂ ಸ್ನಾನಂ ನ ತು ಚೋದನಯಾ ಚರೇತ್ । ಅನ್ಯಾನ್ ಚ ನಿಯಮಾನ್ ಜ್ಞಾನೀ ಯಥಾ ಅಹಂ ಲೀಲಯಾ ಈಶ್ವರಃ ॥ 36॥ ನಹಿ ತಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಾಖ್ಯಾ ಯಾ ಚ ಮದ್ವೀಕ್ಷಯಾ ಹತಾ । ಆದೇಹಾನ್ತಾತ್ ಕ್ವಚಿತ್ ಖ್ಯಾತಿಃ ತತಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಮಯಾ ॥ 37॥ ದುಃಖ ಉದರ್ಕೇಷು ಕಾಮೇಷು ಜಾತನಿರ್ವೇದಃ ಆತ್ಮವಾನ್ । ಅಜಿಜ್ಞಾಸಿತ ಮದ್ಧರ್ಮಃ ಗುರುಂ ಮುನಿಂ ಉಪಾವ್ರಜೇತ್ ॥ 38॥ ತಾವತ್ ಪರಿಚರೇತ್ ಭಕ್ತಃ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಅನಸೂಯಕಃ । ಯಾವತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಮಾಂ ಏವ ಗುರುಂ ಆದೃತಃ ॥ 39॥ ಯಃ ತು ಅಸಂಯತ ಷಡ್ವರ್ಗಃ ಪ್ರಚಣ್ಡ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಸಾರಥಿಃ । ಜ್ಞಾನ ವೈರಾಗ್ಯ ರಹಿತಃ ತ್ರಿದಣ್ಡಂ ಉಪಜೀವತಿ ॥ 40॥ ಸುರಾನ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮಸ್ಥಂ ನಿಹ್ನುತೇ ಮಾಂ ಚ ಧರ್ಮಹಾ । ಅವಿಪಕ್ವ ಕಷಾಯಃ ಅಸ್ಮಾತ್ ಉಷ್ಮಾತ್ ಚ ವಿಹೀಯತೇ ॥ 41॥ ಭಿಕ್ಷೋಃ ಧರ್ಮಃ ಶಮಃ ಅಹಿಂಸಾ ತಪಃ ಈಕ್ಷಾ ವನೌಕಸಃ । ಗೃಹಿಣಃ ಭೂತರಕ್ಷ ಇಜ್ಯಾಃ ದ್ವಿಜಸ್ಯ ಆಚಾರ್ಯಸೇವನಮ್ ॥ 42॥ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ತಪಃ ಶೌಚಂ ಸನ್ತೋಷಃ ಭೂತಸೌಹೃದಮ್ । ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ಅಪಿ ಋತೌ ಗನ್ತುಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದುಪಾಸನಮ್ ॥ 43॥ ಇತಿ ಮಾಂ ಯಃ ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಭಜನ್ ನಿತ್ಯಂ ಅನನ್ಯಭಾಕ್ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಾವಃ ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ವಿನ್ದತೇ ಅಚಿರಾತ್ ॥ 44॥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಉದ್ಧವ ಅನಪಾಯಿನ್ಯಾ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ । ಸರ್ವ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಅಪಿ ಅಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಕಾರಣಂ ಮಾ ಉಪಯಾತಿ ಸಃ ॥ 45॥ ಇತಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ನಿರ್ಣಿಕ್ತ ಸತ್ತ್ವಃ ನಿರ್ಜ್ಞಾತ್ ಮದ್ಗತಿಃ । ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಮ್ಪನ್ನಃ ನ ಚಿರಾತ್ ಸಮುಪೈತಿ ಮಾಮ್ ॥ 46॥ ವರ್ಣಾಶ್ರಮವತಾಂ ಧರ್ಮಃ ಏಷಃ ಆಚಾರಲಕ್ಷಣಃ । ಸಃ ಏವ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯುತಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಃ ಪರಃ ॥ 47॥ ಏತತ್ ತೇ ಅಭಿಹಿತಂ ಸಾಧೋ ಭವಾನ್ ಪೃಚ್ಛತಿ ಯತ್ ಚ ಮಾಮ್ । ಯಥಾ ಸ್ವಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತಃ ಭಕ್ತಃ ಮಾಂ ಸಮಿಯಾತ್ ಪರಮ್ ॥ 48॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಸನ್ನ್ಯಾಸಧರ್ಮನಿರೂಪಣಂ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 18॥ ಅಥ ಏಕೋನವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯಃ ವಿದ್ಯಾಶ್ರುತಸಮ್ಪನ್ನಃ ಆತ್ಮವಾನ್ ನ ಅನುಮಾನಿಕಃ । ಮಾಯಾಮಾತ್ರಂ ಇದಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಮಯಿ ಸನ್ನ್ಯಸೇತ್ ॥ 1॥ ಜ್ಞಾನಿನಃ ತು ಅಹಂ ಏವ ಇಷ್ಟಃ ಸ್ವಾರ್ಥಃ ಹೇತುಃ ಚ ಸಮ್ಮತಃ । ಸ್ವರ್ಗಃ ಚ ಏವ ಅಪವರ್ಗಃ ಚ ನ ಅನ್ಯಃ ಅರ್ಥಃ ಮದೃತೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥ 2॥ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಸಿದ್ಧಾಃ ಪದಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಿದುಃ ಮಮ । ಜ್ಞಾನೀ ಪ್ರಿಯತಮಃ ಅತಃ ಮೇ ಜ್ಞಾನೇನ ಅಸೌ ಬಿಭರ್ತಿ ಮಾಮ್ ॥ 3॥ ತಪಃ ತೀರ್ಥಂ ಜಪಃ ದಾನಂ ಪವಿತ್ರಾಣಿ ಇತರಾಣಿ ಚ । ನ ಅಲಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಾ ಜ್ಞಾನಕಲಯಾ ಕೃತಾ ॥ 4॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಜ್ಞಾನೇನ ಸಹಿತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಉದ್ಧವ । ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಮ್ಪನ್ನಃ ಭಜ ಮಾಂ ಭಕ್ತಿಭಾವತಃ ॥ 5॥ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ಮಾಂ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಿ । ಸರ್ವಯಜ್ಞಪತಿಂ ಮಾಂ ವೈ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಮುನಯಃ ಅಗಮನ್॥ 6॥ ತ್ವಯಿ ಉದ್ಧವ ಆಶ್ರಯತಿ ಯಃ ತ್ರಿವಿಧಃ ವಿಕಾರಃ ಮಾಯಾನ್ತರಾ ಆಪತತಿ ನ ಆದಿ ಅಪವರ್ಗಯೋಃ ಯತ್ । ಜನ್ಮಾದಯಃ ಅಸ್ಯ ಯತ್ ಅಮೀ ತವ ತಸ್ಯ ಕಿಂ ಸ್ಯುಃ ಆದಿ ಅನ್ತಯೋಃ ಯತ್ ಅಸತಃ ಅಸ್ತಿ ತತ್ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ॥ 7॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಜ್ಞಾನಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ವಿಪುಲಂ ಯಥಾ ಏತತ್ ವೈರಾಗ್ಯವಿಜ್ಞಾನಯುತಂ ಪುರಾಣಮ್ । ಆಖ್ಯಾಹಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ ತ್ವತ್ ಭಕ್ತಿಯೋಗಂ ಚ ಮಹತ್ ವಿಮೃಗ್ಯಮ್ ॥ 8॥ ತಾಪತ್ರಯೇಣ ಅಭಿಹತಸ್ಯ ಘೋರೇ ಸನ್ತಪ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಭವಾಧ್ವನೀಶ । ಪಶ್ಯಾಮಿ ನ ಅನ್ಯತ್ ಶರಣಂ ತವಾಙ್ಘ್ರಿ ದ್ವನ್ದ್ವ ಆತಪತ್ರಾತ್ ಅಮೃತ ಅಭಿವರ್ಷಾತ್ ॥ 9॥ ದಷ್ಟಂ ಜನಂ ಸಮ್ಪತಿತಂ ಬಿಲೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲಾಹಿನಾ ಕ್ಷುದ್ರಸುಖೋಃ ಉತರ್ಷಮ್ । ಸಮುದ್ಧರ ಏನಂ ಕೃಪಯಾ ಅಪವರ್ಗ್ಯೈಃ ವಚೋಭಿಃ ಆಸಿಞ್ಚ ಮಹಾನುಭಾವ ॥ 10॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಇತ್ಥಂ ಏತತ್ ಪುರಾ ರಾಜಾ ಭೀಷ್ಮಂ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಮ್ । ಅಜಾತಶತ್ರುಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಸರ್ವೇಷಾಂ ನಃ ಅನುಶ್ರುಣ್ವತಾಮ್ ॥ 11॥ ನಿವೃತ್ತೇ ಭಾರತೇ ಯುದ್ಧೇ ಸುಹೃತ್ ನಿಧನವಿಹ್ವಲಃ । ಶ್ರುತ್ವಾ ಧರ್ಮಾನ್ ಬಹೂನ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮಾನ್ ಅಪೃಚ್ಛತ ॥ 12॥ ತಾನ್ ಅಹಂ ತೇ ಅಭಿಧಾಸ್ಯಾಮಿ ದೇವವ್ರತಮುಖಾತ್ ಶ್ರುತಾನ್ । ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯವಿಜ್ಞಾನಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿ ಉಪಬೃಂಹಿತಾನ್ ॥ 13॥ ನವ ಏಕಾದಶ ಪಞ್ಚ ತ್ರೀನ್ ಭಾವಾನ್ ಭೂತೇಷು ಯೇನ ವೈ । ಈಕ್ಷೇತ ಅಥ ಏಕಂ ಅಪಿ ಏಷು ತತ್ ಜ್ಞಾನಂ ಮಮ ನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ 14॥ ಏತತ್ ಏವ ಹಿ ವಿಜ್ಞಾನಂ ನ ತಥಾ ಏಕೇನ ಯೇನ ಯತ್ । ಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಅಪಿ ಅಯಾನ್ ಪಶ್ಯೇತ್ ಭಾವಾನಾಂ ತ್ರಿಗುಣ ಆತ್ಮನಾಮ್ ॥ 15॥ ಆದೌ ಅನ್ತೇ ಚ ಮಧ್ಯೇ ಚ ಸೃಜ್ಯಾತ್ ಸೃಜ್ಯಂ ಯತ್ ಅನ್ವಿಯಾತ್ । ಪುನಃ ತತ್ ಪ್ರತಿಸಙ್ಕ್ರಾಮೇ ಯತ್ ಶಿಷ್ಯೇತ ತತ್ ಏವ ಸತ್ ॥ 16॥ ಶ್ರುತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಐತಿಹ್ಯಂ ಅನುಮಾನಂ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ । ಪ್ರಮಾಣೇಷು ಅನವಸ್ಥಾನಾತ್ ವಿಕಲ್ಪಾತ್ ಸಃ ವಿರಜ್ಯತೇ ॥ 17॥ ಕರ್ಮಣಾಂ ಪರಿಣಾಮಿತ್ವಾತ್ ಆವಿರಿಞ್ಚಾತ್ ಅಮಙ್ಗಲಮ್ । ವಿಪಶ್ಚಿತ್ ನಶ್ವರಂ ಪಶ್ಯೇತ್ ಅದೃಷ್ಟಂ ಅಪಿ ದೃಷ್ಟವತ್ ॥ 18॥ ಭಕ್ತಿಯೋಗಃ ಪುರಾ ಏವ ಉಕ್ತಃ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ತೇ ಅನಘ । ಪುನಃ ಚ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮದ್ಭಕ್ತೇಃ ಕಾರಣಂ ಪರಮ್ ॥ 19॥ ಶ್ರದ್ಧಾ ಅಮೃತಕಥಾಯಾಂ ಮೇ ಶಶ್ವತ್ ಮತ್ ಅನುಕೀರ್ತನಮ್ । ಪರಿನಿಷ್ಠಾ ಚ ಪೂಜಾಯಾಂ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಸ್ತವನಂ ಮಮ ॥ 20॥ ಆದರಃ ಪರಿಚರ್ಯಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗೈಃ ಅಭಿವನ್ದನಮ್ । ಮದ್ಭಕ್ತಪೂಜಾಭ್ಯಧಿಕಾ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಮನ್ಮತಿಃ ॥ 21॥ ಮದರ್ಥೇಷು ಅಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾ ಚ ವಚಸಾ ಮದ್ಗುಣೇರಣಮ್ । ಮಯ್ಯರ್ಪಣಂ ಚ ಮನಸಃ ಸರ್ವಕಾಮವಿವರ್ಜನಮ್ ॥ 22॥ ಮದರ್ಥೇ ಅರ್ಥ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ ಭೋಗಸ್ಯ ಚ ಸುಖಸ್ಯ ಚ । ಇಷ್ಟಂ ದತ್ತಂ ಹುತಂ ಜಪ್ತಂ ಮದರ್ಥಂ ಯತ್ ವ್ರತಂ ತಪಃ ॥ 23॥ ಏವಂ ಧರ್ಮೈಃ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಉದ್ಧವ ಆತ್ಮನಿವೇದಿನಾಮ್ । ಮಯಿ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಭಕ್ತಿಃ ಕಃ ಅನ್ಯಃ ಅರ್ಥಃ ಅಸ್ಯ ಅವಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 24॥ ಯದಾ ಆತ್ಮನಿ ಅರ್ಪಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಶಾನ್ತಂ ಸತ್ತ್ವ ಉಪಬೃಂಹಿತಮ್ । ಧರ್ಮಂ ಜ್ಞಾನಂ ಸವೈರಾಗ್ಯಂ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚ ಅಭಿಪದ್ಯತೇ ॥ 25॥ ಯತ್ ಅರ್ಪಿತಂ ತತ್ ವಿಕಲ್ಪೇ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಪರಿಧಾವತಿ । ರಜಸ್ವಲಂ ಚ ಆಸನ್ ನಿಷ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಪರ್ಯಯಮ್ ॥ 26॥ ಧರ್ಮಃ ಮದ್ಭಕ್ತಿಕೃತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಏಕಾತ್ಮ್ಯದರ್ಶನಮ್ । ಗುಣೇಷು ಅಸಙ್ಗಃ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಚ ಅಣಿಂ ಆದಯಃ ॥ 27॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಯಮಃ ಕತಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ನಿಯಮಃ ವಾ ಅರಿಕರ್ಶನ । ಕಃ ಶಮಃ ಕಃ ದಮಃ ಕೃಷ್ಣ ಕಾ ತಿತಿಕ್ಷಾ ಧೃತಿಃ ಪ್ರಭೋ ॥ 28॥ ಕಿಂ ದಾನಂ ಕಿಂ ತಪಃ ಶೌರ್ಯಂ ಕಿಂ ಸತ್ಯಂ ಋತಂ ಉಚ್ಯತೇ । ಕಃ ತ್ಯಾಗಃ ಕಿಂ ಧನಂ ಚೇಷ್ಟಂ ಕಃ ಯಜ್ಞಃ ಕಾ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ ॥ 29॥ ಪುಂಸಃ ಕಿಂಸ್ವಿತ್ ಬಲಂ ಶ್ರೀಮನ್ ಭಗಃ ಲಾಭಃ ಚ ಕೇಶವ । ಕಾ ವಿದ್ಯಾ ಹ್ರೀಃ ಪರಾ ಕಾ ಶ್ರೀಃ ಕಿಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಏವ ಚ ॥ 30॥ ಕಃ ಪಣ್ಡಿತಃ ಕಃ ಚ ಮೂರ್ಖಃ ಕಃ ಪನ್ಥಾಃ ಉತ್ಪಥಃ ಚ ಕಃ । ಕಃ ಸ್ವರ್ಗಃ ನರಕಃ ಕಃ ಸ್ವಿತ್ ಕಃ ಬನ್ಧುಃ ಉತ ಕಿಂ ಗೃಹಮ್ ॥ 31॥ ಕಃ ಆಢ್ಯಃ ಕಃ ದರಿದ್ರಃ ವಾ ಕೃಪಣಃ ಕಃ ಈಶ್ವರಃ । ಏತಾನ್ ಪ್ರಶ್ನಾನ್ ಮಮ ಬ್ರೂಹಿ ವಿಪರೀತಾನ್ ಚ ಸತ್ಪತೇ ॥ 32॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಂ ಅಸ್ತೇಯಂ ಅಸಙ್ಗಃ ಹ್ರೀಃ ಅಸಞ್ಚಯಃ । ಆಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚ ಮೌನಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಅಭಯಮ್ ॥ 33। ಶೌಚಂ ಜಪಃ ತಪಃ ಹೋಮಃ ಶ್ರದ್ಧಾ ಆತಿಥ್ಯಂ ಮತ್ ಅರ್ಚನಮ್ । ತೀರ್ಥಾಟನಂ ಪರಾರ್ಥೇಹಾ ತುಷ್ಟಿಃ ಆಚಾರ್ಯಸೇವನಮ್ ॥ 34॥ ಏತೇ ಯಮಾಃ ಸನಿಯಮಾಃ ಉಭಯೋಃ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಪುಂಸಾಂ ಉಪಾಸಿತಾಃ ತಾತ ಯಥಾಕಾಮಂ ದುಹನ್ತಿ ಹಿ ॥ 35॥ ಶಮಃ ಮತ್ ನಿಷ್ಠತಾ ಬುದ್ಧೇಃ ದಮಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯಮಃ । ತಿತಿಕ್ಷಾ ದುಃಖಸಮ್ಮರ್ಷಃ ಜಿಹ್ವಾ ಉಪಸ್ಥಜಯಃ ಧೃತಿಃ ॥ 36॥ ದಣ್ಡನ್ಯಾಸಃ ಪರಂ ದಾನಂ ಕಾಮತ್ಯಾಗಃ ತಪಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸ್ವಭಾವವಿಜಯಃ ಶೌರ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಚ ಸಮದರ್ಶನಮ್ ॥ 37॥ ಋತಂ ಚ ಸೂನೃತಾ ವಾಣೀ ಕವಿಭಿಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ । ಕರ್ಮಸ್ವಸಙ್ಗಮಃ ಶೌಚಂ ತ್ಯಾಗಃ ಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 38॥ ಧರ್ಮಃ ಇಷ್ಟಂ ಧನಂ ನೄಣಾಂ ಯಜ್ಞಃ ಅಹಂ ಭಗವತ್ತಮಃ । ದಕ್ಷಿಣಾ ಜ್ಞಾನಸನ್ದೇಶಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಪರಂ ಬಲಮ್ ॥ 39॥ ಭಗಃ ಮೇ ಐಶ್ವರಃ ಭಾವಃ ಲಾಭಃ ಮದ್ಭಕ್ತಿಃ ಉತ್ತಮಃ । ವಿದ್ಯಾ ಆತ್ಮನಿ ಭಿದ ಅಬಾಧಃ ಜುಗುಪ್ಸಾ ಹ್ರೀಃ ಅಕರ್ಮಸು ॥ 40॥ ಶ್ರೀಃ ಗುಣಾಃ ನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯ ಆದ್ಯಾಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಸುಖ ಅತ್ಯಯಃ । ದುಃಖಂ ಕಾಮಸುಖ ಅಪೇಕ್ಷಾ ಪಣ್ಡಿತಃ ಬನ್ಧಮೋಕ್ಷವಿತ್ ॥ 41॥ ಮೂರ್ಖಃ ದೇಹ ಆದಿ ಅಹಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪನ್ಥಾಃ ಮತ್ ನಿಗಮಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಉತ್ಪಥಃ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಃ ಸ್ವರ್ಗಃ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಉಅದಯಃ ॥ 42॥ ನರಕಃ ತಮಃ ಉನ್ನಹಃ ಬನ್ಧುಃ ಗುರುಃ ಅಹಂ ಸಖೇ । ಗೃಹಂ ಶರೀರಂ ಮಾನುಷ್ಯಂ ಗುಣಾಢ್ಯಃ ಹಿ ಆಢ್ಯಃ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 43॥ ದರಿದ್ರಃ ಯಃ ತು ಅಸನ್ತುಷ್ಟಃ ಕೃಪಣಃ ಯಃ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಗುಣೇಷು ಅಸಕ್ತಧೀಃ ಈಶಃ ಗುಣಸಙ್ಗಃ ವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ 44॥ ಏತಃ ಉದ್ಧವ ತೇ ಪ್ರಶ್ನಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಾಧು ನಿರೂಪಿತಾಃ । ಕಿಂ ವರ್ಣಿತೇನ ಬಹುನಾ ಲಕ್ಷಣಂ ಗುಣದೋಷಯೋಃ । ಗುಣದೋಷ ದೃಶಿಃ ದೋಷಃ ಗುಣಃ ತು ಉಭಯವರ್ಜಿತಃ ॥ 45॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುಧವಸಂವಾದೇ ಏಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 19॥ ಅಥ ವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ವಿಧಿಃ ಚ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಚ ನಿಗಮಃ ಹಿ ಈಶ್ವರಸ್ಯ ತೇ । ಅವೇಕ್ಷತೇ ಅರವಿನ್ದಾಕ್ಷ ಗುಣಂ ದೋಷಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥ 1॥ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ವಿಕಲ್ಪಂ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮ ಅನುಲೋಮಜಮ್ । ದ್ರವ್ಯ ದೇಶ ವಯಃ ಕಾಲಾನ್ ಸ್ವರ್ಗಂ ನರಕಂ ಏವ ಚ ॥ 2॥ ಗುಣ ದೋಷ ಭಿದಾ ದೃಷ್ಟಿಂ ಅನ್ತರೇಣ ವಚಃ ತವ । ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಕಥಂ ನೄಣಾಂ ನಿಷೇಧ ವಿಧಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ 3॥ ಪಿತೃದೇವಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ವೇದಃ ಚಕ್ಷುಃ ತವ ಈಶ್ವರ । ಶ್ರೇಯಃ ತು ಅನುಪಲಬ್ಧೇ ಅರ್ಥೇ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಯೋಃ ಅಪಿ ॥ 4॥ ಗುಣದೋಷಭಿದಾದೃಷ್ಟಿಃ ನಿಗಮಾತ್ ತೇ ನ ಹಿ ಸ್ವತಃ । ನಿಗಮೇನ ಅಪವಾದಃ ಚ ಭಿದಾಯಾಃ ಇತಿ ಹಿ ಭ್ರಮಃ ॥ 5॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯೋಗಾಃ ತ್ರಯಃ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ನೄಣಾಂ ಶ್ರೇಯೋವಿಧಿತ್ಸಯಾ । ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಭಕ್ತಿಃ ಚ ನ ಉಪಾಯಃ ಅನ್ಯಃ ಅಸ್ತಿ ಕುತ್ರಚಿತ್ ॥ 6॥ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಯೋಗಃ ನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಇಹ ಕರ್ಮಸು । ತೇಷು ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಚಿತ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗಃ ತಿ ಕಾಮಿನಾಮ್ ॥ 7॥ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಮತ್ ಕಥಾ ಆದೌ ಜಾತಶ್ರದ್ಧಃ ತು ಯಃ ಪುಮಾನ್ । ನ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ನ ಅತಿಸಕ್ತಃ ಭಕ್ತಿಯೋಗಃ ಅಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿದಃ ॥ 8॥ ತಾವತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವೀತ ನ ನಿರ್ವಿದ್ಯೇತ ಯಾವತಾ । ಮತ್ ಕಥಾಶ್ರವಣ ಆದೌ ವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಯಾವತ್ ನ ಜಾಯತೇ ॥ 9॥ ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಥಃ ಯಜನ್ಯಜ್ಞೈಃ ಅನಾಶೀಃ ಕಾಮಃ ಉದ್ಧವ । ನ ಯಾತಿ ಸ್ವರ್ಗನರಕೌ ಯದಿ ಅನ್ಯತ್ರ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ 10॥ ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ವರ್ತಮಾನಃ ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಥಃ ಅನಘಃ ಶುಚಿಃ । ಜ್ಞಾನಂ ವಿಶುದ್ಧಂ ಆಪ್ನೋತಿ ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ವಾ ಯದೃಚ್ಛಯಾ ॥ 11॥ ಸ್ವರ್ಗಿಣಃ ಅಪಿ ಏತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ ಲೋಕಂ ನಿರಯಿಣಃ ತಥಾ । ಸಾಧಕಂ ಜ್ಞಾನಭಕ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಉಭಯಂ ತತ್ ಅಸಾಧಕಮ್ ॥ 12॥ ನ ನರಃ ಸ್ವರ್ಗತಿಂ ಕಾಙ್ಕ್ಷೇತ್ ನಾರಕೀಂ ವಾ ವಿಚಕ್ಷಣಃ । ನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಚ ಕಾಙ್ಕ್ಷೇತ ದೇಹ ಆವೇಶಾತ್ ಪ್ರಮಾದ್ಯತಿ ॥ 13॥ ಏತತ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಪುರಾ ಮೃತ್ಯೋಃ ಅಭವಾಯ ಘಟೇತ ಸಃ । ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಇದಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮರ್ತ್ಯಂ ಅಪಿ ಅರ್ಥಸಿದ್ಧಿದಮ್ ॥ 14॥ ಛಿದ್ಯಮಾನಂ ಯಮೈಃ ಏತೈಃ ಕೃತನೀಡಂ ವನಸ್ಪತಿಮ್ । ಖಗಃ ಸ್ವಕೇತಂ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಕ್ಷೇಮಂ ಯಾತಿ ಹಿ ಅಲಮ್ಪಟಃ ॥ 15॥ ಅಹೋರಾತ್ರೈಃ ಛಿದ್ಯಮಾನಂ ಬುದ್ಧ್ವಾಯುಃ ಭಯವೇಪಥುಃ । ಮುಕ್ತಸಙ್ಗಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ನಿರೀಹ ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ ॥ 16॥ ನೃದೇಹಂ ಆದ್ಯಂ ಸುಲಭಂ ಸುದುರ್ಲಭಮ್ ಪ್ಲವಂ ಸುಕಲ್ಪಂ ಗುರುಕರ್ಣಧಾರಮ್ । ಮಯಾ ಅನುಕೂಲೇನ ನಭಸ್ವತೇರಿತಮ್ ಪುಮಾನ್ ಭವಾಬ್ಧಿಂ ನ ತರೇತ್ ಸಃ ಆತ್ಮಹಾ ॥ 17॥ ಯದಾ ಆರಮ್ಭೇಷು ನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ವಿರಕ್ತಃ ಸಂಯತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಅಭ್ಯಾಸೇನ ಆತ್ಮನಃ ಯೋಗೀ ಧಾರಯೇತ್ ಅಚಲಂ ಮನಃ ॥ 18॥ ಧಾರ್ಯಮಾಣಂ ಮನಃ ಯಃ ಹಿ ಭ್ರಾಮ್ಯದಾಶು ಅನವಸ್ಥಿತಮ್ । ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನುರೋಧೇನ ಮಾರ್ಗೇಣ ಆತ್ಮವಶಂ ನಯೇತ್ ॥ 19॥ ಮನೋಗತಿಂ ನ ವಿಸೃಜೇತ್ ಜಿತಪ್ರಾಣಃ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪನ್ನಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಮನಃ ಆತ್ಮವಶಂ ನಯೇತ್ ॥ 20॥ ಏಷಃ ವೈ ಪರಮಃ ಯೋಗಃ ಮನಸಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಹೃದಯಜ್ಞತ್ವಂ ಅನ್ವಿಚ್ಛನ್ ದಮ್ಯಸ್ಯ ಏವ ಅರ್ವತಃ ಮುಹುಃ ॥ 21॥ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇನ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರತಿಲೋಮ ಅನುಲೋಮತಃ । ಭವ ಅಪಿ ಅಯೌ ಅನುಧ್ಯಯೇತ್ ಮನಃ ಯಾವತ್ ಪ್ರಸೀದತಿ ॥ 22॥ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಸ್ಯ ವಿರಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಉಕ್ತವೇದಿನಃ । ಮನಃ ತ್ಯಜತಿ ದೌರಾತ್ಮ್ಯಂ ಚಿನ್ತಿತಸ್ಯ ಅನುಚಿನ್ತಯಾ ॥ 23॥ ಯಮ ಆದಿಭಿಃ ಯೋಗಪಥೈಃ ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕ್ಯಾ ಚ ವಿದ್ಯಯಾ । ಮಮ ಅರ್ಚೋಪಾಸನಾಭಿಃ ವಾ ನ ಅನ್ಯೈಃ ಯೋಗ್ಯಂ ಸ್ಮರೇತ್ ಮನಃ ॥ 24॥ ಯದಿ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಮಾದೇನ ಯೋಗೀ ಕರ್ಮ ವಿಗರ್ಹಿತಮ್ । ಯೋಗೇನ ಏವ ದಹೇತ್ ಅಂಹಃ ನ ಅನ್ಯತ್ ತತ್ರ ಕದಾಚನ ॥ 25॥ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಅಧಿಕಾರೇ ಯಾ ನಿಷ್ಠಾ ಸಃ ಗುಣಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ಕರ್ಮಣಾಂ ಜಾತಿ ಅಶುದ್ಧಾನಾಂ ಅನೇನ ನಿಯಮಃ ಕೃತಃ । ಗುಣದೋಷವಿಧಾನೇನ ಸಙ್ಗಾನಾಂ ತ್ಯಾಜನೇಚ್ಛಯಾ ॥ 26॥ ಜಾತಶ್ರದ್ದಃ ಮತ್ಕಥಾಸು ನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಸು । ವೇದ ದುಃಖಾತ್ಮಕಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಾಗೇ ಅಪಿ ಅನೀಶ್ವರಃ ॥ 27॥ ತತಃ ಭಜೇತ ಮಾಂ ಪ್ರೀತಃ ಶ್ರದ್ಧಾಲುಃ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ । ಜುಷಮಾಣಃ ಚ ತಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ದುಃಖ ಉದರ್ಕಾನ್ ಚ ಗರ್ಹಯನ್ ॥ 28॥ ಪ್ರೋಕ್ತೇನ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಭಜತಃ ಮಾ ಅಸಕೃತ್ ಮುನೇಃ । ಕಾಮಾಃ ಹೃದಯ್ಯಾಃ ನಶ್ಯನ್ತಿ ಸರ್ವೇ ಮಯಿ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತೇ ॥ 29॥ ಭಿದ್ಯತೇ ಹೃದಯಗ್ರನ್ಥಿಃ ಛಿದ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಸಂಶಯಾಃ । ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ಚ ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ದೃಷ್ಟೇ ಅಖಿಲ ಆತ್ಮನಿ ॥ 30॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ವೈ ಮತ್ ಆತ್ಮನಃ । ನ ಜ್ಞಾನಂ ನ ಚ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ರೇಯಃ ಭವೇತ್ ಇಹ ॥ 31॥ ಯತ್ ಕರ್ಮಭಿಃ ಯತ್ ತಪಸಾ ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯತಃ ಚ ಯತ್ । ಯೋಗೇನ ದಾನಧರ್ಮೇಣ ಶ್ರೇಯೋಭಿಃ ಇತರೈಃ ಅಪಿ ॥ 32॥ ಸರ್ವಂ ಮದ್ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಲಭತೇ ಅಞ್ಜಸಾ । ಸ್ವರ್ಗ ಅಪವರ್ಗಂ ಮತ್ ಧಾಮ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಯದಿ ವಾಞ್ಛತಿ ॥ 33॥ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾಧವಃ ಧೀರಾಃ ಭಕ್ತಾಃ ಹಿ ಏಕಾನ್ತಿನಃ ಮಮ । ವಾಞ್ಛತಿ ಅಪಿ ಮಯಾ ದತ್ತಂ ಕೈವಲ್ಯಂ ಅಪುನರ್ಭವಮ್ ॥ 34॥ ನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯಂ ಪರಂ ಪ್ರಾಹುಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ಅನಲ್ಪಕಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ನಿರಾಶಿಷಃ ಭಕ್ತಿಃ ನಿರಪೇಕ್ಷಸ್ಯ ಮೇ ಭವೇತ್ ॥ 35॥ ನ ಮಯಿ ಏಕಾನ್ತಭಕ್ತಾನಾಂ ಗುಣದೋಷ ಉದ್ಭವಾಃ ಗುಣಾಃ । ಸಾಧೂನಾಂ ಸಮಚಿತ್ತಾನಾಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಉಪೇಯುಷಾಮ್ ॥ 36॥ ಏವಂ ಏತತ್ ಮಯಾ ಆದಿಷ್ಟಾನ್ ಅನುತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಮೇ ಪಥಃ । ಕ್ಷೇಮಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ಮತ್ ಸ್ಥಾನಂ ಯತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ವಿದುಃ ॥ 37॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುದ್ಧವಸಂವಾದೇ ವೇದತ್ರಯೀವಿಭಾಗಯೋಗೋ ನಾಮ ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 20॥ ಅಥ ಏಕವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯಃ ಏತಾನ್ ಮತ್ಪಥಃ ಹಿತ್ವಾ ಭಕ್ತಿಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಾನ್ । ಕ್ಷುದ್ರಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಚಲೈಃ ಪ್ರಾಣೈಃ ಜುಷನ್ತಃ ಸಂಸರನ್ತಿ ತೇ ॥ 1॥ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಅಧಿಕಾರೇ ಯಾ ನಿಷ್ಠಾ ಸಃ ಗುಣಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ । ವಿಪರ್ಯಯಃ ತು ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್ ಉಭಯೋಃ ಏಷಃ ನಿಶ್ಚಯಃ ॥ 2॥ ಶುದ್ಧಿ ಅಶುದ್ಧೀ ವಿಧೀಯೇತೇ ಸಮಾನೇಷು ಅಪಿ ವಸ್ತುಷು । ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ವಿಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಗುಣದೋಷೌ ಶುಭ ಅಶುಭೌ ॥ 3॥ ಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಂ ಇತಿ ಚ ಅನಘ । ದರ್ಶಿತಃ ಅಯಂ ಮಯಾ ಆಚಾರಃ ಧರ್ಮಂ ಉದ್ವಹತಾಂ ಧುರಮ್ ॥ 4॥ ಭೂಮಿ ಅಮ್ಬು ಅಗ್ನಿ ಅನಿಲ ಆಕಾಶಾಃ ಭೂತಾನಾಂ ಪಞ್ಚ ಧಾತವಃ । ಆಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಥಾವರ ಆದೀನಾಂ ಶರೀರಾಃ ಆತ್ಮಸಂಯುತಾಃ ॥ 5॥ ವೇದೇನ ನಾಮರೂಪಾಣಿ ವಿಷಮಾಣಿ ಸಮೇಷು ಅಪಿ । ಧಾತುಷು ಉದ್ಧವ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತಃ ಏತೇಷಾಂ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 6॥ ದೇಶ ಕಾಲ ಆದಿ ಭಾವಾನಾಂ ವಸ್ತೂನಾಂ ಮಮ ಸತ್ತಮ । ಗುಣದೋಷೌ ವಿಧೀಯೇತೇ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ ಹಿ ಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥ 7॥ ಅಕೃಷ್ಣಸಾರಃ ದೇಶಾನಾಂ ಅಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಃ ಅಶುಚಿಃ ಭವೇತ್ । ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ ಅಪಿ ಅಸೌವೀರ ಕೀಕಟ ಅಸಂಸ್ಕೃತೇರಿಣಮ್ ॥ 8॥ ಕರ್ಮಣ್ಯಃ ಗುಣವಾನ್ ಕಾಲಃ ದ್ರವ್ಯತಃ ಸ್ವತಃ ಏವ ವಾ । ಯತಃ ನಿವರ್ತತೇ ಕರ್ಮ ಸಃ ದೋಷಃ ಅಕರ್ಮಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 9॥ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶುದ್ಧಿ ಅಶುದ್ಧೀ ಚ ದ್ರವ್ಯೇಣ ವಚನೇನ ಚ । ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಅಥ ಕಾಲೇನ ಮಹತ್ತ್ವ ಅಲ್ಪತಯಾ ಅಥವಾ ॥ 10॥ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಅಶಕ್ತ್ಯಾ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸಮೃದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಯತ್ ಆತ್ಮನೇ । ಅಘಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಹಿ ಯಥಾ ದೇಶ ಅವಸ್ಥಾ ಅನುಸಾರತಃ ॥ 11॥ ಧಾನ್ಯ ದಾರು ಅಸ್ಥಿ ತನ್ತೂನಾಂ ರಸ ತೈಜಸ ಚರ್ಮಣಾಮ್ । ಕಾಲ ವಾಯು ಅಗ್ನಿ ಮೃತ್ತೋಯೈಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಯುತ ಅಯುತೈಃ ॥ 12॥ ಅಮೇಧ್ಯಲಿಪ್ತಂ ಯತ್ ಯೇನ ಗನ್ಧಂ ಲೇಪಂ ವ್ಯಪೋಹತಿ । ಭಜತೇ ಪ್ರಕೃತಿಂ ತಸ್ಯ ತತ್ ಶೌಚಂ ತಾವತ್ ಇಷ್ಯತೇ ॥ 13॥ ಸ್ನಾನ ದಾನ ತಪಃ ಅವಸ್ಥಾ ವೀರ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕರ್ಮಭಿಃ । ಮತ್ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಚ ಆತ್ಮನಃ ಶೌಚಂ ಶುದ್ಧಃ ಕರ್ಮ ಆಚರೇತ್ ದ್ವಿಜಃ ॥ 14॥ ಮನ್ತ್ರಸ್ಯ ಚ ಪರಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಃ ಮದರ್ಪಣಮ್ । ಧರ್ಮಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಷಡ್ಭಿಃ ಅಧರ್ಮಃ ತು ವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ 15॥ ಕ್ವಚಿತ್ ಗುಣಃ ಅಪಿ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್ ದೋಷಃ ಅಪಿ ವಿಧಿನಾ ಗುಣಃ । ಗುಣದೋಷಾರ್ಥನಿಯಮಃ ತತ್ ಭಿದಾಂ ಏವ ಬಾಧತೇ ॥ 16॥ ಸಮಾನಕರ್ಮ ಆಚರಣಂ ಪತಿತಾನಾಂ ನ ಪಾತಕಮ್ । ಔತ್ಪತ್ತಿಕಃ ಗುಣಃ ಸಙ್ಗಃ ನ ಶಯಾನಃ ಪತತಿ ಅಧಃ ॥ 17॥ ಯತಃ ಯತಃ ನಿವರ್ತೇತ ವಿಮುಚ್ಯೇತ ತತಃ ತತಃ । ಏಷಃ ಧರ್ಮಃ ನೄಣಾಂ ಕ್ಷೇಮಃ ಶೋಕಮೋಹಭಯ ಅಪಹಃ ॥ 18॥ ವಿಷಯೇಷು ಗುಣಾಧ್ಯಾಸಾತ್ ಪುಂಸಃ ಸಙ್ಗಃ ತತಃ ಭವೇತ್ । ಸಙ್ಗಾತ್ ತತ್ರ ಭವೇತ್ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ ಏವ ಕಲಿಃ ನೄಣಾಮ್ ॥ 19॥ ಕಲೇಃ ದುರ್ವಿಷಹಃ ಕ್ರೋಧಃ ತಮಃ ತಂ ಅನುವರ್ತತೇ । ತಮಸಾ ಗ್ರಸ್ಯತೇ ಪುಂಸಃ ಚೇತನಾ ವ್ಯಾಪಿನೀ ದ್ರುತಮ್ ॥ 20॥ ತಯಾ ವಿರಹಿತಃ ಸಾಧೋ ಜನ್ತುಃ ಶೂನ್ಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ । ತತಃ ಅಸ್ಯ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಭ್ರಂಶಃ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಸ್ಯ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ॥ 21॥ ವಿಷಯಾಭಿನಿವೇಶೇನ ನ ಆತ್ಮಾನಂ ವೇದ ನ ಅಪರಮ್ । ವೃಕ್ಷಜೀವಿಕಯಾ ಜೀವನ್ ವ್ಯರ್ಥಂ ಭಸ್ತ್ರ ಇವ ಯಃ ಶ್ವಸನ್ ॥ 22॥ ಫಲಶ್ರುತಿಃ ಇಯಂ ನೄಣಾಂ ನ ಶ್ರೇಯಃ ರೋಚನಂ ಪರಮ್ । ಶ್ರೇಯೋವಿವಕ್ಷಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಯಥಾ ಭೈಷಜ್ಯರೋಚನಮ್ ॥ 23॥ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಏವ ಹಿ ಕಾಮೇಷು ಪ್ರಾಣೇಷು ಸ್ವಜನೇಷು ಚ । ಆಸಕ್ತಮನಸಃ ಮರ್ತ್ಯಾ ಆತ್ಮನಃ ಅನರ್ಥಹೇತುಷು ॥ 24॥ ನ ತಾನ್ ಅವಿದುಷಃ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಭ್ರಾಮ್ಯತಃ ವೃಜಿನಾಧ್ವನಿ । ಕಥಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಪುನಃ ತೇಷು ತಾನ್ ತಮಃ ವಿಶತಃ ಬುಧಃ ॥ 25॥ ಏವಂ ವ್ಯವಸಿತಂ ಕೇಚಿತ್ ಅವಿಜ್ಞಾಯ ಕುಬುದ್ಧಯಃ । ಫಲಶ್ರುತಿಂ ಕುಸುಮಿತಾಂ ನ ವೇದಜ್ಞಾಃ ವದನ್ತಿ ಹಿ ॥ 26॥ ಕಾಮಿನಃ ಕೃಪಣಾಃ ಲುಬ್ಧಾಃ ಪುಷ್ಪೇಷು ಫಲಬುದ್ಧಯಃ । ಅಗ್ನಿಮುಗ್ಧಾ ಧುಮತಾನ್ತಾಃ ಸ್ವಂ ಲೋಕಂ ನ ವಿನ್ದನ್ತಿ ತೇ ॥ 27॥ ನ ತೇ ಮಾಂ ಅಙ್ಗಃ ಜಾನನ್ತಿ ಹೃದಿಸ್ಥಂ ಯಃ ಇದಂ ಯತಃ । ಉಕ್ಥಶಸ್ತ್ರಾಃ ಹಿ ಅಸುತೃಪಃ ಯಥಾ ನೀಹಾರಚಕ್ಷುಷಃ ॥ 28॥ ತೇ ಮೇ ಮತಂ ಅವಿಜ್ಞಾಯ ಪರೋಕ್ಷಂ ವಿಷಯಾತ್ಮಕಾಃ । ಹಿಂಸಾಯಾಂ ಯದಿ ರಾಗಃ ಸ್ಯಾತ್ ಯಜ್ಞಃ ಏವ ನ ಚೋದನಾ ॥ 29॥ ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಃ ಹಿ ಅಲಬ್ಧೈಃ ಪಶುಭಿಃ ಸ್ವಸುಖೇಚ್ಛಯಾ । ಯಜನ್ತೇ ದೇವತಾಃ ಯಜ್ಞೈಃ ಪಿತೃಭೂತಪತೀನ್ ಖಲಾಃ ॥ 30॥ ಸ್ವಪ್ನ್ ಉಪಮಂ ಅಮುಂ ಲೋಕಂ ಅಸನ್ತಂ ಶ್ರವಣಪ್ರಿಯಮ್ । ಆಶಿಷಃ ಹೃದಿ ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯ ತ್ಯಜನ್ತಿ ಅರ್ಥಾನ್ ಯಥಾ ವಣಿಕ್ ॥ 31॥ ರಜಃಸತ್ತ್ವತಮೋನಿಷ್ಠಾಃ ರಜಃಸತ್ತ್ವತಮೋಜುಷಃ । ಉಪಾಸತಃ ಇನ್ದ್ರಮುಖ್ಯಾನ್ ದೇವಾದೀನ್ ನ ತಥಾ ಏವ ಮಾಮ್ ॥ 32॥ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಇಹ ದೇವತಾಃ ಯಜ್ಞೈಃ ಗತ್ವಾ ರಂಸ್ಯಾಮಹೇ ದಿವಿ । ತಸ್ಯ ಅನ್ತಃ ಇಹ ಭೂಯಾಸ್ಮಃ ಮಹಾಶಾಲಾ ಮಹಾಕುಲಾಃ ॥ 33॥ ಏವಂ ಪುಷ್ಪಿತಯಾ ವಾಚಾ ವ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತಮನಸಾಂ ನೄಣಾಮ್ । ಮಾನಿನಾನ್ ಚ ಅತಿಸ್ತಬ್ಧಾನಾಂ ಮದ್ವಾರ್ತಾ ಅಪಿ ನ ರೋಚತೇ ॥ 34॥ ವೇದಾಃ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮವಿಷಯಾಃ ತ್ರಿಕಾಣ್ಡವಿಷಯಾಃ ಇಮೇ । ಪರೋಕ್ಷವಾದಾಃ ಋಷಯಃ ಪರೋಕ್ಷಂ ಮಮ ಚ ಪ್ರಿಯಮ್ ॥ 35॥ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಸುದುರ್ಬೋಧಂ ಪ್ರಾಣ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಮನೋಮಯಮ್ । ಅನನ್ತಪಾರಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ದುರ್ವಿಗಾಹ್ಯಂ ಸಮುದ್ರವತ್ ॥ 36॥ ಮಯಾ ಉಪಬೃಂಹಿತಂ ಭೂಮ್ನಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಅನನ್ತಶಕ್ತಿನಾ । ಭೂತೇಷು ಘೋಷರೂಪೇಣ ಬಿಸೇಷು ಊರ್ಣ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ॥ 37॥ ಯಥಾ ಊರ್ಣನಾಭಿಃ ಹೃದಯಾತ್ ಊರ್ಣಾಂ ಉದ್ವಮತೇ ಮುಖಾತ್ । ಆಕಾಶಾತ್ ಘೋಷವಾನ್ ಪ್ರಾಣಃ ಮನಸಾ ಸ್ಪರ್ಶರೂಪಿಣಾ ॥ 38॥ ಛನ್ದೋಮಯಃ ಅಮೃತಮಯಃ ಸಹಸ್ರಪದವೀಂ ಪ್ರಭುಃ । ಓಙ್ಕಾರಾತ್ ವ್ಯಞ್ಜಿತ ಸ್ಪರ್ಶ ಸ್ವರ ಉಷ್ಮ ಅನ್ತಸ್ಥ ಭೂಷಿತಾಮ್ ॥ 39॥ ವಿಚಿತ್ರಭಾಷಾವಿತತಾಂ ಛನ್ದೋಭಿಃ ಚತುರ ಉತ್ತರೈಃ । ಅನನ್ತಪಾರಾಂ ಬೃಹತೀಂ ಸೃಜತಿ ಆಕ್ಷಿಪತೇ ಸ್ವಯಮ್ ॥ 40॥ ಗಾಯತ್ರೀ ಉಷ್ಣಿಕ್ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಚ ಬೃಹತೀ ಪಙ್ಕ್ತಿಃ ಏವ ಚ । ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಜಗತೀ ಅತಿಚ್ಛನ್ದಃ ಹಿ ಅತ್ಯಷ್ಟಿ ಅತಿಜಗತ್ ವಿರಾಟ್ ॥ 41॥ ಕಿಂ ವಿಧತ್ತೇ ಕಿಂ ಆಚಷ್ಟೇ ಕಿಂ ಅನೂದ್ಯ ವಿಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಇತಿ ಅಸ್ಯಾಃ ಹೃದಯಂ ಲೋಕೇ ನ ಅನ್ಯಃ ಮತ್ ವೇದ ಕಶ್ಚನ ॥42॥ ಮಾಂ ವಿಧತ್ತೇ ಅಭಿಧತ್ತೇ ಮಾಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಅಪೋಹ್ಯತೇ ತು ಅಹಮ್ । ಏತಾವಾನ್ ಸರ್ವವೇದಾರ್ಥಃ ಶಬ್ದಃ ಆಸ್ಥಾಯ ಮಾಂ ಭಿದಾಮ್ । ಮಾಯಾಮಾತ್ರಂ ಅನೂದ್ಯ ಅನ್ತೇ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯ ಪ್ರಸೀದತಿ ॥ 43॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದ್ದ್ಧವಸಂವಾದೇ ವೇದತ್ರಯವಿಭಾಗನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ಏಕವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 21॥ ಅಥ ದ್ವಾವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಕತಿ ತತ್ತ್ವಾನಿ ವಿಶ್ವೇಶ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾನಿ ಋಷಿಭಿಃ ಪ್ರಭೋ । ನವ ಏಕಾದಶ ಪಞ್ಚ ತ್ರೀಣಿ ಆತ್ಥ ತ್ವಂ ಇಹ ಶುಶ್ರುಮ ॥ 1॥ ಕೇಚಿತ್ ಷಡ್ವಿಂಶತಿಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಅಪರೇ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮ್ । ಸಪ್ತ ಏಕೇ ನವ ಷಟ್ ಕೇಚಿತ್ ಚತ್ವಾರಿ ಏಕಾದಶ ಅಪರೇ । ಕೇಚಿತ್ ಸಪ್ತದಶ ಪ್ರಾಹುಃ ಷೋಡಶ ಏಕೇ ತ್ರಯೋದಶ ॥ 2॥ ಏತಾವತ್ ತ್ವಂ ಹಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ಋಷಯಃ ಯತ್ ವಿವಕ್ಷಯಾ । ಗಾಯನ್ತಿ ಪೃಥಕ್ ಆಯುಷ್ಮನ್ ಇದಂ ನಃ ವಕ್ತುಂ ಅರ್ಹಸಿ ॥ 3॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯುಕ್ತಂ ಚ ಸನ್ತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಭಾಷನ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಯಥಾ । ಮಾಯಾಂ ಮದೀಯಾಂ ಉದ್ಗೃಹ್ಯ ವದತಾಂ ಕಿಂ ನು ದುರ್ಘಟಮ್ ॥ 4॥ ನ ಏತತ್ ಏವಂ ಯಥಾ ಆತ್ಥ ತ್ವಂ ಯತ್ ಅಹಂ ವಚ್ಮಿ ತತ್ ತಥಾ । ಏವಂ ವಿವದತಾಂ ಹೇತುಂ ಶಕ್ತಯಃ ಮೇ ದುರತ್ಯಯಾಃ ॥ 5॥ ಯಾಸಾಂ ವ್ಯತಿಕರಾತ್ ಆಸೀತ್ ವಿಕಲ್ಪಃ ವದತಾಂ ಪದಮ್ । ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಶಮದಮೇ ಅಪಿ ಏತಿ ವಾದಸ್ತಮನು ಶಾಮ್ಯತಿ ॥ 6॥ ಪರಸ್ಪರಾನ್ ಅನುಪ್ರವೇಶಾತ್ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಪೌರ್ವ ಅಪರ್ಯ ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಯಥಾ ವಕ್ತುಃ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ ॥ 7॥ ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಅಪಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾನಿ ಇತರಾಣಿ ಚ । ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ವಾ ಪರಸ್ಮಿನ್ ವಾ ತತ್ತ್ವೇ ತತ್ತ್ವಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ॥ 8॥ ಪೌರ್ವ ಅಪರ್ಯಂ ಅತಃ ಅಮೀಷಾಂ ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ಅಭೀಪ್ಸತಾಮ್ । ಯಥಾ ವಿವಿಕ್ತಂ ಯತ್ ವಕ್ತ್ರಂ ಗೃಹ್ಣೀಮಃ ಯುಕ್ತಿಸಮ್ಭವಾತ್ ॥ 9॥ ಅನಾದಿ ಅವಿದ್ಯಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಆತ್ಮವೇದನಮ್ । ಸ್ವತಃ ನ ಸಮ್ಭವಾತ್ ಅನ್ಯಃ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಃ ಜ್ಞಾನದಃ ಭವೇತ್ ॥ 10॥ ಪುರುಷ ಈಶ್ವರಯೋಃ ಅತ್ರ ನ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಂ ಅಣು ಅಪಿ । ತತ್ ಅನ್ಯಕಲ್ಪನಾಪಾರ್ಥಾ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣಃ ॥ 11॥ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಗುಣಸಾಮ್ಯಂ ವೈ ಪ್ರಕೃತೇಃ ನ ಆತ್ಮನಃ ಗುಣಾಃ । ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಃ ತಮಃ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಅನ್ತಹೇತವಃ ॥ 12॥ ಸತ್ತ್ವಂ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಃ ಕರ್ಮ ತಮಃ ಅಜ್ಞಾನಂ ಇಹ ಉಚ್ಯತೇ । ಗುಣವ್ಯತಿಕರಃ ಕಾಲಃ ಸ್ವಭಾವಃ ಸೂತ್ರಂ ಏವ ಚ ॥ 13॥ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ವ್ಯಕ್ತಂ ಅಹಙ್ಕಾರಃ ನಭಃ ಅನಿಲಃ । ಜ್ಯೋತಿಃ ಆಪಃ ಕ್ಷಿತಿಃ ಇತಿ ತತ್ತ್ವಾನಿ ಉಕ್ತಾನಿ ಮೇ ನವ ॥ 14॥ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ ದರ್ಶನಂ ಘ್ರಾಣಃ ಜಿಹ್ವಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಯಃ । ವಾಕ್ ಪಾಣಿ ಉಪಸ್ಥ ಪಾಯು ಅಙ್ಘ್ರಿಃ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಙ್ಗ ಉಭಯಂ ಮನಃ ॥ 15॥ ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ ರಸಃ ಗನ್ಧಃ ರೂಪಂ ಚ ಇತಿ ಅರ್ಥಜಾತಯಃ । ಗತಿ ಉಕ್ತಿ ಉತ್ಸರ್ಗ ಶಿಲ್ಪಾನಿ ಕರ್ಮ ಆಯತನ ಸಿದ್ಧಯಃ ॥ 16॥ ಸರ್ಗ ಆದೌ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಹಿ ಅಸ್ಯ ಕಾರ್ಯ ಕಾರಣ ರೂಪಿಣೀ । ಸತ್ತ್ವ ಆದಿಭಿಃ ಗುಣೈಃ ಧತ್ತೇ ಪುರುಷಃ ಅವ್ಯಕ್ತಃ ಈಕ್ಷತೇ ॥ 17॥ ವ್ಯಕ್ತ ಆದಯಃ ವಿಕುರ್ವಾಣಾಃ ಧಾತವಃ ಪುರುಷ ಈಕ್ಷಯಾ । ಲಬ್ಧವೀರ್ಯಾಃ ಸೃಜನ್ತಿ ಅಣ್ಡಂ ಸಂಹತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಬಲಾತ್ ॥ 18॥ ಸಪ್ತ ಏವ ಧಾತವಃ ಇತಿ ತತ್ರ ಅರ್ಥಾಃ ಪಞ್ಚ ಖಾದಯಃ । ಜ್ಞಾನಂ ಆತ್ಮಾ ಉಭಯ ಆಧಾರಃ ತತಃ ದೇಹ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಆಸವಃ ॥ 19॥ ಷಡ್ ಇತಿ ಅತ್ರ ಅಪಿ ಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಷಷ್ಠಃ ಪರಃ ಪುಮಾನ್ । ತೈಃ ಯುಕ್ತಃ ಆತ್ಮಸಮ್ಭೂತೈಃ ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಇದಂ ಸಮುಪಾವಿಶತ್ ॥ 20॥ ಚತ್ವಾರಿ ಏವ ಇತಿ ತತ್ರ ಅಪಿ ತೇಜಃ ಆಪಃ ಅನ್ನಂ ಆತ್ಮನಃ । ಜಾತಾನಿ ತೈಃ ಇದಂ ಜಾತಂ ಜನ್ಮ ಅವಯವಿನಃ ಖಲು ॥ 21॥ ಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ಸಪ್ತದಶಕೇ ಭೂತಮಾತ್ರ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಪಞ್ಚಪಞ್ಚ ಏಕ ಮನಸಾ ಆತ್ಮಾ ಸಪ್ತದಶಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 22॥ ತದ್ವತ್ ಷೋಡಶಸಙ್ಖ್ಯಾನೇ ಆತ್ಮಾ ಏವ ಮನಃ ಉಚ್ಯತೇ । ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಏವ ಮನಃ ಆತ್ಮಾ ತ್ರಯೋದಶಃ ॥ 23॥ ಏಕಾದಶತ್ವಃ ಆತ್ಮಾ ಅಸೌ ಮಹಾಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಚ ಏವ ಪುರುಷಃ ಚ ನವ ಇತಿ ಅಥ ॥ 24॥ ಇತಿ ನಾನಾ ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಋಷಿಭಿಃ ಕೃತಮ್ । ಸರ್ವಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಂ ಯುಕ್ತಿಮತ್ವಾತ್ ವಿದುಷಾಂ ಕಿಂ ಅಶೋಭನಮ್ ॥ 25॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಃ ಚ ಉಭೌ ಯದಿ ಅಪಿ ಆತ್ಮವಿಲಕ್ಷಣೌ । ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಅಪಾಶ್ರಯಾತ್ ಕೃಷ್ಣ ದೃಶ್ಯತೇ ನ ಭಿದಾ ತಯೋಃ । ಪ್ರಕೃತೌ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಹಿ ಆತ್ಮಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಚ ತಥಾ ಆತ್ಮನಿ ॥ 26॥ ಏವಂ ಮೇ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷ ಮಹಾನ್ತಂ ಸಂಶಯಂ ಹೃದಿ । ಛೇತ್ತುಂ ಅರ್ಹಸಿ ಸರ್ವಜ್ಞ ವಚೋಭಿಃ ನಯನೈಪುಣೈಃ ॥ 27॥ ತ್ವತ್ತಃ ಜ್ಞಾನಂ ಹಿ ಜೀವಾನಾಂ ಪ್ರಮೋಷಃ ತೇ ಅತ್ರ ಶಕ್ತಿತಃ । ತ್ವಂ ಏವ ಹಿ ಆತ್ಮ ಮಾಯಾಯಾ ಗತಿಂ ವೇತ್ಥ ನ ಚ ಅಪರಃ ॥ 28॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಪ್ರಕೃತಿಃ ಪುರುಷಃ ಚ ಇತಿ ವಿಕಲ್ಪಃ ಪುರುಷರ್ಷಭ । ಏಷಃ ವೈಕಾರಿಕಃ ಸರ್ಗಃ ಗುಣವ್ಯತಿಕರಾತ್ಮಕಃ ॥ 29॥ ಮಮ ಅಙ್ಗ ಮಾಯಾ ಗುಣಮಯೀ ಅನೇಕಧಾ ವಿಕಲ್ಪಬುದ್ಧೀಃ ಚ ಗುಣೈಃ ವಿಧತ್ತೇ । ವೈಕಾರಿಕಃ ತ್ರಿವಿಧಃ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಏಕಮ್ ಅಥ ಅಧಿದೈವಂ ಅಧಿಭೂತಂ ಅನ್ಯತ್ ॥ 30॥ ದೃಕ್ ರೂಪಂ ಆರ್ಕಂ ವಪುಃ ಅತ್ರ ರನ್ಧ್ರೇ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಿಧ್ಯತಿ ಯಃ ಸ್ವತಃ ಖೇ । ಆತ್ಮಾ ಯತ್ ಏಷಂ ಅಪರಃ ಯಃ ಆದ್ಯಃ ಸ್ವಯಾ ಅನುಭೂತ್ಯ ಅಖಿಲಸಿದ್ಧಸಿದ್ಧಿಃ । ಏವಂ ತ್ವಕ್ ಆದಿ ಶ್ರವಣಾದಿ ಚಕ್ಷುಃ ಜಿಹ್ವ ಆದಿ ನಾಸ ಆದಿ ಚ ಚಿತ್ತಯುಕ್ತಮ್ ॥ 31॥ ಯಃ ಅಸೌ ಗುಣಕ್ಷೋಭಕೃತೌ ವಿಕಾರಃ ಪ್ರಧಾನಮೂಲಾತ್ ಮಹತಃ ಪ್ರಸೂತಃ । ಅಹಂ ತ್ರಿವೃತ್ ಮೋಹವಿಕಲ್ಪಹೇತುಃ ವೈಕಾರಿಕಃ ತಾಮಸಃ ಐನ್ದ್ರಿಯಃ ಚ ॥ 32॥ ಆತ್ಮಾಪರಿಜ್ಞಾನಮಯಃ ವಿವಾದಃ ಹಿ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ನ ಅಸ್ತಿ ಇತಿ ಭಿದಾರ್ಥನಿಷ್ಠಃ । ವ್ಯರ್ಥಃ ಅಪಿ ನ ಏವ ಉಪರಮೇತ ಪುಂಸಾಂ ಮತ್ತಃ ಪರಾವೃತ್ತಧಿಯಾಂ ಸ್ವಲೋಕಾತ್ ॥ 33॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ತ್ವತ್ತಃ ಪರಾವೃತ್ತಧಿಯಃ ಸ್ವಕೃತೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರಭೋ । ಉಚ್ಚ ಅವಚಾನ್ ಯಥಾ ದೇಹಾನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ ವಿಸೃಜನ್ತಿ ಚ ॥ 34॥ ತತ್ ಮಮ ಆಖ್ಯಾಹಿ ಗೋವಿನ್ದ ದುರ್ವಿಭಾವ್ಯಂ ಅನಾತ್ಮಭಿಃ । ನ ಹಿ ಏತತ್ ಪ್ರಾಯಶಃ ಲೋಕೇ ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಸನ್ತಿ ವಞ್ಚಿತಾಃ ॥ 35॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಮನಃ ಕರ್ಮಮಯಂ ನೃಣಾಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಯುತಮ್ । ಲೋಕಾತ್ ಲೋಕಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಅನ್ಯಃ ಆತ್ಮಾ ತತ್ ಅನುವರ್ತತೇ ॥ 36॥ ಧ್ಯಾಯನ್ ಮನಃ ಅನುವಿಷಯಾನ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ ವಾ ಅನುಶ್ರುತಾನ್ ಅಥ । ಉದ್ಯತ್ ಸೀದತ್ ಕರ್ಮತನ್ತ್ರಂ ಸ್ಮೃತಿಃ ತತ್ ಅನುಶಾಮ್ಯತಿ ॥ 37॥ ವಿಷಯ ಅಭಿನಿವೇಶೇನ ನ ಆತ್ಮಾನಂ ಯತ್ ಸ್ಮರೇತ್ ಪುನಃ । ಜನ್ತೋಃ ವೈ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಹೇತೋಃ ಮೃತ್ಯುಃ ಅತ್ಯನ್ತವಿಸ್ಮೃತಿಃ ॥ 38॥ ಜನ್ಮ ತು ಆತ್ಮತಯಾ ಪುಂಸಃ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭೂರಿದ । ವಿಷಯ ಸ್ವೀಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಯಥಾ ಸ್ವಪ್ನಮನೋರಥಃ ॥ 39॥ ಸ್ವಪ್ನಂ ಮನೋರಥಂ ಚ ಇತ್ಥಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಂ ನ ಸ್ಮರತಿ ಅಸೌ । ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಇವ ಆತ್ಮಾನಂ ಅಪೂರ್ವಂ ಚ ಅನುಪಶ್ಯತಿ ॥ 40॥ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಆಯನ ಸೃಷ್ಟ್ಯಾ ಇದಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಭಾತಿ ವಸ್ತುನಿ । ಬಹಿಃ ಅನ್ತಃ ಭಿದಾಹೇತುಃ ಜನಃ ಅಸತ್ ಜನಕೃತ್ ಯಥಾ ॥ 41॥ ನಿತ್ಯದಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಃ ಭೂತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ನ ಭವನ್ತಿ ಚ । ಕಾಲೇನ ಅಲ್ಕ್ಷ್ಯವೇಗೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ ತತ್ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ॥ 42॥ ಯಥಾ ಅರ್ಚಿಷಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಚ ಫಲಾನಾಂ ವಾ ವನಸ್ಪತೇಃ । ತಥಾ ಏವ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ವಯಃ ಅವಸ್ಥಾ ಆದಯಃ ಕೃತಾಃ ॥ 43॥ ಸಃ ಅಯಂ ದೀಪಃ ಅರ್ಚಿಷಾಂ ಯದ್ವತ್ ಸ್ರೋತಸಾಂ ತತ್ ಇದಂ ಜಲಮ್ । ಸಃ ಅಯಂ ಪುಮಾನ್ ಇತಿ ನೃಣಾಂ ಮೃಷಾಃ ಗೀಃ ಧೀಃ ಮೃಷಾ ಆಯುಷಾಮ್ ॥ 44॥ ಮಾ ಸ್ವಸ್ಯ ಕರ್ಮಬೀಜೇನ ಜಾಯತೇ ಸಃ ಅಪಿ ಅಯಂ ಪುಮಾನ್ । ಮ್ರಿಯತೇ ವಾಮರಃ ಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಯಥಾ ಅಗ್ನಿಃ ದಾರು ಸಂಯುತಃ ॥ 45॥ ನಿಷೇಕಗರ್ಭಜನ್ಮಾನಿ ಬಾಲ್ಯಕೌಮಾರಯೌವನಮ್ । ವಯೋಮಧ್ಯಂ ಜರಾ ಮೃತ್ಯುಃ ಇತಿ ಅವಸ್ಥಾಃ ತನೋಃ ನವ ॥ 46॥ ಏತಾಃ ಮನೋರಥಮಯೀಃ ಹಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ಉಚ್ಚಾವಚಾಃ ತನೂಃ । ಗುಣಸಙ್ಗಾತ್ ಉಪಾದತ್ತೇ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ಜಹಾತಿ ಚ ॥ 47॥ ಆತ್ಮನಃ ಪಿತೃಪುತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಅನುಮೇಯೌ ಭವಾಪ್ಯಯೌ । ನ ಭವಾಪ್ಯಯವಸ್ತೂನಾಂ ಅಭಿಜ್ಞಃ ದ್ವಯಲಕ್ಷಣಃ ॥ 48॥ ತರೋಃ ಬೀಜವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ಯಃ ವಿದ್ವಾತ್ ಜನ್ಮಸಂಯಮೌ । ತರೋಃ ವಿಲಕ್ಷಣಃ ದ್ರಷ್ಟಾ ಏವಂ ದ್ರಷ್ಟಾ ತನೋಃ ಪೃಥಕ್ ॥ 49॥ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಏವಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಅವಿವಿಚ್ಯ ಅಬುಧಃ ಪುಮಾನ್ । ತತ್ತ್ವೇನ ಸ್ಪರ್ಶಸಮ್ಮೂಢಃ ಸಂಸಾರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ॥ 50॥ ಸತ್ತ್ವಸಙ್ಗಾತ್ ಋಷೀನ್ ದೇವಾನ್ ರಜಸಾ ಅಸುರಮಾನುಷಾನ್ । ತಮಸಾ ಭೂತತಿರ್ಯಕ್ತ್ವಂ ಭ್ರಾಮಿತಃ ಯಾತಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥ 51॥ ನೃತ್ಯತಃ ಗಾಯತಃ ಪಶ್ಯನ್ ಯಥಾ ಏವ ಅನುಕರೋತಿ ತಾನ್ । ಏವಂ ಬುದ್ಧಿಗುಣಾನ್ ಪಶ್ಯನ್ ಅನೀಹಃ ಅಪಿ ಅನುಕಾರ್ಯತೇ ॥ 52॥ ಯಥಾ ಅಮ್ಭಸಾ ಪ್ರಚಲತಾ ತರವಃ ಅಪಿ ಚಲಾಃ ಇವ । ಚಕ್ಷುಷಾ ಭ್ರಾಮ್ಯಮಾಣೇನ ದೃಶ್ಯತೇ ಭ್ರಮತಿ ಇವ ಭೂಃ ॥ 53॥ ಯಥಾ ಮನೋರಥಧಿಯಃ ವಿಷಯಾನುಭವಃ ಮೃಷಾ । ಸ್ವಪ್ನದೃಷ್ಟಾಃ ಚ ದಾಶಾರ್ಹ ತಥಾ ಸಂಸಾರಃ ಆತ್ಮನಃ ॥ 54॥ ಅರ್ಥೇ ಹಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನೇ ಅಪಿ ಸಂಸೃತಿಃ ನ ನಿವರ್ತತೇ । ಧ್ಯಾಯತಃ ವಿಷಯಾನ್ ಅಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನೇ ಅನರ್ಥ ಆಗಮಃ ಯಥಾ ॥ 55॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಉದ್ಧವ ಮಾ ಭುಙ್ಕ್ಷ್ವ ವಿಷಯಾನ್ ಅಸತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ । ಆತ್ಮಾ ಅಗ್ರಹಣನಿರ್ಭಾತಂ ಪಶ್ಯ ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ಭ್ರಮಮ್ ॥ 56॥ ಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಅವಮಾನಿತಃ ಅಸದ್ಭಿಃ ಪ್ರಲಬ್ಧಃ ಅಸೂಯಿತಃ ಅಥವಾ । ತಾಡಿತಃ ಸನ್ನಿಬದ್ಧಃ ವಾ ವೃತ್ತ್ಯಾ ವಾ ಪರಿಹಾಪಿತಃ ॥ 57॥ ನಿಷ್ಠಿತಃ ಮೂತ್ರಿತಃ ಬಹುಧಾ ಏವಂ ಪ್ರಕಮ್ಪಿತಃ । ಶ್ರೇಯಸ್ಕಾಮಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಗತಃ ಆತ್ಮನಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಉದ್ಧರೇತ್ ॥ 58॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಯಥಾ ಏವಂ ಅನುಬುದ್ಧ್ಯೇಯಂ ವದ ನಃ ವದತಾಂ ವರ । ಸುದುಃಸಹಂ ಇಮಂ ಮನ್ಯಃ ಆತ್ಮನಿ ಅಸತ್ ಅತಿಕ್ರಮಮ್ ॥ 59॥ ವಿದುಷಂ ಅಪಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಹಿ ಬಲೀಯಸೀ । ಋತೇ ತ್ವತ್ ಧರ್ಮನಿರತಾನ್ ಶಾನ್ತಾಃ ತೇ ಚರಣಾಲಯಾನ್ ॥ 60॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುದ್ಧವಸಂವಾದೇ ದ್ವಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 22॥ ಅಥ ತ್ರಯೋವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಬಾದರಾಯಣಿಃ ಉವಾಚ । ಸಃ ಏವಂ ಆಶಂಸಿತಃ ಉದ್ಧವೇನ ಭಾಗವತಮುಖ್ಯೇನ ದಾಶಾರ್ಹಮುಖ್ಯಃ । ಸಭಾಜಯನ್ ಬೃತ್ಯವಚಃ ಮುಕುನ್ದಃ ತಂ ಆಬಭಾಷೇ ಶ್ರವಣೀಯವೀರ್ಯಃ ॥ 1॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಬರ್ಹಸ್ಪತ್ಯ ಸಃ ವೈ ನ ಅತ್ರ ಸಾಧುಃ ವೈ ದುರ್ಜನ್ ಈರಿತೈಃ । ದುರುಕ್ತೈಃ ಭಿನ್ನಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಯಃ ಸಮಾಧಾತುಂ ಈಶ್ವರಃ ॥ 2॥ ನ ತಥಾ ತಪ್ಯತೇ ವಿದ್ಧಃ ಪುಮಾನ್ ಬಾಣೈಃ ಸುಮರ್ಮಗೈಃ । ಯಥಾ ತುದನ್ತಿ ಮರ್ಮಸ್ಥಾಃ ಹಿ ಅಸತಾಂ ಪರುಷೇಷವಃ ॥ 3॥ ಕಥಯನ್ತಿ ಮಹತ್ಪುಣ್ಯಂ ಇತಿಹಾಸಂ ಇಹ ಉದ್ಧವ । ತಂ ಅಹಂ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಿ ನಿಬೋಧ ಸುಸಮಾಹಿತಃ ॥ 4॥ ಕೇನಚಿತ್ ಭಿಕ್ಷುಣಾ ಗೀತಂ ಪರಿಭೂತೇನ ದುರ್ಜನೈಃ । ಸ್ಮರತಾಃ ಧೃತಿಯುಕ್ತೇನ ವಿಪಾಕಂ ನಿಜಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥ 5॥ ಅವನಿಷು ದ್ವಿಜಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಆಸೀತ್ ಆಢ್ಯತಮಃ ಶ್ರಿಯಾ । ವಾರ್ತಾವೃತ್ತಿಃ ಕದರ್ಯಃ ತು ಕಾಮೀ ಲುಬ್ಧಃ ಅತಿಕೋಪನಃ ॥ 6॥ ಜ್ಞಾತಯಃ ಅತಿಥಯಃ ತಸ್ಯ ವಾಙ್ಮಾತ್ರೇಣ ಅಪಿ ನ ಅರ್ಚಿತಾಃ । ಶೂನ್ಯ ಅವಸಥಃ ಆತ್ಮಾ ಅಪಿ ಕಾಲೇ ಕಾಮೈಃ ಅನರ್ಚಿತಃ ॥ 7॥ ದುಃಶೀಲಸ್ಯ ಕದರ್ಯಸ್ಯ ದ್ರುಹ್ಯನ್ತೇ ಪುತ್ರಬಾನ್ಧವಾಃ । ದಾರಾ ದುಹಿತರಃ ಭೃತ್ಯಾಃ ವಿಷಣ್ಣಾಃ ನ ಆಚರನ್ ಪ್ರಿಯಮ್ ॥ 8॥ ತಸ್ಯ ಏವಂ ಯಕ್ಷವಿತ್ತಸ್ಯ ಚ್ಯುತಸ್ಯ ಉಭಯಲೋಕತಃ । ಧರ್ಮಕಾಮವಿಹೀನಸ್ಯ ಚುಕ್ರುಧುಃ ಪಞ್ಚಭಾಗಿನಃ ॥ 9॥ ತತ್ ಅವಧ್ಯಾನ ವಿಸ್ರಸ್ತ ಪುಣ್ಯ ಸ್ಕನ್ಧಸ್ಯ ಭೂರಿದ । ಅರ್ಥಃ ಅಪಿ ಅಗಚ್ಛನ್ ನಿಧನಂ ಬಹು ಆಯಾಸ ಪರಿಶ್ರಮಃ ॥ 10॥ ಜ್ಞಾತಯಃ ಜಗೃಹುಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಅಸ್ಯವಃ ಉದ್ಧವ । ದೈವತಃ ಕಾಲತಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಬ್ರಹ್ಮಬನ್ಧೋಃ ನೃಪಾರ್ಥಿವಾತ್ ॥ 11॥ ಸಃ ಏವಂ ದ್ರವಿಣೇ ನಷ್ಟೇ ಧರ್ಮಕಾಮವಿವರ್ಜಿತಃ । ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಚ ಸ್ವಜನೈಃ ಚಿನ್ತಾಂ ಆಪ ದುರತ್ಯಯಾಮ್ ॥ 12॥ ತಸ್ಯ ಏವಂ ಧ್ಯಾಯತಃ ದೀರ್ಘಂ ನಷ್ಟರಾಯಃ ತಪಸ್ವಿನಃ । ಖಿದ್ಯತಃ ಬಾಷ್ಪಕಣ್ಠಸ್ಯ ನಿರ್ವೇದಃ ಸುಮಹಾನ್ ಅಭೂತ್ ॥ 13॥ ಸಃ ಚ ಆಹ ಇದಂ ಅಹೋ ಕಷ್ಟಂ ವೃಥಾ ಆತ್ಮಾ ಮೇ ಅನುತಾಪಿತಃ । ನ ಧರ್ಮಾಯ ನ ಕಾಮಾಯ ಯಸ್ಯ ಅರ್ಥ ಆಯಾಸಃ ಈದೃಶಃ ॥ 14॥ ಪ್ರಾಯೇಣ ಅರ್ಥಾಃ ಕದರ್ಯಾಣಾಂ ನ ಸುಖಾಯ ಕದಾಚನ । ಇಹ ಚ ಆತ್ಮೋಪತಾಪಾಯ ಮೃತಸ್ಯ ನರಕಾಯ ಚ ॥ 15॥ ಯಶಃ ಯಶಸ್ವಿನಾಂ ಶುದ್ಧಂ ಶ್ಲಾಘ್ಯಾಃ ಯೇ ಗುಣಿನಾಂ ಗುಣಾಃ । ಲೋಭಃ ಸ್ವಲ್ಪಃ ಅಪಿ ತಾನ್ ಹನ್ತಿ ಶ್ವಿತ್ರಃ ರೂಪಂ ಇವ ಇಪ್ಸಿತಮ್ ॥ 16॥ ಅರ್ಥಸ್ಯ ಸಾಧನೇ ಸಿದ್ಧಃ ಉತ್ಕರ್ಷೇ ರಕ್ಷಣೇ ವ್ಯಯೇ । ನಾಶ ಉಪಭೋಗಃ ಆಯಾಸಃ ತ್ರಾಸಃ ಚಿನ್ತಾ ಭ್ರಮಃ ನೃಣಾಮ್ ॥ 17॥ ಸ್ತೇಯಂ ಹಿಂಸಾ ಅನೃತಂ ದಮ್ಭಃ ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಮಯಃ ಮದಃ । ಭೇದಃ ವೈರಂ ಅವಿಶ್ವಾಸಃ ಸಂಸ್ಪರ್ಧಾ ವ್ಯಸನಾನಿ ಚ ॥ 18॥ ಏತೇ ಪಞ್ಚದಶಾನ್ ಅರ್ಥಾಃ ಹಿ ಅರ್ಥಮೂಲಾಃ ಮತಾಃ ನೃಣಾಮ್ । ತಸ್ಮಾತ್ ಅನರ್ಥಂ ಅರ್ಥಾಖ್ಯಂ ಶ್ರೇಯಃ ಅರ್ಥೀ ದೂರತಃ ತ್ಯಜೇತ್ ॥ 19॥ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಭ್ರಾತರಃ ದಾರಾಃ ಪಿತರಃ ಸುಹೃದಃ ತಥಾ । ಏಕಾಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಕಾಕಿಣಿನಾ ಸದ್ಯಃ ಸರ್ವೇ ಅರಯಃ ಕೃತಾಃ ॥ 20॥ ಅರ್ಥೇನ ಅಲ್ಪೀಯಸಾ ಹಿ ಏತೇ ಸಂರಬ್ಧಾ ದೀಪ್ತಂ ಅನ್ಯವಃ । ತ್ಯಜನ್ತಿ ಆಶು ಸ್ಪೃಧಃ ಘ್ನನ್ತಿ ಸಹಸಾ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಸೌಹೃದಮ್ ॥ 21॥ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಜನ್ಮ ಅಮರಪ್ರಾರ್ಥ್ಯಂ ಮಾನುಷ್ಯಂ ತತ್ ದ್ವಿಜ ಅಗ್ರ್ಯತಾಮ್ । ತತ್ ಅನಾದೃತ್ಯ ಯೇ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಯಾನ್ತಿ ಅಶುಭಾಂ ಗತಿಮ್ ॥ 22॥ ಸ್ವರ್ಗ ಅಪವರ್ಗಯೋಃ ದ್ವಾರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಲೋಕಂ ಇಮಂ ಪುಮಾನ್ । ದ್ರವಿಣೇ ಕಃ ಅನೂಷಜ್ಜೇತ ಮರ್ತ್ಯಃ ಅನರ್ಥಸ್ಯ ಧಾಮನಿ ॥ 23॥ ದೇವರ್ಷಿ ಪಿತೃ ಭೂತಾನಿ ಜ್ಞಾತೀನ್ ಬನ್ಧೂನ್ ಚ ಭಾಗಿನಃ । ಅಸಂವಿಭಜ್ಯ ಚ ಆತ್ಮಾನಂ ಯಕ್ಷವಿತ್ತಃ ಪತತಿ ಅಧಃ ॥ 24॥ ವ್ಯರ್ಥಯಾ ಅರ್ಥೇಹಯಾ ವಿತ್ತಂ ಪ್ರಮತ್ತಸ್ಯ ವಯಃ ಬಲಮ್ । ಕುಶಲಾಃ ಯೇನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಜರಠಃ ಕಿಂ ನು ಸಾಧಯೇ ॥ 25॥ ಕಸ್ಮಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಲಿಶ್ಯತೇ ವಿದ್ವಾನ್ ವ್ಯರ್ಥಯಾ ಅರ್ಥೇಹಯಾ ಅಸಕೃತ್ । ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಮಾಯಯಾ ನೂನಂ ಲೋಕಃ ಅಯಂ ಸುವಿಮೋಹಿತಃ ॥ 26॥ ಕಿಂ ಧನೈಃ ಧನದೈಃ ವಾ ಕಿಂ ಕಾಮೈಃ ವಾ ಕಾಮದೈಃ ಉತ । ಮೃತ್ಯುನಾ ಗ್ರಸ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮಭಿಃ ವಾ ಉತ ಜನ್ಮದೈಃ ॥ 27॥ ನೂನಂ ಮೇ ಭಗವಾನ್ ತುಷ್ಟಃ ಸರ್ವದೇವಮಯಃ ಹರಿಃ । ಯೇನ ನೀತಃ ದಶಾಂ ಏತಾಂ ನಿರ್ವೇದಃ ಚ ಆತ್ಮನಃ ಪ್ಲವಃ ॥ 28॥ ಸಃ ಅಹಂ ಕಲೌ ಅಶೇಷೇಣ ಶೋಷಯಿಹ್ಹ್ಯೇ ಅಙ್ಗಂ ಆತ್ಮನಃ । ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಅಖಿಲಸ್ವಾರ್ಥೇ ಯದಿ ಸ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಃ ಆತ್ಮನಿ ॥ 29॥ ತತ್ರ ಮಾಂ ಅನುಮೋದೇರನ್ ದೇವಾಃ ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರಾಃ । ಮುಹೂರ್ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಖಟ್ವಾಙ್ಗಃ ಸಮಸಾಧಯತ್ ॥ 30॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಇತಿ ಅಭಿಪ್ರೇತ್ಯ ಮನಸಾ ಹಿ ಆವನ್ತ್ಯಃ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮಃ । ಉನ್ಮುಚ್ಯ ಹೃದಯಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಶಾನ್ತಃ ಭಿಕ್ಷುಃ ಅಭೂತ್ ಮುನಿಃ ॥ 31॥ ಸಃ ಚಚಾರ ಮಹೀಂ ಏತಾಂ ಸಂಯತ ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯ ಅನಿಲಃ । ಭಿಕ್ಷಾರ್ಥಂ ನಗರ ಗ್ರಾಮಾನ್ ಅಸಙ್ಗಃ ಅಲಕ್ಷಿತಃ ಅವಿಶತ್ ॥ 32॥ ತಂ ವೈ ಪ್ರವಯಸಂ ಭಿಕ್ಷುಂ ಅವಧೂತಂ ಅಸಜ್ಜನಾಃ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪರ್ಯಭವನ್ ಭದ್ರಃ ಬಹ್ವೀಭಿಃ ಪರಿಭೂತಿಭಿಃ ॥ 33॥ ಕೇಚಿತ್ ತ್ರಿವೇಣುಂ ಜಗೃಹುಃ ಏಕೇ ಪಾತ್ರಂ ಕಮಣ್ಡಲುಮ್ । ಪೀಠಂ ಚ ಏಕೇ ಅಕ್ಷಸೂತ್ರಂ ಚ ಕನ್ಥಾಂ ಚೀರಾಣಿ ಕೇಚನ ॥ 34॥ ಪ್ರದಾಯ ಚ ಪುನಃ ತಾನಿ ದರ್ಶಿತಾನಿ ಆದದುಃ ಮುನೇಃ । ಅನ್ನಂ ಚ ಭೈಕ್ಷ್ಯಸಮ್ಪನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಸರಿತ್ ತಟೇ ॥ 35॥ ಮೂತ್ರಯನ್ತಿ ಚ ಪಾಪಿಷ್ಠಾಃ ಷ್ಠೀವನ್ತಿ ಅಸ್ಯ ಚ ಮೂರ್ಧನಿ । ಯತವಾಚಂ ವಾಚಯನ್ತಿ ತಾಡಯನ್ತಿ ನ ವಕ್ತಿ ಚೇತ್ ॥ 36॥ ತರ್ಜಯನ್ತಿ ಅಪರೇ ವಾಗ್ಭಿಃ ಸ್ತೇನಃ ಅಯಂ ಇತಿ ವಾದಿನಃ । ಬಧ್ನನ್ತಿ ರಜ್ಜ್ವಾ ತಂ ಕೇಚಿತ್ ಬಧ್ಯತಾಂ ಬಧ್ಯತಾಂ ಇತಿ ॥ 37॥ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ಏಕೇ ಅವಜಾನನ್ತಃ ಏಷಃ ಧರ್ಮಧ್ವಜಃ ಶಠಃ । ಕ್ಷೀಣವಿತ್ತಃ ಇಮಾಂ ವೃತ್ತಿಂ ಅಗ್ರಹೀತ್ ಸ್ವಜನ ಉಜ್ಝಿತಃ ॥ 38॥ ಅಹೋ ಏಷಃ ಮಹಾಸಾರಃ ಧೃತಿಮಾನ್ ಗಿರಿಃ ಆಡಿವ । ಮೌನೇನ ಸಾಧಯತಿ ಅರ್ಥಂ ಬಕವತ್ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ॥ 39॥ ಇತಿ ಏಕೇ ವಿಹಸನ್ತಿ ಏನಂ ಏಕೇ ದುರ್ವಾತಯನ್ತಿ ಚ । ತಂ ಬಬನ್ಧುಃ ನಿರುರುಧುಃ ಯಥಾ ಕ್ರೀಡನಕಂ ದ್ವಿಜಮ್ ॥ 40॥ ಏವಂ ಸಃ ಭೌತಿಕಂ ದುಃಖಂ ದೈವಿಕಂ ದೈಹಿಕಂ ಚ ಯತ್ । ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ಆತ್ಮನಃ ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಅಬುಧ್ಯತ ॥ 41॥ ಪರಿಭೂತಃ ಇಮಾಂ ಗಾಥಾಂ ಅಗಾಯತ ನರಾಧಮೈಃ । ಪಾತಯದ್ಭಿಃ ಸ್ವಧರ್ಮಸ್ಥಃ ಧೃತಿಂ ಆಸ್ಥಾಯ ಸಾತ್ವಿಕೀಮ್ ॥ 42॥ ದ್ವಿಜಃ ಉವಾಚ । ನ ಅಯಂ ಜನಃ ಮೇ ಸುಖದುಃಖಹೇತುಃ ನ ದೇವತಾತ್ಮಾ ಗ್ರಹಕರ್ಮಕಾಲಾಃ । ಮನಃ ಪರಂ ಕಾರಣಂ ಆಮನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ರಂ ಪರಿವರ್ತಯೇತ್ ಯತ್ ॥ 43॥ ಮನಃ ಗುಣಾನ್ ವೈ ಸೃಜತೇ ಬಲೀಯಃ ತತಃ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿಲಕ್ಷಣಾನಿ । ಶುಕ್ಲಾನಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಅಥ ಲೋಹಿತಾನಿ ತೇಭ್ಯಃ ಸವರ್ಣಾಃ ಸೃತಯಃ ಭವನ್ತಿ ॥ 44॥ ಅನೀಹಃ ಆತ್ಮಾ ಮನಸಾ ಸಮೀಹತಾ ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಮತ್ಸಖಃ ಉದ್ವಿಚಷ್ಟೇ । ಮನಃ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ಕಾಮಾನ್ ಜುಷನ್ ನಿಬದ್ಧಃ ಗುಣಸಙ್ಗತಃ ಅಸೌ ॥ 45॥ ದಾನಂ ಸ್ವಧರ್ಮಃ ನಿಯಮಃ ಯಮಃ ಚ ಶ್ರುತಂ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಸದ್ವ್ರತಾನಿ । ಸರ್ವೇ ಮನೋನಿಗ್ರಹಲಕ್ಷಣಾನ್ತಾಃ ಪರಃ ಹಿ ಯೋಗಃ ಮನಸಃ ಸಮಾಧಿ ॥ 46॥ ಸಮಾಹಿತಂ ಯಸ್ಯ ಮನಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಮ್ ದಾನಾದಿಭಿಃ ಕಿಂ ವದ ತಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಮ್ । ಅಸಂಯತಂ ಯಸ್ಯ ಮನಃ ವಿನಶ್ಯತ್ ದಾನಾದಿಭಿಃ ಚೇತ್ ಅಪರಂ ಕಿಮೇಭಿಃ ॥ 47॥ ಮನೋವಶೇ ಅನ್ಯೇ ಹಿ ಅಭವನ್ ಸ್ಮ ದೇವಾಃ ಮನಃ ಚ ನ ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಶಂ ಸಮೇತಿ । ಭೀಷ್ಮಃ ಹಿ ದೇವಃ ಸಹಸಃ ಸಹೀಯಾನ್ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ವಶೇ ತಂ ಸಃ ಹಿ ದೇವದೇವಃ ॥ 48॥ ತಂ ದುರ್ಜಯಂ ಶತ್ರುಂ ಅಸಹ್ಯವೇಗಂ ಮರುನ್ತುದಂ ತತ್ ನ ವಿಜಿತ್ಯ ಕೇಚಿತ್ । ಕುರ್ವನ್ತಿ ಅಸತ್ ವಿಗ್ರಹಂ ಅತ್ರ ಮರ್ತ್ಯೈಃ ಮಿತ್ರಾಣಿ ಉದಾಸೀನ ರಿಪೂನ್ ವಿಮೂಢಾಃ ॥ 49॥ ದೇಹಂ ಮನೋಮಾತ್ರಂ ಇಮಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಮಮ ಅಹಂ ಇತಿ ಅನ್ಧ ಧಿಯಃ ಮನುಷ್ಯಾಃ । ಏಷಃ ಅಹಂ ಅನ್ಯಃ ಅಯಂ ಇತಿ ಭ್ರಮೇಣ ದುರನ್ತಪಾರೇ ತಮಸಿ ಭ್ರಮನ್ತಿ ॥ 50॥ ಜನಃ ತು ಹೇತುಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಚೇತ್ ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ಚ ಅತ್ರ ಹ ಭೌಮಯೋಃ ತತ್ । ಜಿಹ್ವಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಸನ್ದಶತಿ ಸ್ವದದ್ಭಿಃ ತತ್ ವೇದನಾಯಾಂ ಕತಮಾಯ ಕುಪ್ಯೇತ್ ॥ 51॥ ದುಃಖಸ್ಯ ಹೇತುಃ ಯದಿ ದೇವತಾಃ ತು ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ತತ್ರ ವಿಕಾರಯೋಃ ತತ್ । ಯತ್ ಅಙ್ಗಂ ಅಙ್ಗೇನ ನಿಹನ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿತ್ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ ಕಸ್ಮೈ ಪುರುಷಃ ಸ್ವದೇಹೇ ॥ 52॥ ಆತ್ಮಾ ಯದಿ ಸ್ಯಾತ್ ಸುಖದುಃಖಹೇತುಃ ಕಿಂ ಅನ್ಯತಃ ತತ್ರ ನಿಜಸ್ವಭಾವಃ । ನ ಹಿ ಆತ್ಮನಃ ಅನ್ಯತ್ ಯದಿ ತತ್ ಮೃಷಾ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ ಕಸ್ಮಾತ್ ನ ಸುಖಂ ನ ದುಃಖಮ್ ॥ 53॥ ಗ್ರಹಾಃ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಚೇತ್ ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ಅಜಸ್ಯ ಜನಸ್ಯ ತೇ ವೈ । ಗ್ರಹೈಃ ಗ್ರಹಸ್ಯ ಏವ ವದನ್ತಿ ಪೀಡಾಮ್ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ ಕಸ್ಮೈ ಪುರುಷಃ ತತಃ ಅನ್ಯಃ ॥ 54॥ ಕರ್ಮಾಃ ತು ಹೇತುಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಚೇತ್ ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ತತ್ ಹಿ ಜಡಾಜಡತ್ವೇ । ದೇಹಃ ತು ಅಚಿತ್ಪುರುಷಃ ಅಯಂ ಸುಪರ್ಣಃ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ ಕಸ್ಮೈ ನ ಹಿ ಕರ್ಮಮೂಲಮ್ ॥ 55॥ ಕಾಲಃ ತು ಹೇತುಃ ಸುಖದುಃಖಯೋಃ ಚೇತ್ ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ತತ್ರ ತತ್ ಆತ್ಮಕಃ ಅಸೌ । ನ ಅಗ್ನೇಃ ಹಿ ತಾಪಃ ನ ಹಿಮಸ್ಯ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರುಧ್ಯೇತ ಕಸ್ಮೈ ನ ಪರಸ್ಯ ದ್ವನ್ದ್ವಮ್ ॥ 56॥ ನ ಕೇನಚಿತ್ ಕ್ವ ಅಪಿ ಕಥಞ್ಚನ ಅಸ್ಯ ದ್ವನ್ದ್ವ ಉಪರಾಗಃ ಪರತಃ ಪರಸ್ಯ । ಯಥಾಹಮಃ ಸಂಸೃತಿರೂಪಿಣಃ ಸ್ಯಾತ್ ಏವಂ ಪ್ರಬುದ್ಧಃ ನ ಬಿಭೇತಿ ಭೂತೈಃ ॥ 57॥ ಏತಾಂ ಸಃ ಆಸ್ಥಾಯ ಪರಾತ್ಮನಿಷ್ಠಾಮ್ ಅಧ್ಯಾಸಿತಾಂ ಪೂರ್ವತಮೈಃ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ । ಅಹಂ ತರಿಷ್ಯಾಮಿ ದುರನ್ತಪಾರಮ್ ತಮಃ ಮುಕುನ್ದ ಅಙ್ಘ್ರಿನಿಷೇವಯಾ ಏವ ॥ 58॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ನಿರ್ವಿದ್ಯ ನಷ್ಟದ್ರವಿಣಃ ಗತಕ್ಲಮಃ ಪ್ರವ್ರಜ್ಯ ಗಾಂ ಪರ್ಯಟಮಾನಃ ಇತ್ಥಮ್ । ನಿರಾಕೃತಃ ಅಸದ್ಭಿಃ ಅಪಿ ಸ್ವಧರ್ಮಾತ್ ಅಕಮ್ಪಿತಃ ಅಮುಂ ಮುನಿಃ ಆಹ ಗಾಥಾಮ್ ॥ 59॥ ಸುಖದುಃಖಪ್ರದಃ ನ ಅನ್ಯಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಆತ್ಮವಿಭ್ರಮಃ । ಮಿತ್ರ ಉದಾಸೀನರಿಪವಃ ಸಂಸಾರಃ ತಮಸಃ ಕೃತಃ ॥ 60॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ತಾತ ನಿಗೃಹಾಣ ಮನೋ ಧಿಯಾ । ಮಯಿ ಆವೇಶಿತಯಾ ಯುಕ್ತಃ ಏತಾವಾನ್ ಯೋಗಸಙ್ಗ್ರಹಃ ॥ 61॥ ಯಃ ಏತಾಂ ಭಿಕ್ಷುಣಾ ಗೀತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಾಂ ಸಮಾಹಿತಃ । ಧಾರಯನ್ ಶ್ರಾವಯನ್ ಶ್ರುಣ್ವನ್ ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ನ ಏವ ಅಭಿಭೂಯತೇ ॥ 62॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಬಿಕ್ಷುಗೀತನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 23॥ ಅಥ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಅಥ ತೇ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಾಙ್ಖ್ಯಂ ಪೂರ್ವೈಃ ವಿನಿಶ್ಚಿತಮ್ । ಯತ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ಪುಮಾನ್ ಸದ್ಯಃ ಜಹ್ಯಾತ್ ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ಭ್ರಮಮ್ ॥ 1॥ ಆಸೀತ್ ಜ್ಞಾನಂ ಅಥಃ ಹಿ ಅರ್ಥಃ ಏಕಂ ಏವ ಅವಿಕಲ್ಪಿತಮ್ । ಯದಾ ವಿವೇಕನಿಪುಣಾಃ ಆದೌ ಕೃತಯುಗೇ ಅಯುಗೇ ॥ 2॥ ತತ್ ಮಾಯಾಫಲರೂಪೇಣ ಕೇವಲಂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಿತಮ್ । ವಾಙ್ಮನಃ ಅಗೋಚರಂ ಸತ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ ಸಮಭವತ್ ಬೃಹತ್ ॥ 3॥ ತಯೋಃ ಏಕತರಃ ಹಿ ಅರ್ಥಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸೋಭಯಾತ್ಮಿಕಾ । ಜ್ಞಾನಂ ತು ಅನ್ಯತರಃ ಭಾವಃ ಪುರುಷಃ ಸಃ ಅಭಿಧೀಯತೇ ॥ 4॥ ತಮಃ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಅಭವನ್ ಗುಣಾಃ । ಮಯಾ ಪ್ರಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಣಾಯಾಃ ಪುರುಷ ಅನುಮತೇನ ಚ ॥ 5॥ ತೇಭ್ಯಃ ಸಮಭವತ್ ಸೂತ್ರಂ ಮಹಾನ್ ಸೂತ್ರೇಣ ಸಂಯುತಃ । ತತಃ ವಿಕುರ್ವತಃ ಜಾತಃ ಯಃ ಅಹಙ್ಕಾರಃ ವಿಮೋಹನಃ ॥ 6॥ ವೈಕಾರಿಕಃ ತೈಜಸಃ ಚ ತಾಮಸಃ ಚ ಇತಿ ಅಹಂ ತ್ರಿವೃತ್ । ತನ್ಮಾತ್ರ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಮನಸಾಂ ಕಾರಣಂ ಚಿತ್ ಅಚಿತ್ ಮಯಃ ॥ 7॥ ಅರ್ಥಃ ತನ್ಮಾತ್ರಿಕಾತ್ ಜಜ್ಞೇ ತಾಮಸಾತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ತೈಜಸಾತ್ ದೇವತಾಃ ಆಸನ್ ಏಕಾದಶ ಚ ವೈಕೃತಾತ್ ॥ 8॥ ಮಯಾ ಸಞ್ಚೋದಿತಾಃ ಭಾವಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಂಹತಿ ಅಕಾರಿಣಃ । ಅಣ್ಡಂ ಉತ್ಪಾದಯಾಮಾಸುಃ ಮಮ ಆಯತನಂ ಉತ್ತಮಮ್ ॥ 9॥ ತಸ್ಮಿನ್ ಅಹಂ ಸಮಭವಂ ಅಣ್ಡೇ ಸಲಿಲಸಂಸ್ಥಿತೌ । ಮಮ ನಾಭ್ಯಾಂ ಅಭೂತ್ ಪದ್ಮಂ ವಿಶ್ವಾಖ್ಯಂ ತತ್ರ ಚ ಆತ್ಮಭೂಃ ॥ 10॥ ಸಃ ಅಸೃಜತ್ ತಪಸಾ ಯುಕ್ತಃ ರಜಸಾ ಮತ್ ಅನುಗ್ರಹಾತ್ । ಲೋಕಾನ್ ಸಪಾಲಾನ್ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಭೂಃ ಭುವಃ ಸ್ವಃ ಇತಿ ತ್ರಿಧಾ ॥ 11॥ ದೇವಾನಾಂ ಓಕಃ ಆಸೀತ್ ಸ್ವಃ ಭೂತಾನಾಂ ಚ ಭುವಃ ಪದಮ್ । ಮರ್ತ್ಯ ಆದೀನಾಂ ಚ ಭೂಃ ಲೋಕಃ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ತ್ರಿತಯಾತ್ ಪರಮ್ ॥ 12॥ ಅಧಃ ಅಸುರಾಣಾಂ ನಾಗಾನಾಂ ಭೂಮೇಃ ಓಕಃ ಅಸೃಜತ್ ಪ್ರಭುಃ । ತ್ರಿಲೋಕ್ಯಾಂ ಗತಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ತ್ರಿಗುಣ ಆತ್ಮನಾಮ್ ॥ 13॥ ಯೋಗಸ್ಯ ತಪಸಃ ಚ ಏವ ನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಗತಯಃ ಅಮಲಾಃ । ಮಹಃ ಜನಃ ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ಭಕ್ತಿಯೋಗಸ್ಯ ಮದ್ಗತಿಃ ॥ 14॥ ಮಯಾ ಕಾಲಾತ್ಮನಾ ಧಾತ್ರಾ ಕರ್ಮಯುಕ್ತಂ ಇದಂ ಜಗತ್ । ಗುಣಪ್ರವಾಹಃ ಏತಸ್ಮಿನ್ ಉನ್ಮಜ್ಜತಿ ನಿಮಜ್ಜತಿ ॥ 15॥ ಅಣುಃ ಬೃಹತ್ ಕೃಶಃ ಸ್ಥೂಲಃ ಯಃ ಯಃ ಭಾವಃ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ । ಸರ್ವಃ ಅಪಿ ಉಭಯಸಂಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪುರುಷೇಣ ಚ ॥ 16॥ ಯಃ ತು ಯಸ್ಯ ಆದಿಃ ಅನ್ತಃ ಚ ಸಃ ವೈ ಮಧ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಯ ಸನ್ । ವಿಕಾರಃ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಃ ಯಥಾ ತೈಜಸ ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ॥ 17॥ ಯತ್ ಉಪಾದಾಯ ಪೂರ್ವಃ ತು ಭಾವಃ ವಿಕುರುತೇ ಅಪರಮ್ । ಆದಿಃ ಅನ್ತಃ ಯದಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಸತ್ಯಂ ಅಭಿಧೀಯತೇ ॥ 18॥ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಹಿ ಅಸ್ಯ ಉಪಾದಾನಂ ಆಧಾರಃ ಪುರುಷಃ ಪರಃ । ಸತಃ ಅಭಿವ್ಯಞ್ಜಕಃ ಕಾಲಃ ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ ತ್ರಿತಯಂ ತು ಅಹಮ್ ॥ 19॥ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತಾವತ್ ಪೌರ್ವ ಅಪರ್ಯೇಣ ನಿತ್ಯಶಃ । ಮಹಾನ್ ಗುಣವಿಸರ್ಗ ಅರ್ಥಃ ಸ್ಥಿತಿ ಅನ್ತಃ ಯಾವತ್ ಈಕ್ಷಣಮ್ ॥ 20॥ ವಿರಾಟ್ ಮಯಾ ಆಸಾದ್ಯಮಾನಃ ಲೋಕಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಕಃ । ಪಞ್ಚತ್ವಾಯ ವಿಶೇಷಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ಭುವನೈಃ ಸಹ ॥ 21॥ ಅನ್ನೇ ಪ್ರಲೀಯತೇ ಮರ್ತ್ಯಂ ಅನ್ನಂ ಧಾನಾಸು ಲೀಯತೇ । ಧಾನಾಃ ಭೂಮೌ ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ಭೂಮಿಃ ಗನ್ಧೇ ಪ್ರಲೀಯತೇ ॥ 22॥ ಅಪ್ಸು ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ಗನ್ಧಃ ಆಪಃ ಚ ಸ್ವಗುಣೇ ರಸೇ । ಲೀಯತೇ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ರಸಃ ಜ್ಯೋತೀ ರೂಪೇ ಪ್ರಲೀಯತೇ ॥ 23॥ ರೂಪಂ ವಾಯೌ ಸಃ ಚ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಲೀಯತೇ ಸಃ ಅಪಿ ಚ ಅಮ್ಬರೇ । ಅಮ್ಬರಂ ಶಬ್ದತನ್ಮಾತ್ರಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ವಯೋನಿಷು ॥ 24॥ ಯೋನಿಃ ವೈಕಾರಿಕೇ ಸೌಮ್ಯ ಲೀಯತೇ ಮನಸಿ ಈಶ್ವರೇ । ಶಬ್ದಃ ಭೂತಾದಿಂ ಅಪಿ ಏತಿ ಭೂತಾದಿಃ ಮಹತಿ ಪ್ರಭುಃ ॥ 25॥ ಸಃ ಲೀಯತೇ ಮಹಾನ್ ಸ್ವೇಷು ಗುಣೇಷು ಗುಣವತ್ತಮಃ । ತೇ ಅವ್ಯಕ್ತೇ ಸಮ್ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ತತ್ಕಲೇ ಲೀಯತೇ ಅವ್ಯಯೇ ॥ 26॥ ಕಾಲಃ ಮಾಯಾಮಯೇ ಜೀವೇ ಜೀವಃ ಆತ್ಮನಿ ಮಯಿ ಅಜೇ । ಆತ್ಮಾ ಕೇವಲಃ ಆತ್ಮಸ್ಥಃ ವಿಕಲ್ಪ ಅಪಾಯ ಲಕ್ಷಣಃ ॥ 27॥ ಏವಂ ಅನ್ವೀಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಕಥಂ ವೈಕಲ್ಪಿಕಃ ಭ್ರಮಃ । ಮನಸಃ ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠೇತ ವ್ಯೋಮ್ನಿ ಇವ ಅರ್ಕ ಉದಯೇ ತಮಃ ॥ 28॥ ಏಷಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಂಶಯಗ್ರನ್ಥಿಭೇದನಃ । ಪ್ರತಿಲೋಮ ಅನುಲೋಮಾಭ್ಯಾಂ ಪರಾವರದೃಶಾ ಮಯಾ ॥ 29॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಸಾಙ್ಖ್ಯಯೋಗೋ ನಾಮ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 24॥ ಅಥ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಗುಣಾನಾಂ ಅಸಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಪುಮಾನ್ಯೇನ ಯಥಾ ಭವೇತ್ । ತನ್ಮೇ ಪುರುಷವರ್ಯ ಇಅದಂ ಉಪಧಾರಯ ಶಂಸತಃ ॥ 1॥ ಸಮಃ ದಮಃ ತಿತಿಕ್ಷಾ ಈಕ್ಷಾ ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ದಯಾ ಸ್ಮೃತಿಃ । ತುಷ್ಟಿಃ ತ್ಯಾಗಃ ಅಸ್ಪೃಹಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಹ್ರೀಃ ದಯಾ ಆದಿಃ ಸ್ವನಿರ್ವೃತಿಃ ॥ 2॥ ಕಾಮಃ ಈಹಾ ಮದಃ ತೃಷ್ಣಾ ಸ್ತಮ್ಭಃ ಆಶೀಃ ಭಿದಾ ಸುಖಮ್ । ಮದ ಉತ್ಸಾಹಃ ಯಶಃ ಪ್ರೀತಿಃ ಹಾಸ್ಯಂ ವೀರ್ಯಂ ಬಲ ಉದ್ಯಮಃ ॥ 3॥ ಕ್ರೋಧಃ ಲೋಭಃ ಅನೃತಂ ಹಿಂಸಾ ಯಾಞ್ಚಾ ದಮ್ಭಃ ಕ್ಲಮಃ ಕಲಿಃ । ಶೋಕಮೋಹೌ ವಿಷಾದಾರ್ತೀ ನಿದ್ರಾ ಆಶಾ ಭೀಃ ಅನುದ್ಯಮಃ ॥ 4॥ ಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ರಜಸಃ ಚ ಏತಾಃ ತಮಸಃ ಚ ಅನುಮೂರ್ವಶಃ । ವೃತ್ತಯಃ ವರ್ಣಿತಪ್ರಾಯಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಅಥಃ ಶ್ರುಣು ॥ 5॥ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ತು ಅಹಂ ಇತಿ ಮಮ ಇತಿ ಉದ್ಧವ ಯಾ ಮತಿಃ । ವ್ಯವಹಾರಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ ಮನೋಮಾತ್ರ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಸುಭಿಃ ॥ 6॥ ಧರ್ಮೇ ಚ ಅರ್ಥೇ ಚ ಕಾಮೇ ಚ ಯದಾ ಅಸೌ ಪರಿನಿಷ್ಠಿತಃ । ಗುಣಾನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಃ ಅಯಂ ಶ್ರದ್ಧಾಃ ಅತಿಧನಾವಹಃ ॥ 7॥ ಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೇ ನಿಷ್ಠಾ ಪುಮಾನ್ ಯಃ ಹಿ ಗೃಹಾಶ್ರಮೇ । ಸ್ವಧರ್ಮೇ ಚ ಅನುತಿಷ್ಠೇತ ಗುಣಾನಾಂ ಸಮಿತಿಃ ಹಿ ಸಾ ॥ 8॥ ಪುರುಷಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಯುಕ್ತಂ ಅನುಮೀಯಾತ್ ಶಮ ಆದಿಭಿಃ । ಕಾಮಾದಿಭೀ ರಜೋಯುಕ್ತಂ ಕ್ರೋಧಾದ್ಯೈಃ ತಮಸಾ ಯುತಮ್ ॥ 9॥ ಯದಾ ಭಜತಿ ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ನಿರಪೇಕ್ಷಃ ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ । ತಂ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಪುರುಷಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಏವ ವಾ ॥ 10॥ ಯದಾ ಆಶಿಷಃ ಆಶಾಸ್ಯ ಮಾಂ ಭಜೇತ ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ । ತಂ ರಜಃಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಹಿಂಸಾಂ ಆಶಾಸ್ಯ ತಾಮಸಮ್ ॥ 11॥ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಃ ತಮಃ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಜೀವಸ್ಯ ನ ಏವ ಮೇ । ಚಿತ್ತಜಾ ಯೈಃ ತು ಭೂತಾನಾಂ ಸಜ್ಜಮಾನಃ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥ 12॥ ಯದೇತರೌ ಜಯೇತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ಭಾಸ್ವರಂ ವಿಶದಂ ಶಿವಮ್ । ತದಾ ಸುಖೇನ ಯುಜ್ಯೇತ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನ ಆದಿಭಿಃ ಪುಮಾನ್ ॥ 13॥ ಯದಾ ಜಯೇತ್ ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಃ ಸಙ್ಗಂ ಭಿದಾ ಚಲಮ್ । ತದಾ ದುಃಖೇನ ಯುಜ್ಯೇತ ಕರ್ಮಣಾ ಯಶಸಾ ಶ್ರಿಯಾ ॥ 14॥ ಯದಾ ಜಯೇತ್ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಃ ಮೂಢಃ ಲಯಂ ಜಡಮ್ । ಯುಜ್ಯೇತ ಶೋಕಮೋಹಾಭ್ಯಾಂ ನಿದ್ರಯಾ ಹಿಂಸಯಾ ಆಶಯಾ ॥ 15॥ ಯದಾ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಸೀದೇತ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ನಿರ್ವೃತಿಃ । ದೇಹೇ ಅಭಯಂ ಮನೋಸಙ್ಗಂ ತತ್ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿದ್ಧಿ ಮತ್ಪದಮ್ ॥ 16॥ ವಿಕುರ್ವನ್ ಕ್ರಿಯಯಾ ಚ ಅಧೀರ ನಿರ್ವೃತಿಃ ಚ ಚೇತಸಾಮ್ । ಗಾತ್ರಾಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಮನಃ ಭ್ರಾನ್ತಂ ರಜಃ ಏತೈಃ ನಿಶಾಮಯ ॥ 17॥ ಸೀದತ್ ಚಿತ್ತಂ ವಿಲೀಯೇತ ಚೇತಸಃ ಗ್ರಹಣೇ ಅಕ್ಷಮಮ್ । ಮನಃ ನಷ್ಟಂ ತಮಃ ಗ್ಲಾನಿಃ ತಮಃ ತತ್ ಉಪಧಾರಯ ॥ 18॥ ಏಧಮಾನೇ ಗುಣೇ ಸತ್ತ್ವೇ ದೇವಾನಾಂ ಬಲಂ ಏಧತೇ । ಅಸುರಾಣಾಂ ಚ ರಜಸಿ ತಮಸಿ ಉದ್ಧವ ರಕ್ಷಸಾಮ್ ॥ 19॥ ಸತ್ತ್ವಾತ್ ಜಗರಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ರಜಸಾ ಸ್ವಪ್ನಂ ಆದಿಶೇತ್ । ಪ್ರಸ್ವಾಪಂ ತಮಸಾ ಜನ್ತೋಃ ತುರೀಯಂ ತ್ರಿಷು ಸನ್ತತಮ್ ॥ 20॥ ಉಪರ್ಯುಪರಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಸತ್ತ್ವೇನ ಆಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಜನಾಃ । ತಮಸಾ ಅಧಃ ಅಧಃ ಆಮುಖ್ಯಾತ್ ರಜಸಾ ಅನ್ತರಚಾರಿಣಃ ॥ 21॥ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರಲೀನಾಃ ಸ್ವಃ ಯಾನ್ತಿ ನರಲೋಕಂ ರಜೋಲಯಾಃ । ತಮೋಲಯಾಃ ತು ನಿರಯಂ ಯಾನ್ತಿ ಮಾಂ ಏವ ನಿರ್ಗುಣಾಃ ॥ 22॥ ಮದರ್ಪಣಂ ನಿಷ್ಫಲಂ ವಾ ಸಾತ್ವಿಕಂ ನಿಜಕರ್ಮ ತತ್ । ರಾಜಸಂ ಫಲಸಙ್ಕಲ್ಪಂ ಹಿಂಸಾಪ್ರಾಯಾದಿ ತಾಮಸಮ್ ॥ 23॥ ಕೈವಲ್ಯಂ ಸಾತ್ವಿಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಃ ವೈಕಲ್ಪಿಕಂ ಚ ಯತ್ । ಪ್ರಾಕೃತಂ ತಾಮಸಂ ಜ್ಞಾನಂ ಮನ್ನಿಷ್ಠಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ 24॥ ವನಂ ತು ಸಾತ್ವಿಕಃ ವಾಸಃ ಗ್ರಾಮಃ ರಾಜಸಃ ಉಚ್ಯತೇ । ತಾಮಸಂ ದ್ಯೂತಸದನಂ ಮನ್ನಿಕೇತನಂ ತು ನಿರ್ಗುಣಮ್ ॥ 25॥ ಸಾತ್ವಿಕಃ ಕಾರಕಃ ಅಸಙ್ಗೀ ರಾಗಾನ್ಧಃ ರಾಜಸಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತಾಮಸಃ ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಷ್ಟಃ ನಿರ್ಗುಣಃ ಮದಪಾಶ್ರಯಃ ॥ 26॥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೀ ಶ್ರದ್ಧಾ ಕರ್ಮಶ್ರದ್ಧಾ ತು ರಾಜಸೀ । ತಾಮಸ್ಯಧರ್ಮೇ ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ಸೇವಾಯಾಂ ತು ನಿರ್ಗುಣಾ ॥ 27॥ ಪಥ್ಯಂ ಪೂತಂ ಅನಾಯಃ ತಂ ಆಹಾರ್ಯಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ರಾಜಸಂ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರೇಷ್ಠಂ ತಾಮಸಂ ಚ ಆರ್ತಿದ ಅಶುಚಿ ॥ 28॥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಸುಖಂ ಆತ್ಮೋತ್ಥಂ ವಿಷಯೋತ್ಥಂ ತು ರಾಜಸಮ್ । ತಾಮಸಂ ಮೋಹದೈನೋತ್ಥಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ಮದಪಾಶ್ರಯಮ್ ॥ 29॥ ದ್ರವ್ಯಂ ದೇಶಃ ಫಲಂ ಕಾಲಃ ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕಾರಕಾಃ । ಶ್ರದ್ಧಾ ಅವಸ್ಥಾ ಆಕೃತಿಃ ನಿಷ್ಠಾ ತ್ರೈಗುಣ್ಯಃ ಸರ್ವಃ ಏವ ಹಿ ॥ 30॥ ಸರ್ವೇ ಗುಣಮಯಾಃ ಭಾವಾಃ ಪುರುಷ ಅವ್ಯಕ್ತ ಧಿಷ್ಠಿತಾಃ ॥ 31॥ ಏತಾಃ ಸಂಸೃತಯಃ ಪುಂಸಃ ಗುಣಕರ್ಮನಿಬನ್ಧನಾಃ । ಯೇನ ಇಮೇ ನಿರ್ಜಿತಾಃ ಸೌಮ್ಯ ಗುಣಾಃ ಜೀವೇನ ಚಿತ್ತಜಾಃ । ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಮನ್ನಿಷ್ಠಃ ಮದ್ಭಾವಾಯ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ॥ 32॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಅಹಂ ಇಮಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಮ್ಭವಮ್ । ಗುಣಸಙ್ಗಂ ವಿನಿರ್ಧೂಯ ಮಾಂ ಭಜನ್ತು ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ ॥ 33॥ ನಿಃಸಙ್ಗಃ ಮಾಂ ಭಜೇತ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ರಜಃ ತಮಃ ಚ ಅಭಿಜಯೇತ್ ಸತ್ತ್ವಸಂಸೇವಯಾ ಮುನಿಃ ॥ 34॥ ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ಅಭಿಜಯೇತ್ ಯುಕ್ತಃ ನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯೇಣ ಶಾನ್ತಧೀಃ । ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಗುಣೈಃ ಮುಕ್ತಃ ಜೀವಃ ಜೀವಂ ವಿಹಾಯ ಮಾಮ್ ॥ 35॥ ಜೀವಃ ಜೀವವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಗುಣೈಃ ಚ ಆಶಯಸಮ್ಭವೈಃ । ಮಯಾ ಏವ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪೂರ್ಣಃ ನ ಬಹಿಃ ನ ಅನ್ತರಃ ಚರೇತ್ ॥ 36॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಗುಣನಿರ್ಗುಣನಿರೂಪಣಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 25॥ ಅಥ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಮತ್ ಲಕ್ಷಣಂ ಇಮಂ ಕಾಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಮದ್ಧರ್ಮಃ ಆಸ್ಥಿತಃ । ಆನನ್ದಂ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮಸ್ಥಂ ಸಮುಪೈತಿ ಮಾಮ್ ॥1॥ ಗುಣಮಯ್ಯಾಃ ಜೀವಯೋನ್ಯಾಃ ವಿಮುಕ್ತಃ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಯಾ । ಗುಣೇಷು ಮಾಯಾಮಾತ್ರೇಷು ದೃಶ್ಯಮಾನೇಷು ಅವಸ್ತುತಃ । ವರ್ತಮಾನಃ ಅಪಿ ನ ಪುಮಾನ್ ಯುಜ್ಯತೇ ಅವಸ್ತುಭಿಃ ಗುಣೈಃ ॥ 2॥ ಸಙ್ಗಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್ ಅಸತಾಂ ಶಿಶ್ನ ಉದರ ತೃಪಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ । ತಸ್ಯ ಅನುಗತಃ ತಮಸಿ ಅನ್ಧೇ ಪತತಿ ಅನ್ಧ ಅನುಗಾನ್ಧವತ್ ॥ 3॥ ಐಲಃ ಸಮ್ರಾಟ್ ಇಮಾಂ ಗಾಥಾಂ ಅಗಾಯತ ಬೃಹಚ್ಛ್ರವಾಃ । ಉರ್ವಶೀ ವಿರಹಾತ್ ಮುಹ್ಯನ್ ನಿರ್ವಿಣ್ಣಃ ಶೋಕಸಂಯಮೇ ॥ 4॥ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಆತ್ಮಾನಂ ವ್ರಜನ್ತೀಂ ತಾಂ ನಗ್ನಃ ಉನ್ಮತ್ತವತ್ ನೃಪಃ । ವಿಲಪನ್ ಅನ್ವಗಾತ್ ಜಾಯೇ ಘೋರೇ ತಿಷ್ಠ ಇತಿ ವಿಕ್ಲವಃ ॥ 5॥ ಕಾಮಾನ್ ಅತೃಪ್ತಃ ಅನುಜುಷನ್ ಕ್ಷುಲ್ಲಕಾನ್ ವರ್ಷಯಾಮಿನೀಃ । ನ ವೇದ ಯಾನ್ತೀಃ ನ ಅಯಾನ್ತೀಃ ಉರ್ವಶೀ ಆಕೃಷ್ಟಚೇಅತನಃ ॥ 6॥ ಐಲಃ ಉವಾಚ । ಅಹೋ ಮೇ ಮೋಹವಿಸ್ತಾರಃ ಕಾಮಕಷ್ಮಲಚೇತಸಃ । ದೇವ್ಯಾಃ ಗೃಹೀತಕಣ್ಠಸ್ಯ ನ ಆಯುಃಖಣ್ಡಾಃ ಇಮೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ 7॥ ನ ಅಹಂ ವೇದ ಅಭಿನಿರ್ಮುಕ್ತಃ ಸೂರ್ಯಃ ವಾ ಅಭ್ಯುದಿತಃ ಅಮುಯಾ । ಮುಷಿತಃ ವರ್ಷಪೂಗಾನಾಂ ಬತ ಅಹಾನಿ ಗತಾನಿ ಉತ ॥ 8॥ ಅಹೋ ಮೇ ಆತ್ಮಸಮ್ಮೋಹಃ ಯೇನ ಆತ್ಮಾ ಯೋಷಿತಾಂ ಕೃತಃ । ಕ್ರೀಡಾಮೃಗಃ ಚಕ್ರವರ್ತೀ ನರದೇವಶಿಖಾಮಣಿಃ ॥ 9॥ ಸಪರಿಚ್ಛದಂ ಆತ್ಮಾನಂ ಹಿತ್ವಾ ತೃಣಂ ಇವ ಈಶ್ವರಮ್ । ಯಾನ್ತೀಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಚ ಅನ್ವಗಮಂ ನಗ್ನಃ ಉನ್ಮತ್ತವತ್ ರುದನ್ ॥ 10॥ ಕುತಃ ತಸ್ಯ ಅನುಭಾವಃ ಸ್ಯಾತ್ ತೇಜಃ ಈಶತ್ವಂ ಏವ ವಾ । ಯಃ ಅನ್ವಗಚ್ಛಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಯಾನ್ತೀಂ ಖರವತ್ ಪಾದತಾಡಿತಃ ॥ 11॥ ಕಿಂ ವಿದ್ಯಯಾ ಕಿಂ ತಪಸಾ ಕಿಂ ತ್ಯಾಗೇನ ಶ್ರುತೇನ ವಾ । ಕಿಂ ವಿವಿಕ್ತೇನ ಮೌನೇನ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಯಸ್ಯ ಮನಃ ಹೃತಮ್ ॥ 12॥ ಸ್ವಾರ್ಥಸ್ಯ ಅಕೋವಿದಂ ಧಿಙ್ ಮಾಂ ಮೂರ್ಖಂ ಪಣ್ಡಿತ ಮಾನಿನಮ್ । ಯಃ ಅಹಂ ಈಶ್ವರತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸ್ತ್ರೀಭಿಃ ಗೋ ಖರವತ್ ಜಿತಃ ॥ 13॥ ಸೇವತಃ ವರ್ಷಪೂಗಾತ್ ಮೇ ಉರ್ವಶ್ಯಃ ಅಧರಾಸವಮ್ । ನ ತೃಪ್ಯತಿ ಆತ್ಮಭೂಃ ಕಾಮಃ ವಹ್ನಿಃ ಆಹುತಿಭಿಃ ಯಥಾ ॥ 14॥ ಪುಂಶ್ಚಲ್ಯಾ ಅಪಹೃತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋನ್ವನ್ಯಃ ಮೋಚಿತುಂ ಪ್ರಭುಃ । ಆತ್ಮಾರಾಮೇಶ್ವರಂ ಋತೇ ಭಗವನ್ತಂ ಅಧೋಕ್ಷಜಮ್ ॥ 15॥ ಬೋಧಿತಸ್ಯ ಅಪಿ ದೇವ್ಯಾ ಮೇ ಸೂಕ್ತವಾಕ್ಯೇನ ದುರ್ಮತೇಃ । ಮನೋಗತಃ ಮಹಾಮೋಹಃ ನ ಅಪಯಾತಿ ಅಜಿತಾತ್ಮನಃ ॥ 16॥ ಕಿಂ ಏತಯಾ ನಃ ಅಪಕೃತಂ ರಜ್ಜ್ವಾ ವಾ ಸರ್ಪಚೇತಸಃ । ರಜ್ಜುಸ್ವರೂಪ ಅವಿದುಷಃ ಯಃ ಅಹಂ ಯತ್ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ ॥ 17॥ ಕ್ವ ಅಯಂ ಮಲೋಮಸಃ ಕಾಯಃ ದೌರ್ಗನ್ಧಿ ಆದಿ ಆತ್ಮಕಃ ಅಶುಚಿಃ । ಕ್ವ ಗುಣಾಃ ಸೌಮನಸ್ಯ ಆದ್ಯಾಃ ಹಿ ಅಧ್ಯಾಸಃ ಅವಿದ್ಯಯಾ ಕೃತಃ ॥ 18॥ ಪಿತ್ರೋಃ ಕಿಂ ಸ್ವಂ ನು ಭಾರ್ಯಾಯಾಃ ಸ್ವಾಮಿನಃ ಅಗ್ನೇಃ ಶ್ವಗೃಧ್ರಯೋಃ । ಕಿಂ ಆತ್ಮನಃ ಕಿಂ ಸುಹೃದಾಂ ಇತಿ ಯಃ ನ ಅವಸೀಯತೇ ॥ 19॥ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಲೇವರೇ ಅಮೇಧ್ಯೇ ತುಚ್ಛನಿಷ್ಠೇ ವಿಷಜ್ಜತೇ । ಅಹೋ ಸುಭದ್ರಂ ಸುನಸಂ ಸುಸ್ಮಿತಂ ಚ ಮುಖಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 20॥ ತ್ವಙ್ ಮಾಂಸ ರುಧಿರ ಸ್ನಾಯು ಮೇದೋ ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥಿ ಸಂಹತೌ । ವಿಣ್ಮೂತ್ರಪೂಯೇ ರಮತಾಂ ಕೃಮೀಣಾಂ ಕಿಯತ್ ಅನ್ತರಮ್ ॥ 21॥ ಅಥ ಅಪಿ ನ ಉಪಸಜ್ಜೇತ ಸ್ತ್ರೀಷು ಸ್ತ್ರೈಣೇಷು ಚ ಅರ್ಥವಿತ್ । ವಿಷಯ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಮನಃ ಕ್ಷುಭ್ಯತಿ ನ ಅನ್ಯಥಾ ॥ 22॥ ಅದೃಷ್ಟಾತ್ ಅಶ್ರುತಾತ್ ಭಾವಾತ್ ನ ಭಾವಃ ಉಪಜಾಯತೇ । ಅಸಮ್ಪ್ರಯುಞ್ಜತಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಶಾಮ್ಯತಿ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಮನಃ ॥ 23॥ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಙ್ಗಃ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಷು ಸ್ತ್ರೈಣೇಷು ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ । ವಿದುಷಾಂ ಚ ಅಪಿ ಅವಿಶ್ರಬ್ಧಃ ಷಡ್ವರ್ಗಃ ಕಿಮು ಮಾದೃಶಾಮ್ ॥ 24॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಏವಂ ಪ್ರಗಾಯನ್ ನೃಪದೇವದೇವಃ ಸಃ ಉರ್ವಶೀಲೋಕಂ ಅಥಃ ವಿಹಾಯ । ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಿ ಅವಗಮ್ಯ ಮಾಂ ವೈ ಉಪಾರಮತ್ ಜ್ಞಾನವಿಧೂತಮೋಹಃ ॥ 25॥ ತತಃ ದುಃಸಙ್ಗಂ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಸತ್ಸು ಸಜ್ಜೇತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ । ಸನ್ತಃ ಏತಸ್ಯ ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಮನೋವ್ಯಾಸಙ್ಗಮುಕ್ತಿಭಿಃ ॥ 26॥ ಸನ್ತಃ ಅನಪೇಕ್ಷಾಃ ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ । ನಿರ್ಮಮಾಃ ನಿರಹಙ್ಕಾರಾಃ ನಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವಾಃ ನಿಷ್ಪರಿಗ್ರಹಾಃ ॥ 27॥ ತೇಷು ನಿತ್ಯಂ ಮಹಾಭಾಗಃ ಮಹಾಭಾಗೇಷು ಮತ್ಕಥಾಃ । ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಹಿತಾ ನೄಣಾಂ ಜುಷತಾಂ ಪ್ರಪುನನ್ತಿ ಅಘಮ್ ॥ 28॥ ತಾಃ ಯೇ ಶ್ರುಣ್ವನ್ತಿ ಗಾಯನ್ತಿ ಹಿ ಅನುಮೋದನ್ತಿ ಚ ಅದೃತಾಃ । ಮತ್ಪರಾಃ ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ ಚ ಭಕ್ತಿಂ ವಿನ್ದನ್ತಿ ತೇ ಮಯಿ ॥ 29॥ ಭಕ್ತಿಂ ಲಬ್ಧವತಃ ಸಾಧೋಃ ಕಿಂ ಅನ್ಯತ್ ಅವಶಿಷ್ಯತೇ । ಮಯಿ ಅನನ್ತಗುಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಆನನ್ದ ಅನುಭವ ಆತ್ಮನಿ ॥ 30॥ ಯಥಾ ಉಪಶ್ರಯಮಾಣಸ್ಯ ಭಗವನ್ತಂ ವಿಭಾವಸುಮ್ । ಶೀತಂ ಭಯಂ ತಮಃ ಅಪಿ ಏತಿ ಸಾಧೂನ್ ಸಂಸೇವತಃ ತಥಾ ॥ 31॥ ನಿಮಜ್ಜ್ಯ ಉನ್ಮಜ್ಜ್ಯತಾಂ ಘೋರೇ ಭವಾಬ್ಧೌ ಪರಮ ಅಯನಮ್ । ಸನ್ತಃ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ಶಾನ್ತಾಃ ನೌಃ ದೃಢ ಇವ ಅಪ್ಸು ಮಜ್ಜತಾಮ್ ॥ 32॥ ಅನ್ನಂ ಹಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಃ ಆರ್ತಾನಾಂ ಶರಣಂ ತು ಅಹಮ್ । ಧರ್ಮಃ ವಿತ್ತಂ ನೃಣಾಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಸನ್ತಃ ಅರ್ವಾಕ್ ಬಿಭ್ಯತಃ ಅರಣಮ್ ॥ 33॥ ಸನ್ತಃ ದಿಶನ್ತಿ ಚಕ್ಷೂಂಷಿ ಬಹಿಃ ಅರ್ಕಃ ಸಮುತ್ಥಿತಃ । ದೇವತಾಃ ಬಾನ್ಧವಾಃ ಸನ್ತಃ ಸನ್ತಃ ಆತ್ಮಾ ಅಹಂ ಏವ ಚ ॥ 34॥ ವೈತಸೇನಃ ತತಃ ಅಪಿ ಏವಂ ಉರ್ವಶ್ಯಾ ಲೋಕನಿಃಸ್ಪೃಹಃ । ಮುಕ್ತಸಙ್ಗಃ ಮಹೀಂ ಏತಾಂ ಆತ್ಮಾರಾಮಃ ಚಚಾರ ಹ ॥ 35॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಐಲಗೀತಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 26॥ ಅಥ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ । ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಂ ಸಮಾಚಕ್ಷ್ವ ಭವತ್ ಆರಾಧನಂ ಪ್ರಭೋ । ಯಸ್ಮಾತ್ ತ್ವಾಂ ಯೇ ಯಥಾ ಅರ್ಚನ್ತಿ ಸಾತ್ವತಾಃ ಸಾತ್ವತರ್ಷಭ ॥ 1॥ ಏತತ್ ವದನ್ತಿ ಮುನಯಃ ಮುಹುಃ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಂ ನೃಣಾಮ್ । ನಾರದಃ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ ಆಚಾರ್ಯಃ ಅಙ್ಗಿರಸಃ ಸುತಃ ॥ 2॥ ನಿಃಸೃತಂ ತೇ ಮುಖಾಮ್ಭೋಜಾದ್ಯತ್ ಆಹ ಭಗವಾನ್ ಅಜಃ । ಪುತ್ರೇಭ್ಯಃ ಭೃಗುಮುಖ್ಯೇಭ್ಯಃ ದೇವ್ಯೈ ಚ ಭಗವಾನ್ ಭವಃ ॥ 3॥ ಏತತ್ ವೈ ಸರ್ವವರ್ಣಾನಾಂ ಆಶ್ರಮಾಣಾಂ ಚ ಸಮ್ಮತಮ್ । ಶ್ರೇಯಸಾಂ ಉತ್ತಮಂ ಮನ್ಯೇ ಸ್ತ್ರೀಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಮಾನದ ॥ 4॥ ಏತತ್ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ ಕರ್ಮಬನ್ಧವಿಮೋಚನಮ್ । ಭಕ್ತಾಯ ಚ ಅನುರಕ್ತಾಯ ಬ್ರೂಹಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಈಶ್ವರ ॥ 5॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ನಹಿ ಅನ್ತಃ ಅನನ್ತಪಾರಸ್ಯ ಕರ್ಮಕಾಣ್ಡಸ್ಯ ಚ ಉದ್ಧವ । ಸಙ್ಕ್ಷಿಪ್ತಂ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾವತ್ ಅನುಪೂರ್ವಶಃ ॥ 6॥ ವೈದಿಕಃ ತಾನ್ತ್ರಿಕಃ ಮಿಶ್ರಃ ಇತಿ ಮೇ ತ್ರಿವಿಧಃ ಮಖಃ । ತ್ರಯಾಣಾಂ ಈಪ್ಸಿತೇನ ಏವ ವಿಧಿನಾ ಮಾಂ ಸಮರ್ಚಯೇತ್ ॥ 7॥ ಯದಾ ಸ್ವನಿಗಮೇನ ಉಕ್ತಂ ದ್ವಿಜತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪೂರುಷಃ । ಯಥಾ ಯಜೇತ ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ತತ್ ನಿಬೋಧ ಮೇ ॥ 8॥ ಅರ್ಚಾಯಾಂ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲೇ ಅಗ್ನೌ ವಾ ಸೂರ್ಯೇ ವಾ ಅಪ್ಸು ಹೃದಿ ದ್ವಿಜಃ । ದ್ರವ್ಯೇಣ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತಃ ಅರ್ಚೇತ್ ಸ್ವಗುರುಂ ಮಾಂ ಅಮಾಯಯಾ ॥ 9॥ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಾನಂ ಪ್ರಕುರ್ವೀತ ಧೌತದನ್ತಃ ಅಙ್ಗಶುದ್ಧಯೇ । ಉಭಯೈಃ ಅಪಿ ಚ ಸ್ನಾನಂ ಮನ್ತ್ರೈಃ ಮೃದ್ಗ್ರಹಣಾದಿನಾ ॥ 10॥ ಸನ್ಧ್ಯಾ ಉಪಾಸ್ತಿ ಆದಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ವೇದೇನ ಅಚೋದಿತಾನಿ ಮೇ । ಪೂಜಾಂ ತೈಃ ಕಲ್ಪಯೇತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಙ್ಕಲ್ಪಃ ಕರ್ಮಪಾವನೀಮ್ ॥ 11॥ ಶೈಲೀ ದಾರುಮಯೀ ಲೌಹೀ ಲೇಪ್ಯಾ ಲೇಖ್ಯಾ ಚ ಸೈಕತೀ । ಮನೋಮಯೀ ಮಣಿಮಯೀ ಪ್ರತಿಮಾ ಅಷ್ಟವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾ ॥ 12॥ ಚಲ ಅಚಲ ಇತಿ ದ್ವಿವಿಧಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಜೀವಮನ್ದಿರಮ್ । ಉದ್ವಾಸ ಆವಾಹನೇ ನ ಸ್ತಃ ಸ್ಥಿರಾಯಾಂ ಉದ್ಧವ ಅರ್ಚನೇ ॥ 13॥ ಅಸ್ಥಿರಾಯಾಂ ವಿಕಲ್ಪಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಣ್ಡಿಲೇ ತು ಭವೇತ್ ದ್ವಯಮ್ । ಸ್ನಪನಂ ತು ಅವಿಲೇಪ್ಯಾಯಾಂ ಅನ್ಯತ್ರ ಪರಿಮಾರ್ಜನಮ್ ॥ 14॥ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೈಃ ಮತ್ ಯಾಗಃ ಪ್ರತಿಮಾದಿಷು ಅಮಾಯಿನಃ । ಭಕ್ತಸ್ಯ ಚ ಯಥಾಲಬ್ಧೈಃ ಹೃದಿ ಭಾವೇನ ಚ ಏವ ಹಿ ॥ 15॥ ಸ್ನಾನ ಅಲಙ್ಕರಣಂ ಪ್ರೇಷ್ಠಂ ಅರ್ಚಾಯಾಂ ಏವ ತು ಉದ್ಧವ । ಸ್ಥಣ್ಡಿಲೇ ತತ್ತ್ವವಿನ್ಯಾಸಃ ವಹ್ನೌ ಆಜ್ಯಪ್ಲುತಂ ಹವಿಃ ॥ 16॥ ಸೂರ್ಯೇ ಚ ಅಭ್ಯರ್ಹಣಂ ಪ್ರೇಷ್ಠಂ ಸಲಿಲೇ ಸಲಿಲ ಆದಿಭಿಃ । ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಉಪಾಹೃತಂ ಪ್ರೇಷ್ಠಂ ಭಕ್ತೇನ ಮಮ ವಾರಿ ಅಪಿ ॥ 17॥ ಭೂರ್ಯಪಿ ಅಭಕ್ತ ಉಪಹೃತಂ ನ ಮೇ ತೋಷಾಯ ಕಲ್ಪತೇ । ಗನ್ಧಃ ಧೂಪಃ ಸುಮನಸಃ ದೀಪಃ ಅನ್ನ ಆದ್ಯ ಚ ಕಿಂ ಪುನಃ ॥ 18॥ ಶುಚಿಃ ಸಮ್ಭೃತಸಮ್ಭಾರಃ ಪ್ರಾಕ್ ದರ್ಭೈಃ ಕಲ್ಪಿತ ಆಸನಃ । ಆಸೀನಃ ಪ್ರಾಕ್ ಉದಕ್ ವಾ ಅರ್ಚೇತ್ ಅರ್ಚಾಯಾಂ ಅಥ ಸಮ್ಮುಖಃ ॥ 19॥ ಕೃತನ್ಯಾಸಃ ಕೃತನ್ಯಾಸಾಂ ಮದರ್ಚಾಂ ಪಾಣಿನಾ ಮೃಜೇತ್ । ಕಲಶಂ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಯಂ ಚ ಯಥಾವತ್ ಉಪಸಾಧಯೇತ್ ॥ 20॥ ತತ್ ಅದ್ಭಿಃ ದೇವಯಜನಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಏವ ಚ । ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯ ಪಾತ್ರಾಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಅದ್ಭಿಃ ತೈಃ ತೈಃ ದ್ರವ್ಯೈಃ ಚ ಸಾಧಯೇತ್ ॥ 21॥ ಪಾದ್ಯ ಅರ್ಘ ಆಚಮನೀಯಾರ್ಥಂ ತ್ರೀಣಿ ಪಾತ್ರಾಣಿ ದೈಶಿಕಃ । ಹೃದಾ ಶೀರ್ಷ್ಣಾ ಅಥ ಶಿಖಯಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾ ಚ ಅಭಿಮನ್ತ್ರಯೇತ್ ॥ 22॥ ಪಿಣ್ಡೇ ವಾಯು ಅಗ್ನಿ ಸಂಶುದ್ಧೇ ಹೃತ್ಪದ್ಮಸ್ಥಾಂ ಪರಾಂ ಮಮ । ಅಣ್ವೀಂ ಜೀವಕಲಾಂ ಧ್ಯಾಯೇತ್ ನಾದ ಅನ್ತೇ ಸಿದ್ಧಭಾವಿತಾಮ್ ॥ 23॥ ತಯಾ ಆತ್ಮಭೂತಯಾ ಪಿಣ್ಡೇ ವ್ಯಾಪ್ತೇ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ತನ್ಮಯಃ । ಆವಾಹ್ಯ ಅರ್ಚ ಆದಿಷು ಸ್ಥಾಪ್ಯ ನ್ಯಸ್ತ ಅಙ್ಗಂ ಮಾಂ ಪ್ರಪೂಜಯೇತ್ ॥ 24॥ ಪಾದ್ಯ ಉಪಸ್ಪರ್ಶ ಅರ್ಹಣ ಆದೀನ್ ಉಪಚಾರಾನ್ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಧರ್ಮಾದಿಭಿಃ ಚ ನವಭಿಃ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ಆಸನಂ ಮಮ ॥ 25॥ ಪದ್ಮಂ ಅಷ್ಟದಲಂ ತತ್ರ ಕರ್ಣಿಕಾಕೇಸರ ಉಜ್ಜ್ವಲಮ್ । ಉಭಾಭ್ಯಾಂ ವೇದತನ್ತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಮಹ್ಯಂ ತು ಉಭಯಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 26॥ ಸುದರ್ಶನಂ ಪಾಞ್ಚಜನ್ಯಂ ಗದಾಸೀಷುಧನುಃ ಹಲಾನ್ । ಮುಸಲಂ ಕೌಸ್ತುಭಂ ಮಾಲಾಂ ಶ್ರೀವತ್ಸಂ ಚ ಅನುಪೂಜಯೇತ್ ॥ 27॥ ನನ್ದಂ ಸುನನ್ದಂ ಗರುಡಂ ಪ್ರಚಣ್ಡಂ ಚಣ್ಡಂ ಏವ ಚ । ಮಹಾಬಲಂ ಬಲಂ ಚ ಏವ ಕುಮುದಂ ಕುಮುದೇಕ್ಷಣಮ್ ॥ 28॥ ದುರ್ಗಾಂ ವಿನಾಯಕಂ ವ್ಯಾಸಂ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನಂ ಗುರೂನ್ ಸುರಾನ್ । ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸ್ಥಾನೇ ತು ಅಭಿಮುಖಾನ್ ಪೂಜಯೇತ್ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಆದಿಭಿಃ ॥ 29॥ ಚನ್ದನ ಉಶೀರ ಕರ್ಪೂರ ಕುಙ್ಕುಮ ಅಗರು ವಾಸಿತೈಃ । ಸಲಿಲೈಃ ಸ್ನಾಪಯೇತ್ ಮನ್ತ್ರೈಃ ನಿತ್ಯದಾ ವಿಭವೇ ಸತಿ ॥ 30॥ ಸ್ವರ್ಣಘರ್ಮ ಅನುವಾಕೇನ ಮಹಾಪುರುಷವಿದ್ಯಯಾ । ಪೌರುಷೇಣ ಅಪಿ ಸೂಕ್ತೇನ ಸಾಮಭೀಃ ರಾಜನಾದಿಭಿಃ ॥ 31॥ ವಸ್ತ್ರ ಉಪವೀತ ಆಭರಣ ಪತ್ರ ಸ್ರಕ್ ಗನ್ಧ ಲೇಪನೈಃ । ಅಲಙ್ಕುರ್ವೀತ ಸಪ್ರೇಮ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಮಾಂ ಯಥಾ ಉಚಿತಮ್ ॥ 32॥ ಪಾದ್ಯಂ ಆಚಮನೀಯಂ ಚ ಗನ್ಧಂ ಸುಮನಸಃ ಅಕ್ಷತಾನ್ । ಧೂಪ ದೀಪ ಉಪಹಾರ್ಯಾಣಿ ದದ್ಯಾತ್ ಮೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಅರ್ಚಕಃ ॥ 33॥ ಗುಡಪಾಯಸಸರ್ಪೀಂಷಿ ಶಷ್ಕುಲಿ ಆಪೂಪ ಮೋದಕಾನ್ । ಸಂಯಾವ ದಧಿ ಸೂಪಾಂ ಚ ನೈವೇದ್ಯಂ ಸತಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್ ॥ 34॥ ಅಭ್ಯಙ್ಗ ಉನ್ಮರ್ದನ ಆದರ್ಶ ದನ್ತಧೌ ಅಭಿಷೇಚನಮ್ । ಅನ್ನದ್ಯ ಗೀತ ನೃತ್ಯಾದಿ ಪರ್ವಣಿ ಸ್ಯುಃ ಉತಾನ್ವಹಮ್ ॥ 35॥ ವಿಧಿನಾ ವಿಹಿತೇ ಕುಣ್ಡೇ ಮೇಖಲಾಗರ್ತವೇದಿಭಿಃ । ಅಗ್ನಿಂ ಆಧಾಯ ಪರಿತಃ ಸಮೂಹೇತ್ ಪಾಣಿನಾ ಉದಿತಮ್ ॥ 36॥ ಪರಿಸ್ತೀರ್ಯ ಅಥ ಪರ್ಯುಕ್ಷೇತ್ ಅನ್ವಾಧಾಯ ಯಥಾವಿಧಿ । ಪ್ರೋಕ್ಷಣ್ಯಾ ಆಸಾದ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರೋಕ್ಷ್ಯಾಗ್ನೌ ಭಾವಯೇತ ಮಾಮ್ ॥ 37॥ ತಪ್ತಜಾಮ್ಬೂನದಪ್ರಖ್ಯಂ ಶಙ್ಖಚಕ್ರಗದಾಮ್ಬುಜೈಃ । ಲಸತ್ ಚತುರ್ಭುಜಂ ಶಾನ್ತಂ ಪದ್ಮಕಿಞ್ಜಲ್ಕವಾಸಸಮ್ ॥ 38॥ ಸ್ಫುರತ್ ಕಿರೀಟ ಕಟಕ ಕಟಿಸೂತ್ರವರ ಅಙ್ಗದಮ್ । ಶ್ರೀವತ್ಸವಕ್ಷಸಂ ಭ್ರಾಜತ್ ಕೌಸ್ತುಭಂ ವನಮಾಲಿನಮ್ ॥ 39॥ ಧ್ಯಾಯನ್ ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ದಾರೂಣಿ ಹವಿಷಾ ಅಭಿಘೃತಾನಿ ಚ । ಪ್ರಾಸ್ಯ ಆಜ್ಯಭಾಗೌ ಆಘಾರೌ ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಆಜ್ಯಪ್ಲುತಂ ಹವಿಃ ॥ 40॥ ಜುಹುಯಾತ್ ಮೂಲಮನ್ತ್ರೇಣ ಷೋಡಶರ್ಚ ಅವದಾನತಃ । ಧರ್ಮಾದಿಭ್ಯಃ ಯಥಾನ್ಯಾಯಂ ಮನ್ತ್ರೈಃ ಸ್ವಿಷ್ಟಿಕೃತಂ ಬುಧಃ ॥ 41॥ ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಅಥ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಪಾರ್ಷದೇಭ್ಯಃ ಬಲಿಂ ಹರೇತ್ । ಮೂಲಮನ್ತ್ರಂ ಜಪೇತ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಮರನ್ ನಾರಾಯಣ ಆತ್ಮಕಮ್ ॥ 42॥ ದತ್ತ್ವಾ ಆಚಮನಂ ಉಚ್ಛೇಷಂ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನಾಯ ಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಮುಖವಾಸಂ ಸುರಭಿಮತ್ ತಾಮ್ಬೂಲಾದ್ಯಂ ಅಥ ಅರ್ಹಯೇತ್ ॥ 42॥ ಉಪಗಾಯನ್ ಗೃಣನ್ ನೃತ್ಯನ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ಅಭಿನಯನ್ ಮಮ । ಮತ್ಕಥಾಃ ಶ್ರಾವಯನ್ ಶ್ರುಣ್ವನ್ ಮುಹೂರ್ತಂ ಕ್ಷಣಿಕಃ ಭವೇತ್ ॥ 44। ಸ್ತವೈಃ ಉಚ್ಚಾವಚೈಃ ಸ್ತೋತ್ರೈಃ ಪೌರಾಣೈಃ ಪ್ರಕೃತೈಃ ಅಪಿ । ಸ್ತುತ್ವಾ ಪ್ರಸೀದ ಭಗವನ್ ಇತಿ ವನ್ದೇತ ದಣ್ಡವತ್ ॥ 45॥ ಶಿರಃ ಮತ್ ಪಾದಯೋಃ ಕೃತ್ವಾ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್ । ಪ್ರಪನ್ನಂ ಪಾಹಿ ಮಾಂ ಈಶ ಭೀತಂ ಮೃತ್ಯುಗ್ರಹ ಅರ್ಣವಾತ್ ॥ 46॥ ಇತಿ ಶೇಷಾಂ ಮಯಾ ದತ್ತಾಂ ಶಿರಸಿ ಆಧಾಯ ಸಾದರಮ್ । ಉದ್ವಾಸಯೇತ್ ಚೇತ್ ಉದ್ವಾಸ್ಯಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಜ್ಯೋತಿಷಿ ತತ್ ಪುನಃ ॥ 47॥ ಅರ್ಚಾದಿಷು ಯದಾ ಯತ್ರ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮಾಂ ತತ್ರ ಚ ಅರ್ಚಯೇತ್ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಆತ್ಮನಿ ಚ ಸರ್ವ ಆತ್ಮಾ ಅಹಂ ಅವಸ್ಥಿತಃ ॥ 48॥ ಏವಂ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಪಥೈಃ ಪುಮಾನ್ ವೈದಿಕತಾನ್ತ್ರಿಕೈಃ । ಅರ್ಚನ್ ಉಭಯತಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಮತ್ತಃ ವಿನ್ದತಿ ಅಭೀಪ್ಸಿತಾಮ್ ॥ 49॥ ಮದರ್ಚಾಂ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಮನ್ದಿರಂ ಕಾರಯೇತ್ ದೃಢಮ್ । ಪುಷ್ಪ ಉದ್ಯಾನಾನಿ ರಮ್ಯಾಣಿ ಪೂಜಾ ಯಾತ್ರಾ ಉತ್ಸವ ಆಶ್ರಿತಾನ್ ॥ 50॥ ಪೂಜಾದೀನಾಂ ಪ್ರವಾಹಾರ್ಥಂ ಮಹಾಪರ್ವಸು ಅಥ ಅನ್ವಹಮ್ । ಕ್ಷೇತ್ರಾಪಣಪುರಗ್ರಾಮಾನ್ ದತ್ತ್ವಾ ಮತ್ ಸಾರ್ಷ್ಟಿತಾಂ ಇಯಾತ್ ॥ 51॥ ಪ್ರತಿಷ್ಠಯಾ ಸಾರ್ವಭೌಮಂಸದ್ಮನಾ ಭುವನತ್ರಯಮ್ । ಪೂಜಾದಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ತ್ರಿಭಿಃ ಮತ್ ಸಾಮ್ಯತಾಂ ಇಯಾತ್ ॥ 52॥ ಮಾಂ ಏವ ನೈರಪೇಕ್ಷ್ಯೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ವಿನ್ದತಿ । ಭಕ್ತಿಯೋಗಂ ಸಃ ಲಭತೇ ಏವಂ ಯಃ ಪೂಜಯೇತ ಮಾಮ್ ॥ 53॥ ಯಃ ಸ್ವದತ್ತಾಂ ಪರೈಃ ದತ್ತಂ ಹರೇತ ಸುರವಿಪ್ರಯೋಃ । ವೃತ್ತಿಂ ಸಃ ಜಾಯತೇ ವಿಡ್ಭುಕ್ ವರ್ಷಾಣಾಂ ಅಯುತಾಯುತಮ್ ॥ 54॥ ಕರ್ತುಃ ಚ ಸಾರಥೇಃ ಹೇತೋಃ ಅನುಮೋದಿತುಃ ಏವ ಚ । ಕರ್ಮಣಾಂ ಭಾಗಿನಃ ಪ್ರೇತ್ಯ ಭೂಯಃ ಭೂಯಸಿ ತತ್ಫಲಮ್ ॥ 55॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣೋದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 27॥ ಅಥ ಅಷ್ಟವಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಪರಸ್ವಭಾವಕರ್ಮಾಣಿ ನ ಪ್ರಶಂಸೇತ್ ನ ಗರ್ಹಯೇತ್ । ವಿಶ್ವಂ ಏಕಾತ್ಮಕಂ ಪಶ್ಯನ್ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪುರುಷೇಣ ಚ ॥ 1॥ ಪರಸ್ವಭಾವಕರ್ಮಾಣಿ ಯಃ ಪ್ರಶಂಸತಿ ನಿನ್ದತಿ । ಸಃ ಆಶು ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಸ್ವಾರ್ಥಾತ್ ಅಸತ್ಯ ಅಭಿನಿವೇಶತಃ ॥ 2॥ ತೈಜಸೇ ನಿದ್ರಯಾ ಆಪನ್ನೇ ಪಿಣ್ಡಸ್ಥಃ ನಷ್ಟಚೇತನಃ । ಮಾಯಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ತದ್ವತ್ ನಾನಾರ್ಥದೃಕ್ ಪುಮಾನ್ ॥ 3॥ ಕಿಂ ಭದ್ರಂ ಕಿಂ ಅಭದ್ರಂ ವಾ ದ್ವೈತಸ್ಯ ಅವಸ್ತುನಃ ಕಿಯತ್ । ವಾಚಾ ಉದಿತಂ ತತ್ ಅನೃತಂ ಮನಸಾ ಧ್ಯಾತಂ ಏವ ಚ ॥ 4॥ ಛಾಯಾಪ್ರತ್ಯಾಹ್ವಯಾಭಾಸಾ ಹಿ ಅಸನ್ತಃ ಅಪಿ ಅರ್ಥಕಾರಿಣಃ । ಏವಂ ದೇಹಾದಯಃ ಭಾವಾಃ ಯಚ್ಛನ್ತಿ ಆಮೃತ್ಯುತಃ ಭಯಮ್ ॥ 5॥ ಆತ್ಮಾ ಏವ ತತ್ ಇದಂ ವಿಶ್ವಂ ಸೃಜ್ಯತೇ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ । ತ್ರಾಯತೇ ತ್ರಾತಿ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಹ್ರಿಯತೇ ಹರತಿ ಈಶ್ವರಃ ॥ 6॥ ತಸ್ಮಾತ್ ನಹಿ ಆತ್ಮನಃ ಅನ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಅನ್ಯಃ ಭಾವಃ ನಿರೂಪಿತಃ । ನಿರೂಪಿತೇಯಂ ತ್ರಿವಿಧಾ ನಿರ್ಮೂಲಾ ಭಾತಿಃ ಆತ್ಮನಿ । ಇದಂ ಗುಣಮಯಂ ವಿದ್ಧಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಮಾಯಯಾ ಕೃತಮ್ ॥ 7॥ ಏತತ್ ವಿದ್ವಾನ್ ಮದುದಿತಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನೈಪುಣಮ್ । ನ ನಿನ್ದತಿ ನ ಚ ಸ್ತೌತಿ ಲೋಕೇ ಚರತಿ ಸೂರ್ಯವತ್ ॥ 8॥ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಅನುಮಾನೇನ ನಿಗಮೇನ ಆತ್ಮಸಂವಿದಾ । ಆದಿ ಅನ್ತವತ್ ಅಸತ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನಿಃಸಙ್ಗಃ ವಿಚರೇತ್ ಇಹ ॥ 9॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ನ ಏವ ಆತ್ಮನಃ ನ ದೇಹಸ್ಯ ಸಂಸೃತಿಃ ದ್ರಷ್ಟೃದೃಶ್ಯಯೋಃ । ಅನಾತ್ಮಸ್ವದೃಶೋಃ ಈಶ ಕಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ॥ 10॥ ಆತ್ಮಾ ಅವ್ಯಯಃ ಅಗುಣಃ ಶುದ್ಧಃ ಸ್ವಯಞ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಅನಾವೃತಃ । ಅಗ್ನಿವತ್ ದಾರುವತ್ ದೇಹಃ ಕಸ್ಯ ಇಹ ಸಂಸೃತಿಃ ॥ 11॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಯಾವತ್ ದೇಹ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣೈಃ ಆತ್ಮನಃ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಣಮ್ । ಸಂಸಾರಃ ಫಲವಾನ್ ತಾವತ್ ಅಪಾರ್ಥಃ ಅಪಿ ಅವಿವೇಕಿನಃ ॥ 12॥ ಅರ್ಥೇ ಹಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನೇ ಅಪಿ ಸಂಸೃತಿಃ ನ ನಿವರ್ತತೇ । ಧ್ಯಾಯತಃ ವಿಷಯಾನ್ ಅಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನೇ ಅನರ್ಥ ಆಗಮಃ ಯಥಾ ॥ 13॥ ಯಥಾ ಹಿ ಅಪ್ರತಿಬುದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ವಾಪಃ ಬಹು ಅನರ್ಥಭೃತ್ । ಸಃ ಏವ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧಸ್ಯ ನ ವೈ ಮೋಹಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥ 14॥ ಶೋಕ ಹರ್ಷ ಭಯ ಕ್ರೋಧ ಲೋಭ ಮೋಹ ಸ್ಪೃಹಾದಯಃ । ಅಹಙ್ಕಾರಸ್ಯ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯುಃ ಚ ನ ಆತ್ಮನಃ ॥ 15॥ ದೇಹ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣ ಮನಃ ಅಭಿಮಾನಃ ಜೀವಃ ಅನ್ತರಾತ್ಮಾ ಗುಣಕರ್ಮ ಮೂರ್ತಿಃ । ಸೂತ್ರಂ ಮಹಾನ್ ಇತಿ ಉರುಧಾ ಇವ ಗೀತಃ ಸಂಸಾರಃ ಆಧಾವತಿ ಕಾಲತನ್ತ್ರಃ ॥ 16॥ ಅಮೂಲಂ ಏತತ್ ಬಹುರೂಪ ರೂಪಿತಂ ಮನೋವಚಃಪ್ರಾಣಶರೀರಕರ್ಮ । ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ ಉಪಾಸನಯಾ ಶಿತೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ ಮುನಿಃ ಗಾಂ ವಿಚರತಿ ಅತೃಷ್ಣಃ ॥ 17॥ ಜ್ಞಾನಂ ವಿವೇಕಃ ನಿಗಮಃ ತಪಃ ಚ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಐತಿಹ್ಯಂ ಅಥ ಅನುಮಾನಮ್ । ಆದಿ ಅನ್ತಯೋಃ ಅಸ್ಯ ಯತ್ ಏವ ಕೇವಲಮ್ ಕಾಲಃ ಚ ಹೇತುಃ ಚ ತತ್ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ॥ 18॥ ಯಥಾ ಹಿರಣ್ಯಂ ಸ್ವಕೃತಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಚ ಸರ್ವಸ್ಯ ಹಿರಣ್ಮಯಸ್ಯ । ತತ್ ಏವ ಮಧ್ಯೇ ವ್ಯವಹಾರ್ಯಮಾಣಮ್ ನಾನಾಪದೇಶೈಃ ಅಹಂ ಅಸ್ಯ ತದ್ವತ್ ॥ 19॥ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಏತತ್ ತ್ರಿಯವಸ್ತಂ ಅಙ್ಗ ಗುಣತ್ರಯಂ ಕಾರಣ ಕಾರ್ಯ ಕರ್ತೃ । ಸಮನ್ವಯೇನ ವ್ಯತಿರೇಕತಃ ಚ ಯೇನ ಏವ ತುರ್ಯೇಣ ತತ್ ಏವ ಸತ್ಯಮ್ ॥ 20॥ ನ ಯತ್ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಉತ ಯತ್ ನ ಪಶ್ಚಾತ್ ಮಧ್ಯೇ ಚ ತತ್ ನ ವ್ಯಪದೇಶಮಾತ್ರಮ್ । ಭೂತಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಚ ಪರೇಣ ಯದ್ಯತ್ ತತ್ ಏವ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್ ಇತಿ ಮೇ ಮನೀಷಾ ॥ 21॥ ಅವಿದ್ಯಮಾನಃ ಅಪಿ ಅವಭಾಸತೇ ಯಃ ವೈಕಾರಿಕಃ ರಾಜಸಸರ್ಗಃ ಏಷಃ । ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವಯಞ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಅತಃ ವಿಭಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಅರ್ಥ ಆತ್ಮ ವಿಕಾರ ಚಿತ್ರಮ್ ॥ 22॥ ಏವಂ ಸ್ಫುಟಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿವೇಕಹೇತುಭಿಃ ಪರಾಪವಾದೇನ ವಿಶಾರದೇನ । ಛಿತ್ತ್ವಾ ಆತ್ಮಸನ್ದೇಹಂ ಉಪಾರಮೇತ ಸ್ವಾನನ್ದತುಷ್ಟಃ ಅಖಿಲ ಕಾಮುಕೇಭ್ಯಃ ॥ 23॥ ನ ಆತ್ಮಾ ವಪುಃ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ದೇವಾಃ ಹಿ ಅಸುಃ ವಾಯುಜಲಂ ಹುತಾಶಃ । ಮನಃ ಅನ್ನಮಾತ್ರಂ ಧಿಷಣಾ ಚ ಸತ್ತ್ವಮ್ ಅಹಙ್ಕೃತಿಃ ಖಂ ಕ್ಷಿತಿಃ ಅರ್ಥಸಾಮ್ಯಮ್ ॥ 24॥ ಸಮಾಹಿತೈಃ ಕಃ ಕರಣೈಃ ಗುಣಾತ್ಮಭಿಃ ಗುಣಃ ಭವೇತ್ ಮತ್ಸುವಿವಿಕ್ತಧಾಮ್ನಃ । ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣೈಃ ಉತ ಕಿಂ ನ ದೂಷಣಮ್ ಘನೈಃ ಉಪೇತೈಃ ವಿಗತೈಃ ರವೇಃ ಕಿಮ್ ॥ 25॥ ಯಥಾ ನಭಃ ವಾಯು ಅನಲ ಅಮ್ಬು ಭೂ ಗುಣೈಃ ಗತಾಗತೈಃ ವರ್ತುಗುಣೈಃ ನ ಸಜ್ಜತೇ । ತಥಾ ಅಕ್ಷರಂ ಸತ್ತ್ವ ರಜಃ ತಮಃ ಮಲೈಃ ಅಹಮ್ಮತೇಃ ಸಂಸೃತಿಹೇತುಭಿಃ ಪರಮ್ ॥ 26॥ ತಥಾಪಿ ಸಙ್ಗಃ ಪರಿವರ್ಜನೀಯಃ ಗುಣೇಷು ಮಾಯಾರಚಿತೇಷು ತಾವತ್ । ಮದ್ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ದೃಢೇನ ಯಾವತ್ ರಜಃ ನಿರಸ್ಯೇತ ಮನಃಕಷಾಯಃ ॥ 27॥ ಯಥಾ ಆಮಯಃ ಅಸಾಧು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಃ ನೃಣಾಮ್ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸನ್ತುದತಿ ಪ್ರರೋಹನ್ । ಏವಂ ಮನಃ ಅಪಕ್ವ ಕಷಯ ಕರ್ಮ ಕುಯೋಗಿನಂ ವಿಧ್ಯತಿ ಸರ್ವಸಙ್ಗಮ್ ॥ 28॥ ಕುಯೋಗಿನಃ ಯೇ ವಿಹಿತ ಅನ್ತರಾಯೈಃ ಮನುಷ್ಯಭೂತೈಃ ತ್ರಿದಶ ಉಪಸೃಷ್ಟೈಃ । ತೇ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಅಭ್ಯಾಸಬಲೇನ ಭೂಯಃ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ ಯೋಗಂ ನ ತು ಕರ್ಮತನ್ತ್ರಮ್ ॥ 29॥ ಕರೋತಿ ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯತೇ ಚ ಜನ್ತುಃ ಕೇನಾಪಿ ಅಸೌ ಚೋದಿತಃ ಆನಿಪಾತಾತ್ । ನ ತತ್ರ ವಿದ್ವಾನ್ಪ್ರಕೃತೌ ಸ್ಥಿತಃ ಅಪಿ ನಿವೃತ್ತ ತೃಷ್ಣಃ ಸ್ವಸುಖ ಅನುಭೂತ್ಯಾ ॥ 30॥ ತಿಷ್ಠನ್ತಂ ಆಸೀನಂ ಉತ ವ್ರಜನ್ತಮ್ ಶಯಾನಂ ಉಕ್ಷನ್ತಂ ಅದನ್ತಂ ಅನ್ನಮ್ । ಸ್ವಭಾವಂ ಅನ್ಯತ್ ಕಿಂ ಅಪಿ ಇಹಮಾನಮ್ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮಸ್ಥಮತಿಃ ನ ವೇದ ॥ 31॥ ಯದಿ ಸ್ಮ ಪಶ್ಯತಿ ಅಸತ್ ಇನ್ದ್ರಿಯ ಅಥ ನಾನಾ ಅನುಮಾನೇನ ವಿರುದ್ಧಂ ಅನ್ಯತ್ । ನ ಮನ್ಯತೇ ವಸ್ತುತಯಾ ಮನೀಷೀ ಸ್ವಾಪ್ನಂ ಯಥಾ ಉತ್ಥಾಯ ತಿರೋದಧಾನಮ್ ॥ 32॥ ಪೂರ್ವಂ ಗೃಹೀತಂ ಗುಣಕರ್ಮಚಿತ್ರಮ್ ಅಜ್ಞಾನಂ ಆತ್ಮನಿ ಅವಿವಿಕ್ತಂ ಅಙ್ಗ । ನಿವರ್ತತೇ ತತ್ ಪುನಃ ಈಕ್ಷಯಾ ಏವ ನ ಗೃಹ್ಯತೇ ನ ಅಪಿ ವಿಸೃಜ್ಯ ಆತ್ಮಾ ॥ 33॥ ಯಥಾ ಹಿ ಭಾನೋಃ ಉದಯಃ ನೃಚಕ್ಷುಷಾಮ್ ತಮಃ ನಿಹನ್ಯಾತ್ ನ ತು ಸದ್ವಿಧತ್ತೇ । ಏವಂ ಸಮೀಕ್ಷಾ ನಿಪುಣಾ ಸತೀ ಮೇ ಹನ್ಯಾತ್ ತಮಿಸ್ರಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಬುದ್ಧೇಃ ॥ 34॥ ಏಷಃ ಸ್ವಯಞ್ಜ್ಯೋತಿಃ ಅಜಃ ಅಪ್ರಮೇಯಃ ಮಹಾನುಭೂತಿಃ ಸಕಲಾನುಭೂತಿಃ । ಏಕಃ ಅದ್ವಿತೀಯಃ ವಚಸಾಂ ವಿರಾಮೇ ಯೇನ ಈಶಿತಾ ವಾಕ್ ಅಸವಃ ಚರನ್ತಿ ॥ 35॥ ಏತಾವಾನ್ ಆತ್ಮಸಮ್ಮೋಹಃ ಯತ್ ವಿಕಲ್ಪಃ ತು ಕೇವಲೇ । ಆತ್ಮನ್ ನೃತೇ ಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಂ ಅವಲಮ್ಬಃ ನ ಯಸ್ಯ ಹಿ ॥36॥ ಯತ್ ನಾಮ ಆಕೃತಿಭಿಃ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಪಞ್ಚವರ್ಣಂ ಅಬಾಧಿತಮ್ । ವ್ಯರ್ಥೇನ ಅಪಿ ಅರ್ಥವಾದಃ ಅಯಂ ದ್ವಯಂ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿನಾಮ್ ॥ 37॥ ಯೋಗಿನಃ ಅಪಕ್ವಯೋಗಸ್ಯ ಯುಞ್ಜತಃ ಕಾಯಃ ಉತ್ಥಿತೈಃ । ಉಪಸರ್ಗೈಃ ವಿಹನ್ಯೇತ ತತ್ರ ಅಯಂ ವಿಹಿತಃ ವಿಧಿಃ ॥ 38॥ ಯೋಗಧಾರಣಯಾ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಆಸನೈಃ ಧಾರಣ ಅನ್ವಿತೈಃ । ತಪೋಮನ್ತ್ರೌಷಧೈಃ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಉಪಸರ್ಗಾನ್ ವಿನಿರ್ದಹೇತ್ ॥ 39॥ ಕಾಂಶ್ಚಿತ್ ಮಮ ಅನುಧ್ಯಾನೇನ ನಾಮಸಙ್ಕೀರ್ತನ ಆದಿಭಿಃ । ಯೋಗೇಶ್ವರ ಅನುವೃತ್ತ್ಯಾ ವಾ ಹನ್ಯಾತ್ ಅಶುಭದಾನ್ ಶನೈಃ ॥ 40॥ ಕೇಚಿತ್ ದೇಹಂ ಇಮಂ ಧೀರಾಃ ಸುಕಲ್ಪಂ ವಯಸಿ ಸ್ಥಿರಮ್ । ವಿಧಾಯ ವಿವಿಧ ಉಪಾಯೈಃ ಅಥ ಯುಞ್ಜನ್ತಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ॥ 41॥ ನ ಹಿ ತತ್ ಕುಶಲಾತ್ ದೃತ್ಯಂ ತತ್ ಆಯಾಸಃ ಹಿ ಅಪಾರ್ಥಕಃ । ಅನ್ತವತ್ತ್ವಾತ್ ಶರೀರಸ್ಯ ಫಲಸ್ಯ ಇವ ವನಸ್ಪತೇಃ ॥ 42॥ ಯೋಗಂ ನಿಷೇವತಃ ನಿತ್ಯಂ ಕಾಯಃ ಚೇತ್ ಕಲ್ಪತಾಂ ಇಯಾತ್ । ತತ್ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾತ್ ನ ಮತಿಮಾನ್ ಯೋಗಂ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಮತ್ಪರಃ ॥ 43॥ ಯೋಗಚರ್ಯಾಂ ಇಮಾಂ ಯೋಗೀ ವಿಚರನ್ ಮತ್ ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ । ನ ಅನ್ತರಾಯೈಃ ವಿಹನ್ಯೇತ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಸ್ವಸುಖಾನುಭೂಃ ॥ 44॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಪರಮಾರ್ಥನಿರ್ಣಯೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಾವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 28॥ ಅಥ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಸುದುಸ್ತರಾಂ ಇಮಾಂ ಮನ್ಯೇ ಯೋಗಚರ್ಯಾಂ ಅನಾತ್ಮನಃ । ಯಥಾ ಅಞ್ಜಸಾ ಪುಮಾನ್ ಸಿಹ್ಯೇತ್ ತತ್ ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಅಞ್ಜಸಾ ಅಚ್ಯುತ ॥ 1॥ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷ ಯುಞ್ಜನ್ತಃ ಯೋಗಿನಃ ಮನಃ । ವಿಷೀದನ್ತಿ ಅಸಮಾಧಾನಾತ್ ಮನೋನಿಗ್ರಹಕರ್ಶಿತಾಃ ॥ 2॥ ಅಥ ಅತಃ ಆನನ್ದದುಘಂ ಪದಾಮ್ಬುಜಮ್ ಹಂಸಾಃ ಶ್ರಯೇರನ್ ಅರವಿನ್ದಲೋಚನ । ಸುಖಂ ನು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಯೋಗಕರ್ಮಭಿಃ ತ್ವತ್ ಮಾಯಯಾ ಅಮೀ ವಿಹತಾಃ ನ ಮಾನಿನಃ ॥ 3॥ ಕಿಂ ಚಿತ್ರಂ ಅಚ್ಯುತ ತವ ಏತತ್ ಅಶೇಷಬನ್ಧಃ ದಾಸೇಷು ಅನನ್ಯಶರಣೇಷು ಯತ್ ಆತ್ಮ ಸಾತ್ತ್ವಮ್ । ಯಃ ಅರೋಚಯತ್ಸಹ ಮೃಗೈಃ ಸ್ವಯಂ ಈಶ್ವರಾಣಾಮ್ ಶ್ರೀಮತ್ ಕಿರೀಟ ತಟ ಪೀಡಿತ ಪಾದ ಪೀಠಃ ॥ 4॥ ತಂ ತ್ವಾ ಅಖಿಲ ಆತ್ಮದಯಿತ ಈಶ್ವರಂ ಆಶ್ರಿತಾನಾಮ್ ಸರ್ವ ಅರ್ಥದಂ ಸ್ವಕೃತವಿತ್ ವಿಸೃಜೇತ ಕಃ ನು । ಕಃ ವಾ ಭಜೇತ್ ಕಿಂ ಅಪಿ ವಿಸ್ಮೃತಯೇ ಅನು ಭೂತ್ಯೈ ಕಿಂ ವಾ ಭವೇತ್ ನ ತವ ಪಾದರಜೋಜುಷಾಂ ನಃ ॥ 5॥ ನ ಏವ ಉಪಯನ್ತಿ ಅಪಚಿತಿಂ ಕವಯಃ ತವ ಈಶ ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಷಾ ಅಪಿ ಕೃತಂ ಋಧಮುದಃ ಸ್ಮರನ್ತಃ । ಯಃ ಅನ್ತರ್ಬಹಿಃ ತನುಭೃತಾಂ ಅಶುಭಂ ವಿಧುನ್ವನ್ ಆಚಾರ್ಯಚೈತ್ಯವಪುಷಾ ಸ್ವಗತಂ ವ್ಯನಕ್ತಿ ॥ 6॥ ಶ್ರೀಶುಕಃ ಉವಾಚ । ಇತಿ ಉದ್ಧವೇನ ಅತಿ ಅನುರಕ್ತ ಚೇತಸಾ ಪೃಷ್ಟಃ ಜಗತ್ಕ್ರೀಡನಕಃ ಸ್ವಶಕ್ತಿಭಿಃ । ಗೃಹೀತ ಮೂರ್ತಿತ್ರಯಃ ಈಶ್ವರ ಈಶ್ವರಃ ಜಗಾದ ಸಪ್ರೇಮ ಮನೋಹರಸ್ಮಿತಃ ॥ 7॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಹನ್ತ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಮ ಧರ್ಮಾನ್ ಸುಮಙ್ಗಲಾಮ್ । ಯಾನ್ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಆಚರನ್ ಮರ್ತ್ಯಃ ಮೃತ್ಯುಂ ಜಯತಿ ದುರ್ಜಯಮ್ ॥ 8॥ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮದರ್ಥಂ ಶನಕೈಃ ಸ್ಮರನ್ । ಮಯಿ ಅರ್ಪಿತ ಮನಃ ಚಿತ್ತಃ ಮತ್ ಧರ್ಮ ಆತ್ಮಮನೋರತಿಃ ॥ 9॥ ದೇಶಾನ್ ಪುಣ್ಯಾನ್ ಆಶ್ರಯೇತ ಮದ್ಭಕ್ತೈಃ ಸಾಧುಭಿಃ ಶ್ರಿತಾನ್ । ದೇವ ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಮದ್ಭಕ್ತ ಆಚರಿತಾನಿ ಚ ॥ 10॥ ಪೃಥಕ್ ಸತ್ರೇಣ ವಾ ಮಹ್ಯಂ ಪರ್ವಯಾತ್ರಾ ಮಹೋತ್ಸವಾನ್ । ಕಾರಯೇತ್ ಗೀತನೃತ್ಯ ಆದ್ಯೈಃ ಮಹಾರಾಜ ವಿಭೂತಿಭಿಃ ॥ 11॥ ಮಾಂ ಏವ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಬಹಿಃ ಅನ್ತಃ ಅಪಾವೃತಮ್ । ಈಕ್ಷೇತ ಆತ್ಮನಿ ಚ ಆತ್ಮಾನಂ ಯಥಾ ಖಂ ಅಮಲ ಆಶಯಃ ॥ 12॥ ಇತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಮದ್ಭಾವೇನ ಮಹಾದ್ಯುತೇ । ಸಭಾಜಯನ್ ಮನ್ಯಮಾನಃ ಜ್ಞಾನಂ ಕೇವಲಂ ಆಶ್ರಿತಃ ॥ 13॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಪುಲ್ಕಸೇ ಸ್ತೇನೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯೇ ಅರ್ಕೇ ಸ್ಫುಲಿಙ್ಗಕೇ । ಅಕ್ರೂರೇ ಕ್ರೂರಕೇ ಚ ಏವ ಸಮದೃಕ್ ಪಣ್ಡಿತಃ ಮತಃ ॥ 14॥ ನರೇಷು ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮದ್ಭಾವಂ ಪುಂಸಃ ಭಾವಯತಃ ಅಚಿರಾತ್ । ಸ್ಪರ್ಧಾ ಅಸೂಯಾ ತಿರಸ್ಕಾರಾಃ ಸಾಹಙ್ಕಾರಾಃ ವಿಯನ್ತಿ ಹಿ ॥ 15॥ ವಿಸೃಜ್ಯ ಸ್ಮಯಮಾನಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ದೃಶಂ ವ್ರೀಡಾಂ ಚ ದೈಹಿಕೀಮ್ । ಪ್ರಣಮೇತ್ ದಣ್ಡವತ್ ಭೂಮೌ ಆಶ್ವ ಚಾಣ್ಡಾಲ ಗೋ ಖರಮ್ ॥ 16॥ ಯಾವತ್ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಾವಃ ನ ಉಪಜಾಯತೇ । ತಾವತ್ ಏವಂ ಉಪಾಸೀತ ವಾಙ್ ಮನ ಕಾಯ ವೃತ್ತಿಭಿಃ ॥ 17॥ ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕಂ ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯಯಾ ಆತ್ಮ ಮನೀಷಯಾ । ಪರಿಪಶ್ಯನ್ ಉಪರಮೇತ್ ಸರ್ವತಃ ಮುಕ್ತ ಸಂಶಯಃ ॥ 18॥ ಅಯಂ ಹಿ ಸರ್ವಕಲ್ಪಾನಾಂ ಸಧ್ರೀಚೀನಃ ಮತಃ ಮಮ । ಮದ್ಭಾವಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯವೃತ್ತಿಭಿಃ ॥ 19॥ ನ ಹಿ ಅಙ್ಗ ಉಪಕ್ರಮೇ ಧ್ವಂಸಃ ಮದ್ಧರ್ಮಸ್ಯ ಉದ್ಧವ ಅಣು ಅಪಿ । ಮಯಾ ವ್ಯವಸಿತಃ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ ಅನಾಶಿಷಃ ॥ 20॥ ಯಃ ಯಃ ಮಯಿ ಪರೇ ಧರ್ಮಃ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ನಿಷ್ಫಲಾಯ ಚೇತ್ । ತತ್ ಆಯಾಸಃ ನಿರರ್ಥಃ ಸ್ಯಾತ್ ಭಯಾದೇಃ ಇವ ಸತ್ತ್ಮ ॥ 21॥ ಏಷಾ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಮನೀಷಾ ಚ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ । ಯತ್ ಸತ್ಯಂ ಅನೃತೇನ ಇಹ ಮರ್ತ್ಯೇನ ಆಪ್ನೋತಿ ಮಾ ಅಮೃತಮ್ ॥ 22॥ ಏಷ ತೇ ಅಭಿಹಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ । ಸಮಾಸವ್ಯಾಸವಿಧಿನಾ ದೇವಾನಾಂ ಅಪಿ ದುರ್ಗಮಃ ॥ 23॥ ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ತೇ ಗದಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ ವಿಸ್ಪಷ್ಟಯುಕ್ತಿಮತ್ । ಏತತ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ಮುಚ್ಯೇತ ಪುರುಷಃ ನಷ್ಟಸಂಶಯಃ ॥ 24॥ ಸುವಿವಿಕ್ತಂ ತವ ಪ್ರಶ್ನಂ ಮಯಾ ಏತತ್ ಅಪಿ ಧಾರಯೇತ್ । ಸನಾತನಂ ಬ್ರಹ್ಮಗುಹ್ಯಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥ 25॥ ಯಃ ಏತತ್ ಮಮ ಭಕ್ತೇಷು ಸಮ್ಪ್ರದದ್ಯಾತ್ ಸುಪುಷ್ಕಲಮ್ । ತಸ್ಯ ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮದಾಯಸ್ಯ ದದಾಮಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಾ ॥ 26॥ ಯಃ ಏತತ್ ಸಮಧೀಯೀತ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಶುಚಿ । ಸಃ ಪೂಯೇತ ಅಹಃ ಅಹಃ ಮಾಂ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ದರ್ಶಯನ್ ॥ 27॥ ಯಃ ಏತತ್ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ನಿತ್ಯಂ ಅವ್ಯಗ್ರಃ ಶ್ರುಣುಯಾತ್ ನರಃ । ಮಯಿ ಭಕ್ತಿಂ ಪರಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಕರ್ಮಭಿಃ ನ ಸಃ ಬಧ್ಯತೇ ॥ 28॥ ಅಪಿ ಉದ್ಧವ ತ್ವಯಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಖೇ ಸಮವಧಾರಿತಮ್ । ಅಪಿ ತೇ ವಿಗತಃ ಮೋಹಃ ಶೋಕಃ ಚ ಅಸೌ ಮನೋಭವಃ ॥ 29॥ ನ ಏತತ್ ತ್ವಯಾ ದಾಮ್ಭಿಕಾಯ ನಾಸ್ತಿಕಾಯ ಶಠಾಯ ಚ । ಅಶುಶ್ರೂಷೋಃ ಅಭಕ್ತಾಯ ದುರ್ವಿನೀತಾಯ ದೀಯತಾಮ್ ॥ 30॥ ಏತೈಃ ದೋಷೈಃ ವಿಹೀನಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯ ಪ್ರಿಯಾಯ ಚ । ಸಾಧವೇ ಶುಚಯೇ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಭಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಶೂದ್ರ ಯೋಷಿತಾಮ್ ॥ 31॥ ನ ಏತತ್ ವಿಜ್ಞಾಯ ಜಿಜ್ಞಾಸೋಃ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ಅವಶಿಷ್ಯತೇ । ಪೀತ್ವಾ ಪೀಯೂಷಂ ಅಮೃತಂ ಪಾತವ್ಯಂ ನ ಅವಶಿಷ್ಯತೇ ॥ 32॥ ಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮಣಿ ಯೋಗೇ ಚ ವಾರ್ತಾಯಾಂ ದಣ್ಡಧಾರಣೇ । ಯಾವಾನ್ ಅರ್ಥಃ ನೃಣಾಂ ತಾತ ತಾವಾನ್ ತೇ ಅಹಂ ಚತುರ್ವಿಧಃ ॥ 33॥ ಮರ್ತ್ಯಃ ಯದಾ ತ್ಯಕ್ತ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಾ ನಿವೇದಿತಾತ್ಮಾ ವಿಚಿಕೀರ್ಷಿತಃ ಮೇ । ತದಾ ಅಮೃತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಃ ಮಯಾ ಆತ್ಮಭೂಯಾಯ ಚ ಕಲ್ಪತೇ ವೈ ॥ 34॥ ಶ್ರೀಶುಕಃ ಉವಾಚ । ಸಃ ಏವಂ ಆದರ್ಶಿತ ಯೋಗಮಾರ್ಗಃ ತದಾ ಉತ್ತಮ ಶ್ಲೋಕವಚಃ ನಿಶಮ್ಯ । ಬದ್ಧ ಅಞ್ಜಲಿಃ ಪ್ರೀತಿ ಉಪರುದ್ಧ ಕಣ್ಠಃ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಊಚೇಃ ಅಶ್ರು ಪರಿಪ್ಲುತ ಅಕ್ಷಃ ॥ 35॥ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ಪ್ರಣಯ ಅವಘೂರ್ಣಮ್ ಧೈರ್ಯೇಣ ರಾಜನ್ ಬಹು ಮನ್ಯಮಾನಃ । ಕೃತಾಞ್ಜಲಿಃ ಪ್ರಾಹ ಯದುಪ್ರವೀರಮ್ ಶೀರ್ಷ್ಣಾ ಸ್ಪೃಶನ್ ತತ್ ಚರಣ ಅರವಿನ್ದಮ್ ॥ 36॥ ಉದ್ಧವಃ ಉವಾಚ । ವಿದ್ರಾವಿತಃ ಮೋಹ ಮಹಾ ಅನ್ಧಕಾರಃ ಯಃ ಆಶ್ರಿತಃ ಮೇ ತವ ಸನ್ನಿಧಾನಾತ್ । ವಿಭಾವಸೋಃ ಕಿಂ ನು ಸಮೀಪಗಸ್ಯ ಶೀತಂ ತಮಃ ಭೀಃ ಪ್ರಭವನ್ತಿ ಅಜ ಅದ್ಯ ॥ 37॥ ಪ್ರತ್ಯರ್ಪಿತಃ ಮೇ ಭವತಾ ಅನುಕಮ್ಪಿನಾ ಭೃತ್ಯಾಯ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಃ ಪ್ರದೀಪಃ । ಹಿತ್ವಾ ಕೃತಜ್ಞಃ ತವ ಪಾದಮೂಲಮ್ ಕಃ ಅನ್ಯತ್ ಸಮೀಯಾತ್ ಶರಣಂ ತ್ವದೀಯಮ್ ॥ 38॥ ವೃಕ್ಣಃ ಚ ಮೇ ಸುದೃಢಃ ಸ್ನೇಹಪಾಶಃ ದಾಶಾರ್ಹ ವೃಷ್ಣಿ ಅನ್ಧಕ ಸಾತ್ವತೇಷು । ಪ್ರಸಾರಿತಃ ಸೃಷ್ಟಿವಿವೃದ್ಧಯೇ ತ್ವಯಾ ಸ್ವಮಾಯಯಾ ಹಿ ಆತ್ಮ ಸುಬೋಧ ಹೇತಿನಾ ॥ 39॥ ನಮಃ ಅಸ್ತು ತೇ ಮಹಾಯೋಗಿನ್ ಪ್ರಪನ್ನಂ ಅನುಶಾಧಿ ಮಾಮ್ । ಯಥಾ ತ್ವತ್ ಚರಣ ಅಮ್ಭೋಜೇ ರತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ ಅನಪಾಯಿನೀ ॥ 40॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಗಚ್ಛ ಉದ್ಧವ ಮಯಾ ಆದಿಷ್ಟಃ ಬದರಿ ಆಖ್ಯಂ ಮಮ ಆಶ್ರಮಮ್ । ತತ್ರ ಮತ್ ಪಾದ ತೀರ್ಥೋದೇ ಸ್ನಾನ ಉಪಸ್ಪರ್ಶನೈಃ ಶುಚಿಃ ॥ 41॥ ಈಕ್ಷಯಾ ಅಲಕನನ್ದಾಯಾ ವಿಧೂತ ಅಶೇಷ ಕಲ್ಮಷಃ । ವಸಾನಃ ವಲ್ಕಲಾನಿ ಅಙ್ಗ ವನ್ಯಭುಕ್ ಸುಖ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ॥ 42॥ ತಿತಿಕ್ಷೌಃ ದ್ವನ್ದ್ವಮಾತ್ರಾಣಾಂ ಸುಶೀಲಃ ಸಂಯತೇನ್ದ್ರಿಯಃ । ಶಾನ್ತಃ ಸಮಾಹಿತಧಿಯಾ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಂಯುತಃ ॥ 43॥ ಮತ್ತಃ ಅನುಶಿಕ್ಷಿತಂ ಯತ್ ತೇ ವಿವಿಕ್ತಮನುಭಾವಯನ್ । ಮಯಿ ಆವೇಶಿತ ವಾಕ್ ಚಿತ್ತಃ ಮದ್ಧರ್ಮ ನಿರತಃ ಭವ । ಅತಿವ್ರಜ್ಯ ಗತೀಃ ತಿಸ್ರಃ ಮಾಂ ಏಷ್ಯಸಿ ತತಃ ಪರಮ್ ॥ 44॥ ಶ್ರೀಶುಕಃ ಉವಾಚ । ಸಃ ಏವಂ ಉಕ್ತಃ ಹರಿಮೇಧಸಾ ಉದ್ಧವಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ತಂ ಪರಿಸೃತ್ಯ ಪಾದಯೋಃ । ಶಿರಃ ನಿಧಾಯ ಅಶ್ರುಕಲಾಭಿಃ ಆರ್ದ್ರಧೀಃ ನ್ಯಷಿಞ್ಚತ್ ಅದ್ವನ್ದ್ವಪರಃ ಅಪಿ ಉಪಕ್ರಮೇ ॥ 45॥ ಸುದುಸ್ತ್ಯಜ ಸ್ನೇಹ ವಿಯೋಗ ಕಾತರಃ ನ ಶಕ್ನುವನ್ ತಂ ಪರಿಹಾತುಂ ಆತುರಃ । ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯಯೌ ಮೂರ್ಧನಿ ಭರ್ತೃಪಾದುಕೇ ಬಿಭ್ರನ್ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಯಯೌ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥ 46॥ ತತಃ ತಂ ಅನ್ತರ್ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವೇಶ್ಯ ಗತಃ ಮಹಾಭಾಗವತಃ ವಿಶಾಲಾಮ್ । ಯಥಾ ಉಪದಿಷ್ಟಾಂ ಜಗತ್ ಏಕಬನ್ಧುನಾ ತತಃ ಸಮಾಸ್ಥಾಯ ಹರೇಃ ಅಗಾತ್ ಗತಿಮ್ ॥ 47॥ ಯಃ ಏಅತತ್ ಆನನ್ದ ಸಮುದ್ರ ಸಮ್ಭೃತಮ್ ಜ್ಞಾನಾಮೃತಂ ಭಾಗವತಾಯ ಭಾಷಿತಮ್ । ಕೃಷ್ಣೇಣ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಸೇವಿತಾಙ್ಘ್ರಿಣಾ ಸಚ್ಛ್ರದ್ಧಯಾ ಆಸೇವ್ಯ ಜಗತ್ ವಿಮುಚ್ಯತೇ ॥ 48॥ ಭವಭಯ ಅಪಹನ್ತುಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಾರಮ್ ನಿಗಮಕೃತ್ ಉಪಜಹೇ ಭೃಙ್ಗವತ್ ವೇದಸಾರಮ್ । ಅಮೃತಂ ಉದಧಿತಃ ಚ ಅಪಾಯಯತ್ ಭೃತ್ಯವರ್ಗಾನ್ ಪುರುಷಂ ಋಷಭಂ ಆದ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣಸಞ್ಜ್ಞಂ ನತಃ ಅಸ್ಮಿ ॥ 49॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಭಗವದುದ್ಧವಸಂವಾದೇ ಪರಮಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಸುಗಮೋಪಾಯಕಥನೋದ್ಧವಬದರಿಕಾಶ್ರಮಪ್ರವೇಶೋ ನಾಮ ಏಕೋನತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 29॥ ಅಥ ತ್ರಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ರಾಜಾ ಉವಾಚ । ತತಃ ಮಹಾಭಾಗವತೇ ಉದ್ಧವೇ ನಿರ್ಗತೇ ವನಮ್ । ದ್ವಾರವತ್ಯಾಂ ಕಿಂ ಅಕರೋತ್ ಭಗವಾನ್ ಭೂತಭಾವನಃ ॥ 1॥ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪ ಉಪಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಸ್ವಕುಲೇ ಯಾದವರ್ಷಭಃ । ಪ್ರೇಯಸೀಂ ಸರ್ವನೇತ್ರಾಣಾಂ ತನುಂ ಸಃ ಕಥಂ ಅತ್ಯಜತ್ ॥ 2॥ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಷ್ಟುಂ ನಯನಂ ಅಬಲಾ ಯತ್ರ ಲಗ್ನಂ ನ ಶೇಕುಃ ಕರ್ಣಾವಿಷ್ಟಂ ನ ಸರತಿ ತತಃ ಯತ್ ಸತಾಂ ಆತ್ಮಲಗ್ನಮ್ । ಯತ್ ಶ್ರೀಃ ವಾಚಾಂ ಜನಯತಿ ರತಿಂ ಕಿಂ ನು ಮಾನಂ ಕವೀನಾಮ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಜಿಷ್ಣೋಃ ಯುಧಿ ರಥಗತಂ ಯತ್ ಚ ತತ್ ಸಾಮ್ಯಮ್ ಈಯುಃ ॥ 3॥ ಋಷಿಃ ಉವಾಚ । ದಿವಿ ಭುವಿ ಅನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಚ ಮಹೋತ್ಪಾತಾನ್ ಸಮುತ್ಥಿತಾನ್ । ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಆಸೀನಾನ್ ಸುಧರ್ಮಾಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಃ ಪ್ರಾಹ ಯದೂನ್ ಇದಮ್ ॥ 4॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಏತೇ ಘೋರಾಃ ಮಹೋತ್ಪಾತಾಃ ದ್ವಾರ್ವತ್ಯಾಂ ಯಮಕೇತವಃ । ಮುಹೂರ್ತಂ ಅಪಿ ನ ಸ್ಥೇಯಂ ಅತ್ರ ನಃ ಯದುಪುಙ್ಗವಾಃ ॥ 5॥ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಬಾಲಾಃ ಚ ವೃದ್ಧಾಃ ಚ ಶಙ್ಖೋದ್ಧಾರಂ ವ್ರಜನ್ತ್ವಿತಃ । ವಯಂ ಪ್ರಭಾಸಂ ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ಯತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಕ್ ಸರಸ್ವತೀ ॥ 6॥ ತತ್ರ ಅಭಿಷಿಚ್ಯ ಶುಚಯ ಉಪೋಷ್ಯ ಸುಸಮಾಹಿತಾಃ । ದೇವತಾಃ ಪೂಜಯಿಷ್ಯಾಮಃ ಸ್ನಪನ ಆಲೇಪನ ಅರ್ಹಣೈಃ ॥7॥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ತು ಮಹಾಭಾಗಾನ್ ಕೃತಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾ ವಯಮ್ । ಗೋ ಭೂ ಹಿರಣ್ಯ ವಾಸೋಭಿಃ ಗಜ ಅಶ್ವರಥ ವೇಶ್ಮಭಿಃ ॥ 8॥ ವಿಧಿಃ ಏಷಃ ಹಿ ಅರಿಷ್ಟಘ್ನಃ ಮಙ್ಗಲ ಆಯನಂ ಉತ್ತಮಮ್ । ದೇವ ದ್ವಿಜ ಗವಾಂ ಪೂಜಾ ಭೂತೇಷು ಪರಮಃ ಭವಃ ॥ 9॥ ಇತಿ ಸರ್ವೇ ಸಮಾಕರ್ಣ್ಯ ಯದುವೃದ್ಧಾಃ ಮಧುದ್ವಿಷಃ । ತಥಾ ಇತಿ ನೌಭಿಃ ಉತ್ತೀರ್ಯ ಪ್ರಭಾಸಂ ಪ್ರಯಯೂ ರಥೈಃ ॥ 10॥ ತಸ್ಮಿನ್ ಭಗವತಾ ಆದಿಷ್ಟಂ ಯದುದೇವೇನ ಯಾದವಾ । ಚಕ್ರುಃ ಪರಭಯಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವಶ್ರೇಯ ಉಪಬೃಂಹಿತಮ್ ॥ 11॥ ತತಃ ತಸ್ಮಿನ್ ಮಹಾಪಾನಂ ಪಪುಃ ಮೈರೇಯಕಂ ಮಧು । ದಿಷ್ಟ ವಿಭ್ರಂಶಿತ ಧಿಯಃ ಯತ್ ದ್ರವೈಃ ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಮತಿಃ ॥ 12॥ ಮಹಾಪಾನ ಅಭಿಮತ್ತಾನಾಂ ವೀರಾಣಾಂ ದೃಪ್ತಚೇತಸಾಮ್ । ಕೃಷ್ಣಮಾಯಾ ವಿಮೂಢಾನಾಂ ಸಙ್ಘರ್ಷಃ ಸುಮಹಾನ್ ಅಭೂತ್ ॥ 13॥ ಯುಯುಧುಃ ಕ್ರೋಧಸಂರಬ್ಧಾ ವೇಲಾಯಾಂ ಆತತಾಯಿನಃ । ಧನುಭಿಃ ಅಸಿಭಿಃ ಮಲ್ಲೈಃ ಗದಾಭಿಃ ತಾಂ ಅರರ್ಷ್ಟಿಭಿಃ ॥ 14॥ ಪತತ್ಪತಾಕೈ ರಥಕುಞ್ಜರಾದಿಭಿಃ ಖರ ಉಷ್ಟ್ರ ಗೋಭಿಃ ಮಹಿಷೈಃ ನರೈಃ ಅಪಿ । ಮಿಥಃ ಸಮೇತ್ಯ ಅಶ್ವತರೈಃ ಸುದುರ್ಮದಾ ನ್ಯಹನ್ ಶರರ್ದದ್ಭಿಃ ಇವ ದ್ವಿಪಾ ವನೇ ॥ 15॥ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಸಾಮ್ಬೌ ಯುಧಿ ರೂಢಮತ್ಸರೌ ಅಕ್ರೂರ ಭೋಜೌ ಅನಿರುದ್ಧ ಸಾತ್ಯಕೀ । ಸುಭದ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಾಮಜಿತೌ ಸುದಾರುಣೌ ಗದೌ ಸುಮಿತ್ರಾ ಸುರಥೌ ಸಮೀಯತುಃ ॥ 16॥ ಅನ್ಯೇ ಚ ಯೇ ವೈ ನಿಶಠ ಉಲ್ಮುಕ ಆದಯಃ ಸಹಸ್ರಜಿತ್ ಶತಜಿತ್ ಭಾನು ಮುಖ್ಯಾಃ । ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಆಸಾದ್ಯ ಮದಾನ್ಧಕಾರಿತಾ ಜಘ್ನುಃ ಮುಕುನ್ದೇನ ವಿಮೋಹಿತಾ ಭೃಶಮ್ ॥ 17॥ ದಾಶಾರ್ಹ ವೃಷ್ಣಿ ಅನ್ಧಕ ಭೋಜ ಸಾತ್ವತಾ ಮಧು ಅರ್ಬುದಾ ಮಾಥುರಶೂರಸೇನಾಃ । ವಿಸರ್ಜನಾಃ ಕುಕುರಾಃ ಕುನ್ತಯಃ ಚ ಮಿಥಃ ತತಃ ತೇ ಅಥ ವಿಸೃಜ್ಯ ಸೌಹೃದಮ್ ॥ 18॥ ಪುತ್ರಾಃ ಅಯುಧ್ಯನ್ ಪಿತೃಭಿಃ ಭ್ರಾತೃಭಿಃ ಚ ಸ್ವಸ್ತ್ರೀಯ ದೌಹಿತ್ರ ಪಿತೃವ್ಯಮಾತುಲೈಃ । ಮಿತ್ರಾಣಿ ಮಿತ್ರೈಃ ಸುಹೃದಃ ಸುಹೃದ್ಭಿಃ ಜ್ಞಾತೀಂಸ್ತ್ವಹನ್ ಜ್ಞಾತಯಃ ಏವ ಮೂಢಾಃ ॥ 19॥ ಶರೇಷು ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಷು ಭಜ್ಯಮಾನೇಷು ಧನ್ವಸು । ಶಸ್ತ್ರೇಷು ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಷು ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ ಜಹ್ರುಃ ಏರಕಾಃ ॥ 20॥ ತಾಃ ವಜ್ರಕಲ್ಪಾಃ ಹಿ ಅಭವನ್ ಪರಿಘಾಃ ಮುಷ್ಟಿನಾಃ ಭೃತಾಃ । ಜಘ್ನುಃ ದ್ವಿಷಃ ತೈಃ ಕೃಷ್ಣೇನ ವಾರ್ಯಮಾಣಾಃ ತು ತಂ ಚ ತೇ ॥ 21॥ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಬಲಭದ್ರಂ ಚ ಮೋಹಿತಾಃ । ಹನ್ತುಂ ಕೃತಧಿಯಃ ರಾಜನ್ ಆಪನ್ನಾಃ ಆತತಾಯಿನಃ ॥ 22॥ ಅಥ ತೌ ಅಪಿ ಸಙ್ಕ್ರುದ್ಧೌ ಉದ್ಯಮ್ಯ ಕುರುನನ್ದನ । ಏರಕಾ ಮುಷ್ಟಿ ಪರಿಘೌ ಜರನ್ತೌ ಜಘ್ನತುಃ ಯುಧಿ ॥ 23॥ ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪ ಉಪಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಕೃಷ್ಣಮಾಯಾವೃತ ಆತ್ಮನಾಮ್ । ಸ್ಪರ್ಧಾಕ್ರೋಧಃ ಕ್ಷಯಂ ನಿನ್ಯೇ ವೈಣವಃ ಅಗ್ನಿಃ ಯಥಾ ವನಮ್ ॥ 24॥ ಏವಂ ನಷ್ಟೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಕುಲೇಷು ಸ್ವೇಷು ಕೇಶವಃ । ಅವತಾರಿತಃ ಭುವಃ ಭಾರಃ ಇತಿ ಮೇನೇ ಅವಶೇಷಿತಃ ॥ 25॥ ರಾಮಃ ಸಮುದ್ರವೇಲಾಯಾಂ ಯೋಗಂ ಆಸ್ಥಾಯ ಪೌರುಷಮ್ । ತತ್ ತ್ಯಾಜ ಲೋಕಂ ಮಾನುಷ್ಯಂ ಸಂಯೋಜ್ಯ ಆತ್ಮಾನಂ ಆತ್ಮನಿ ॥ 26॥ ರಾಮನಿರ್ಯಾಣಂ ಆಲೋಕ್ಯ ಭಗವಾನ್ ದೇವಕೀಸುತಃ । ನಿಷಸಾದ ಧರೋಪಸ್ಥೇ ತೂಷ್ಣೀಂ ಆಸಾದ್ಯ ಪಿಪ್ಪಲಮ್ ॥ 27॥ ಬಿಭ್ರತ್ ಚತುರ್ಭುಜಂ ರೂಪಂ ಭ್ರಾಜಿಷ್ಣು ಪ್ರಭಯಾ ಸ್ವಯಾ । ದಿಶಃ ವಿತಿಮಾರಾಃ ಕುರ್ವನ್ ವಿಧೂಮಃ ಇವ ಪಾವಕಃ ॥ 28॥ ಶ್ರೀವತ್ಸಾಙ್ಕಂ ಘನಶ್ಯಾಮಂ ತಪ್ತ ಹಾಟಕ ವರ್ಚಸಮ್ । ಕೌಶೇಯ ಅಮ್ಬರ ಯುಗ್ಮೇನ ಪರಿವೀತಂ ಸುಮಙ್ಗಲಮ್ ॥ 29॥ ಸುನ್ದರ ಸ್ಮಿತ ವಕ್ತ್ರ ಅಬ್ಜಂ ನೀಲ ಕುನ್ತಲ ಮಣ್ಡಿತಮ್ । ಪುಣ್ಡರೀಕ ಅಭಿರಾಮಾಕ್ಷಂ ಸ್ಫುರನ್ ಮಕರ ಕುಣ್ಡಲಮ್ ॥ 30॥ ಕಟಿಸೂತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಕಿರೀಟ ಕಟಕ ಅಙ್ಗದೈಃ । ಹಾರ ನೂಪುರ ಮುದ್ರಾಭಿಃ ಕೌಸ್ತುಭೇನ ವಿರಾಜಿತಮ್ ॥ 31॥ ವನಮಾಲಾ ಪರೀತಾಙ್ಗಂ ಮೂರ್ತಿಮದ್ಭಿಃ ನಿಜ ಆಯುಧೈಃ । ಕೃತ್ವಾ ಉರೌ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾದಂ ಆಸೀನಂ ಪಙ್ಕಜ ಅರುಣಮ್ ॥ 32॥ ಮುಸಲೌ ಅಶೇಷಾಯಃ ಖಣ್ಡಕೃತೇಷುಃ ಲುಬ್ಧಕಃ ಜರಾಃ । ಮೃಗಾಸ್ಯ ಆಕಾರಂ ತತ್ ಚರಣಂ ವಿವ್ಯಾಧ ಮೃಗಶಙ್ಕಯಾ ॥ 33॥ ಚತುರ್ಭುಜಂ ತಂ ಪುರುಷಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸಃ ಕೃತ ಕಿಲ್ಬಿಷಃ । ಭೀತಃ ಪಪಾತ ಶಿರಸಾ ಪಾದಯೋಃ ಅಸುರದ್ವಿಷಃ ॥ 34॥ ಅಜಾನತಾ ಕೃತಂ ಇದಂ ಪಾಪೇನ ಮಧುಸೂದನ । ಕ್ಷನ್ತುಂ ಅರ್ಹಸಿ ಪಾಪಸ್ಯ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕಃ ಮೇ ಅನಘ ॥ 35॥ ಯಸ್ಯ ಅನುಸ್ಮರಣಂ ನೄಣಾಂ ಅಜ್ಞಾನ ಧ್ವಾನ್ತ ನಾಶನಮ್ । ವದನ್ತಿ ತಸ್ಯ ತೇ ವಿಷ್ಣೋ ಮಯಾ ಅಸಾಧು ಕೃತಂ ಪ್ರಭೋ ॥ 36॥ ತತ್ ಮಾ ಆಶು ಜಹಿ ವೈಕುಣ್ಠ ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಮೃಗ ಲುಬ್ಧಕಮ್ । ಯಥಾ ಪುನಃ ಅಹಂ ತು ಏವಂ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಸತ್ ಅತಿಕ್ರಮಮ್ ॥ 37॥ ಯಸ್ಯ ಆತ್ಮ ಯೋಗ ರಚಿತಂ ನ ವಿದುಃ ವಿರಿಞ್ಚಃ ರುದ್ರ ಆದಯಃ ಅಸ್ಯ ತನಯಾಃ ಪತಯಃ ಗಿರಾಂ ಯೇ । ತ್ವತ್ ಮಾಯಯಾ ಪಿಹಿತ ದೃಷ್ಟಯಃ ಏತತ್ ಅಞ್ಜಃ ಕಿಂ ತಸ್ಯ ತೇ ವಯಂ ಅಸತ್ ಗತಯಃ ಗೃಣೀಮಃ ॥ 38॥ ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಉವಾಚ । ಮಾ ಭೈಃ ಜರೇ ತ್ವಂ ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಕಾಮಃ ಏಷಃ ಕೃತಃ ಹಿ ಮೇ । ಯಾಹಿ ತ್ವಂ ಮತ್ ಅನುಜ್ಞಾತಃ ಸ್ವರ್ಗಂ ಸುಕೃತಿನಾಂ ಪದಮ್ ॥ 39॥ ಇತಿ ಆದಿಷ್ಟಃ ಭಗವತಾ ಕೃಷ್ಣೇನ ಇಚ್ಛಾ ಶರೀರಿಣಾ । ತ್ರಿಃ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ತಂ ನತ್ವಾ ವಿಮಾನೇನ ದಿವಂ ಯಯೌ ॥ 40॥ ದಾರುಕಃ ಕೃಷ್ಣಪದವೀಂ ಅನ್ವಿಚ್ಛನ್ ಅಧಿಗಮ್ಯತಾಮ್ । ವಾಯುಂ ತುಲಸಿಕಾಮೋದಂ ಆಘ್ರಾಯ ಅಭಿಮುಖಂ ಯಯೌ ॥ 41॥ ತಂ ತತ್ರ ತಿಗ್ಮದ್ಯುಭಿಃ ಆಯುಧೈಃ ವೃತಮ್ ಹಿ ಅಶ್ವತ್ಥಮೂಲೇ ಕೃತಕೇತನಂ ಪತಿಮ್ । ಸ್ನೇಹಪ್ಲುತಾತ್ಮಾ ನಿಪಪಾತ ಪಾದಯೋ ರಥಾತ್ ಅವಪ್ಲುತ್ಯ ಸಬಾಷ್ಪಲೋಚನಃ ॥ 42॥ ಅಪಶ್ಯತಃ ತ್ವತ್ ಚರಣ ಅಮ್ಬುಜಂ ಪ್ರಭೋ ದೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಣಷ್ಟಾ ತಮಸಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾ । ದಿಶಃ ನ ಜಾನೇ ನ ಲಭೇ ಚ ಶಾನ್ತಿಮ್ ಯಥಾ ನಿಶಾಯಂ ಉಡುಪೇ ಪ್ರಣಷ್ಟೇ ॥ 43॥ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ ಸೂತೇ ವೈ ರಥಃ ಗರುಡಲಾಞ್ಛನಃ । ಖಂ ಉತ್ಪಪಾತ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಸಾಶ್ವಧ್ವಜಃ ಉದೀಕ್ಷತಃ ॥ 44॥ ತಂ ಅನ್ವಗಚ್ಛನ್ ದಿವ್ಯಾನಿ ವಿಷ್ಣುಪ್ರಹರಣಾನಿ ಚ । ತೇನ ಅತಿ ವಿಸ್ಮಿತ ಆತ್ಮಾನಂ ಸೂತಂ ಆಹ ಜನಾರ್ದನಃ ॥ 45॥ ಗಚ್ಛ ದ್ವಾರವತೀಂ ಸೂತ ಜ್ಞಾತೀನಾಂ ನಿಧನಂ ಮಿಥಃ । ಸಙ್ಕರ್ಷಣಸ್ಯ ನಿರ್ಯಾಣಂ ಬನ್ಧುಭ್ಯಃ ಬ್ರೂಹಿ ಮತ್ ದಶಾಮ್ ॥ 46॥ ದ್ವಾರಕಾಯಾಂ ಚ ನ ಸ್ಥೇಯಂ ಭವದ್ಭಿಃ ಚ ಸ್ವಬನ್ಧುಭಿಃ । ಮಯಾ ತ್ಯಕ್ತಾಂ ಯದುಪುರೀಂ ಸಮುದ್ರಃ ಪ್ಲಾವಯಿಷ್ಯತಿ ॥ 47॥ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಪರಿಗ್ರಹಂ ಸರ್ವೇ ಆದಾಯ ಪಿತರೌ ಚ ನಃ । ಅರ್ಜುನೇನ ಆವಿತಾಃ ಸರ್ವ ಇನ್ದ್ರಪ್ರಸ್ಥಂ ಗಮಿಷ್ಯಥ ॥ 48॥ ತ್ವಂ ತು ಮತ್ ಧರ್ಮಂ ಆಸ್ಥಾಯ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಃ ಉಪೇಕ್ಷಕಃ । ಮನ್ಮಾಯಾ ರಚನಾಂ ಏತಾಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಉಪಶಮಂ ವ್ರಜ ॥ 49॥ ಇತಿ ಉಕ್ತಃ ತಂ ಪರಿಕ್ರಮ್ಯ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಪುನಃ । ತತ್ ಪಾದೌ ಶೀರ್ಷ್ಣಿ ಉಪಾಧಾಯ ದುರ್ಮನಾಃ ಪ್ರಯಯೌ ಪುರೀಮ್ ॥ 50॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಯದುಕುಲಸಙ್ಕ್ಷಯೋ ನಾಮ ತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 30॥ ಅಥ ಏಕತ್ರಿಂಶಃ ಅಧ್ಯಾಯಃ । ಶ್ರೀಶುಕಃ ಉವಾಚ । ಅಥ ತತ್ರ ಆಗಮತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭವಾನ್ಯಾ ಚ ಸಮಂ ಭವಃ । ಮಹೇನ್ದ್ರಪ್ರಮುಖಾಃ ದೇವಾಃ ಮುನಯಃ ಸಪ್ರಜೇಶ್ವರಾಃ ॥ 1॥ ಪಿತರಃ ಸಿದ್ಧಗನ್ಧರ್ವಾಃ ವಿದ್ಯಾಧರ ಮಹೋರಗಾಃ । ಚಾರಣಾಃ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ ಕಿನ್ನರ ಅಪ್ಸರಸಃ ದ್ವಿಜಾಃ ॥ 2॥ ದ್ರಷ್ಟುಕಾಮಾಃ ಭಗವತಃ ನಿರ್ವಾಣಂ ಪರಮ ಉತ್ಸುಕಾಃ । ಗಾಯನ್ತಃ ಚ ಗೃಣನ್ತಃ ಚ ಶೌರೇಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಜನ್ಮ ಚ ॥ 3॥ ವವರ್ಷುಃ ಪುಷ್ಪವರ್ಷಾಣಿ ವಿಮಾನ ಆವಲಿಭಿಃ ನಭಃ । ಕುರ್ವನ್ತಃ ಸಙ್ಕುಲಂ ರಾಜನ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪರಮಯಾ ಯುತಾಃ ॥ 4॥ ಭಗವಾನ್ ಪಿತಾಮಹಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವಿಭೂತಿಃ ಆತ್ಮನಃ ವಿಭುಃ । ಸಂಯೋಜ್ಯ ಆತ್ಮನಿ ಚ ಆತ್ಮಾನಂ ಪದ್ಮನೇತ್ರೇ ನ್ಯಮೀಲಯತ್ ॥ 5॥ ಲೋಕಾಭಿರಾಮಾಂ ಸ್ವತನುಂ ಧಾರಣಾ ಧ್ಯಾನ ಮಙ್ಗಲಮ್ । ಯೋಗಧಾರಣಯಾ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾ ಅದಗ್ಧ್ವಾ ಧಾಮ ಆವಿಶತ್ ಸ್ವಕಮ್ ॥ 6॥ ದಿವಿ ದುನ್ದುಭಯಃ ನೇದುಃ ಪೇತುಃ ಸುಮನಃ ಚ ಖಾತ್ । ಸತ್ಯಂ ಧರ್ಮಃ ಧೃತಿಃ ಭೂಮೇಃ ಕೀರ್ತಿಃ ಶ್ರೀಃ ಚ ಅನು ತಂ ವಯುಃ ॥ 7॥ ದೇವ ಆದಯಃ ಬ್ರಹ್ಮಮುಖ್ಯಾಃ ನ ವಿಶನ್ತಂ ಸ್ವಧಾಮನಿ । ಅವಿಜ್ಞಾತಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣಂ ದದೃಶುಃ ಚ ಅತಿವಿಸ್ಮಿತಾಃ ॥ 8॥ ಸೌದಾಮನ್ಯಾಃ ಯಥಾ ಆಕಾಶೇ ಯಾನ್ತ್ಯಾಃ ಹಿತ್ವಾ ಅಭ್ರಮಣ್ಡಲಮ್ । ಗತಿಃ ನ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಮರ್ತ್ಯೈಃ ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ದೈವತೈಃ ॥ 9॥ ಬ್ರಹ್ಮ ರುದ್ರ ಆದಯಃ ತೇ ತು ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಯೋಗಗತಿಂ ಹರೇಃ । ವಿಸ್ಮಿತಾಃ ತಾಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಲೋಕಂ ಯಯುಃ ತದಾ ॥ 10॥ ರಾಜನ್ ಪರಸ್ಯ ತನುಭೃತ್ ಜನನಾಪ್ಯಯೇಹಾ ಮಾಯಾವಿಡಮ್ಬನಂ ಅವೇಹಿ ಯಥಾ ನಟಸ್ಯ । ಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಆತ್ಮನಾ ಇದಂ ಅನುವಿಶ್ಯ ವಿಹೃತ್ಯ ಚ ಅನ್ತೇ ಸಂಹೃತ್ಯ ಚ ಆತ್ಮ ಮಹಿನಾ ಉಪರತಃ ಸಃ ಆಸ್ತೇ ॥ 11॥ ಮರ್ತ್ಯೇನ ಯಃ ಗುರುಸುತಂ ಯಮಲೋಕನೀತಮ್ ತ್ವಾಂ ಚ ಆನಯತ್ ಶರಣದಃ ಪರಮ ಅಸ್ತ್ರ ದಗ್ಧಮ್ । ಜಿಗ್ಯೇ ಅನ್ತಕ ಅನ್ತಕಂ ಅಪಿ ಈಶಂ ಅಸೌ ಅವನೀಶಃ ಕಿಂ ಸ್ವಾವನೇ ಸ್ವರನಯನ್ ಮೃಗಯುಂ ಸದೇಹಮ್ ॥ 12॥ ತಥಾ ಅಪಿ ಅಶೇಶಾ ಸ್ಥಿತಿ ಸಮ್ಭವ ಅಪಿ ಅಯೇಷು ಅನನ್ಯ ಹೇತುಃ ಯತ್ ಅಶೇಷ ಶಕ್ತಿಧೃಕ್ । ನ ಇಚ್ಛತ್ ಪ್ರಣೇತುಂ ವಪುಃ ಅತ್ರ ಶೇಷಿತಮ್ ಮರ್ತ್ಯೇನ ಕಿಂ ಸ್ವಸ್ಥಗತಿಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ ॥ 13॥ ಯಃ ಏತಾಂ ಪ್ರಾತಃ ಉತ್ಥಾಯ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ಪದವೀಂ ಪರಾಮ್ । ಪ್ರಯತಃ ಕೀರ್ತಯೇತ್ ಭಕ್ತ್ಯಾ ತಾಂ ಏವ ಆಪ್ನೋತಿ ಅನುತ್ತಮಾಮ್ ॥ 14॥ ದಾರುಕಃ ದ್ವಾರಕಾಂ ಏತ್ಯ ವಸುದೇವ ಉಗ್ರಸೇನಯೋಃ । ಪತಿತ್ವಾ ಚರಣಾವಸ್ರೈಃ ನ್ಯಷಿಞ್ಚತ್ ಕೃಷ್ಣವಿಚ್ಯುತಃ ॥ 15॥ ಕಥಯಾಮಾಸ ನಿಧನಂ ವೃಷ್ಣೀನಾಂ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ನೃಪ । ತತ್ ಶ್ರುತ್ವಾ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಹೃದಯಾಃ ಜನಾಃ ಶೋಕ ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ ॥ 16॥ ತತ್ರ ಸ್ಮ ತ್ವರಿತಾ ಜಗ್ಮುಃ ಕೃಷ್ಣ ವಿಶ್ಲೇಷ ವಿಹ್ವಲಾಃ । ವ್ಯಸವಾಃ ಶೇರತೇ ಯತ್ರ ಜ್ಞಾತಯಃ ಘ್ನನ್ತಃ ಆನನಮ್ ॥ 17॥ ದೇವಕೀ ರೋಹಿಣೀ ಚ ಏವ ವಸುದೇವಃ ತಥಾ ಸುತೌ । ಕೃಷ್ಣ ರಾಮ ಅವಪಶ್ಯನ್ತಃ ಶೋಕ ಆರ್ತಾಃ ವಿಜಹುಃ ಸ್ಮೃತಿಮ್ ॥ 18॥ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಚ ವಿಜಹುಃ ತತ್ರ ಭಗವತ್ ವಿರಹ ಆತುರಾಃ । ಉಪಗುಹ್ಯ ಪತೀನ್ ತಾತ ಚಿತಾಂ ಆರುರುಹುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ॥ 19॥ ರಾಮಪತ್ನ್ಯಃ ಚ ತತ್ ದೇಹಂ ಉಪಗುಹ್ಯ ಅಗ್ನಿಂ ಆವಿಶನ್ । ವಸುದೇವಪತ್ನ್ಯಃ ತತ್ ಗಾತ್ರಂ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ ಆದೀನ್ ಹರೇಃ ಸ್ನುಷಾಃ । ಕೃಷ್ಣಪತ್ನ್ಯಃ ಆವಿಶನ್ ಅಗ್ನಿಂ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಆದ್ಯಾಃ ತದಾತ್ಮಿಕಾಃ ॥ 20॥ ಅರ್ಜುನಃ ಪ್ರೇಯಸಃ ಸಖ್ಯುಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ವಿರಹ ಆತುರಃ । ಆತ್ಮಾನಂ ಸಾನ್ತ್ವಯಾಮಾಸ ಕೃಷ್ಣಗೀತೈಃ ಸದುಕ್ತಿಭಿಃ ॥ 21॥ ಬನ್ಧೂನಾಂ ನಷ್ಟಗೋತ್ರಾಣಾಂ ಅರ್ಜುನಃ ಸಾಮ್ಪರಾಯಿಕಮ್ । ಹತಾನಾಂ ಕಾರಯಾಮಾಸ ಯಥಾವತ್ ಅನುಪೂರ್ವಶಃ ॥ 22॥ ದ್ವಾರಕಾಂ ಹರಿಣಾ ತ್ಯಕ್ತಾ ಸಮುದ್ರಃ ಅಪ್ಲಾವಯತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ । ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಮಹಾರಾಜ ಶ್ರೀಮತ್ ಭಗವತ್ ಆಲಯಮ್ ॥ 23॥ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಃ ತತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನಃ । ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಅಶೇಷಾ ಅಶುಭಹರಂ ಸರ್ವ ಮಙ್ಗಲಂ ಅಮಙ್ಗಲಮ್ ॥ 24॥ ಸ್ತ್ರೀ ಬಾಲ ವೃದ್ಧಾನ್ ಆದಾಯ ಹತಶೇಷಾನ್ ಧನಞ್ಜಯಃ । ಇನ್ದ್ರಪ್ರಸ್ಥಂ ಸಮಾವೇಶ್ಯ ವಜ್ರ ತತ್ರ ಅಭ್ಯಷೇಚಯತ್ ॥ 25॥ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸುಹೃತ್ ವಧಂ ರಾಜನ್ ಅರ್ಜುನಾತ್ ತೇ ಪಿತಾಮಹಾಃ । ತ್ವಾಂ ತು ವಂಶಧರಂ ಕೃತ್ವಾ ಜಗ್ಮುಃ ಸರ್ವೇ ಮಹಾಪಥಮ್ ॥ 26॥ ಯಃ ಏತತ್ ದೇವದೇವಸ್ಯ ವಿಷ್ಣೋಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಜನ್ಮ ಚ । ಕೀರ್ತಯೇತ್ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಮರ್ತ್ಯಃ ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥ 27॥ ಇತ್ಥಂ ಹರೇಃ ಭಗವತಃ ರುಚಿರ ಅವತಾರ ವೀರ್ಯಾಣಿ ಬಾಲಚರಿತಾನಿ ಚ ಶನ್ತಮಾನಿ । ಅನ್ಯತ್ರ ಚ ಇಹ ಚ ಶ್ರುತಾನಿ ಗೃಣನ್ ಮನುಷ್ಯಃ ಭಕ್ತಿಂ ಪರಾಂ ಪರಮಹಂಸಗತೌ ಲಭೇತ ॥ 28॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಮೇಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧೇ ಮೌಸಲೋಪಾಖ್ಯಾನಂ ನಾಮ ಏಕತ್ರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 31॥ ॥ ಇತಿ ಉದ್ಧವಗೀತಾ ನಾಮ ಏಕಾದಶಸ್ಕನ್ಧಃ ಸಮಾಪ್ತಃ ॥