ఉద్ధవగీతా - ఏకాదశోఽధ్యాయః

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ఏకాదశపూజావిధానయోగో నామ ఏకాదశోఽధ్యాయః ॥ 11॥ అథ ద్వాదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । న రోధయతి మాం యోగః న స్సాఙ్ఖ్యం ధర్మః ఏవ చ । న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః న ఇష్టాపూర్తం న దక్షిణా ॥ 1॥ వ్రతాని యజ్ఞః ఛన్దాంసి తీర్థాని నియమాః యమాః । యథా అవరున్ధే సత్సఙ్గః సర్వసఙ్గ అపహః హి మామ్ ॥ 2॥ సత్సఙ్గేన హి దైతేయా యాతుధానః మృగాః ఖగాః । గన్ధర్వ అప్సరసః నాగాః సిద్ధాః చారణగుహ్యకాః ॥ 3॥ విద్యాధరాః మనుష్యేషు వైశ్యాః శూద్రాః స్త్రియః అన్త్యజాః । రజః తమః ప్రకృతయః తస్మిన్ తస్మిన్ యుగే అనఘ ॥ 4॥ బహవః మత్పదం ప్రాప్తాః త్వాష్ట్రకాయాధవాదయః । వృషపర్వా బలిః వాణః మయః చ అథ విభీషణః ॥ 5॥ సుగ్రీవః హనుమాన్ ఋక్షః గజః గృధ్రః వణిక్పథః । వ్యాధః కుబ్జా వ్రజే గోప్యః యజ్ఞపత్న్యః తథా అపరే ॥ 6॥ తే న అధితశ్రుతిగణాః న ఉపాసితమహత్తమాః । అవ్రతాతప్తతపసః మత్సఙ్గాత్ మాం ఉపాగతాః ॥ 7॥ కేవలేన హి భావేన గోప్యః గావః నగాః మృగాః । యే అన్యే మూఢధియః నాగాః సిద్ధాః మాం ఈయుః అఞ్జసా ॥ 8॥ యం న యోగేన సాఙ్ఖ్యేన దానవ్రతతపః అధ్వరైః । వ్యాఖ్యాః స్వాధ్యాయసన్న్యాసైః ప్రాప్నుయాత్ యత్నవాన్ అపి ॥ 9॥ రామేణ సార్ధం మథురాం ప్రణీతే శ్వాఫల్కినా మయి అనురక్తచిత్తాః । విగాఢభావేన న మే వియోగ తీవ్రాధయః అన్యం దదృశుః సుఖాయ ॥ 10॥ తాః తాః క్షపాః ప్రేష్ఠతమేన నీతాః మయా ఏవ వృన్దావనగోచరేణ । క్షణార్ధవత్ తాః పునరఙ్గ తాసాం హీనా మాయా కల్పసమా బభూవుః ॥ 11॥ తాః న అవిదన్ మయి అనుషఙ్గబద్ధ ధియః స్వమాత్మానం అదః తథా ఇదమ్ । యథా సమాధౌ మునయః అబ్ధితోయే నద్యః ప్రవిష్టాః ఇవ నామరూపే ॥ 12॥ మత్కామా రమణం జారం అస్వరూపవిదః అబలాః । బ్రహ్మ మాం పరమం ప్రాపుః సఙ్గాత్ శతసహస్రశః ॥ 13॥ తస్మాత్ త్వం ఉద్ధవ ఉత్సృజ్య చోదనాం ప్రతిచోదనామ్ । ప్రవృత్తం చ నివృత్తం చ శ్రోతవ్యం శ్రుతం ఏవ చ ॥ 14॥ మాం ఏకం ఏవ శరణం ఆత్మానం సర్వదేహినామ్ । యాహి సర్వాత్మభావేన మయా స్యాః హి అకుతోభయః ॥ 15॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । సంశయః శ్రుణ్వతః వాచం తవ యోగేశ్వర ఈశ్వర । న నివర్తతః ఆత్మస్థః యేన భ్రామ్యతి మే మనః ॥ 16॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । సః ఏష జీవః వివరప్రసూతిః ప్రాణేన ఘోషేణ గుహాం ప్రవిష్టః । మనోమయం సూక్ష్మం ఉపేత్య రూపం మాత్రా స్వరః వర్ణః ఇతి స్థవిష్ఠః ॥ 17॥ యథా అనలః ఖే అనిలబన్ధుః ఊష్మా బలేన దారుణ్యధిమథ్యమానః । అణుః ప్రజాతః హవిషా సమిధ్యతే తథా ఏవ మే వ్యక్తిః ఇయం హి వాణీ ॥ 18॥ ఏవం గదిః కర్మగతిః విసర్గః ఘ్రాణః రసః దృక్ స్పర్శః శ్రుతిః చ । సఙ్కల్పవిజ్ఞానం అథ అభిమానః సూత్రం రజః సత్త్వతమోవికారః ॥ 19॥ అయం హి జీవః త్రివృత్ అబ్జయోనిః అవ్యక్తః ఏకః వయసా సః ఆద్యః । విశ్లిష్టశక్తిః బహుధా ఏవ భాతి బీజాని యోనిం ప్రతిపద్య యద్వత్ ॥ 20॥ యస్మిన్ ఇదం ప్రోతం అశేషం ఓతం పటః యథా తన్తువితానసంస్థః । యః ఏష సంసారతరుః పురాణః కర్మాత్మకః పుష్పఫలే ప్రసూతే ॥ 21॥ ద్వే అస్య బీజే శతమూలః త్రినాలః పఞ్చస్కన్ధః పఞ్చరసప్రసూతిః । దశ ఏకశాఖః ద్విసుపర్ణనీడః త్రివల్కలః ద్విఫలః అర్కం ప్రవిష్టః ॥ 22॥ అదన్తి చ ఏకం ఫలం అస్య గృధ్రా గ్రామేచరాః ఏకం అరణ్యవాసాః । హంసాః యః ఏకం బహురూపం ఇజ్యైః మాయామయం వేద సః వేద వేదమ్ ॥ 23॥ ఏవం గురు ఉపాసనయా ఏకభక్త్యా విద్యాకుఠారేణ శితేన ధీరః । వివృశ్చ్య జీవాశయం అప్రమత్తః సమ్పద్య చ ఆత్మానం అథ త్యజ అస్త్రమ్ ॥ 24॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ద్వాదశోఽధ్యాయః ॥ 12॥ అథ త్రయోదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః బుద్ధేః న చ ఆత్మనః । సత్త్వేన అన్యతమౌ హన్యాత్ సత్త్వం సత్త్వేన చ ఏవ హి ॥ 1॥ సత్త్వాత్ ధర్మః భవేత్ వృద్ధాత్ పుంసః మద్భక్తిలక్షణః । సాత్విక ఉపాసయా సత్త్వం తతః ధర్మః ప్రవర్తతే ॥ 2॥ ధర్మః రజః తమః హన్యాత్ సత్త్వవృద్ధిః అనుత్తమః । ఆశు నశ్యతి తత్ మూలః హి అధర్మః ఉభయే హతే ॥ 3॥ ఆగమః అపః ప్రజా దేశః కాలః కర్మ చ జన్మ చ । ధ్యానం మన్త్రః అథ సంస్కారః దశ ఏతే గుణహేతవః ॥ 4॥ తత్ తత్ సాత్వికం ఏవ ఏషాం యత్ యత్ వృద్ధాః ప్రచక్షతే । నిన్దన్తి తామసం తత్ తత్ రాజసం తత్ ఉపేక్షితమ్ ॥ 5॥ సాత్త్వికాని ఏవ సేవేత పుమాన్ సత్త్వవివృద్ధయే । తతః ధర్మః తతః జ్ఞానం యావత్ స్మృతిః అపోహనమ్ ॥ 6॥ వేణుసఙ్ఘర్షజః వహ్నిః దగ్ధ్వా శామ్యతి తత్ వనమ్ । ఏవం గుణవ్యత్యయజః దేహః శామ్యతి తత్ క్రియః ॥ 7॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । విదన్తి మర్త్యాః ప్రాయేణ విషయాన్ పదం ఆపదామ్ । తథా అపి భుఞ్జతే కృష్ణ తత్ కథం శ్వ ఖర అజావత్ ॥ 8॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । అహం ఇతి అన్యథాబుద్ధిః ప్రమత్తస్య యథా హృది । ఉత్సర్పతి రజః ఘోరం తతః వైకారికం మనః ॥ 9॥ రజోయుక్తస్య మనసః సఙ్కల్పః సవికల్పకః । తతః కామః గుణధ్యానాత్ దుఃసహః స్యాత్ హి దుర్మతేః ॥ 10॥ కరోతి కామవశగః కర్మాణి అవిజితేన్ద్రియః । దుఃఖోదర్కాణి సమ్పశ్యన్ రజోవేగవిమోహితః ॥ 11। రజః తమోభ్యాం యత్ అపి విద్వాన్ విక్షిప్తధీః పునః । అతన్ద్రితః మనః యుఞ్జన్ దోషదృష్టిః న సజ్జతే ॥ 12॥ అప్రమత్తః అనుయుఞ్జీతః మనః మయి అర్పయన్ శనైః । అనిర్విణ్ణః యథాకాలం జితశ్వాసః జితాసనః ॥ 13॥ ఏతావాన్ యోగః ఆదిష్టః మత్ శిష్యైః సనక ఆదిభిః । సర్వతః మనః ఆకృష్య మయ్యద్ధా ఆవేశ్యతే యథా ॥ 14॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । యదా త్వం సనక ఆదిభ్యః యేన రూపేణ కేశవ । యోగం ఆదిష్టవాన్ ఏతత్ రూపం ఇచ్ఛామి వేదితుమ్ ॥ 15॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । పుత్రాః హిరణ్యగర్భస్య మానసాః సనక ఆదయః । పప్రచ్ఛుః పితరం సూక్ష్మాం యోగస్య ఐకాన్తికీం గతిమ్ ॥ 16॥ సనక ఆదయః ఊచుః । గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రభో । కథం అన్యోన్యసన్త్యాగః ముముక్షోః అతితితీర్షోః ॥ 17॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఏవం పృష్టః మహాదేవః స్వయమ్భూః భూతభావనః । ధ్యాయమానః ప్రశ్నబీజం న అభ్యపద్యత కర్మధీః ॥ 18॥ సః మాం అచిన్తయత్ దేవః ప్రశ్నపారతితీర్షయా । తస్య అహం హంసరూపేణ సకాశం అగమం తదా ॥ 19॥ దృష్ట్వా మాం త ఉపవ్రజ్య కృత్వా పాద అభివన్దనమ్ । బ్రహ్మాణం అగ్రతః కృత్వా పప్రచ్ఛుః కః భవాన్ ఇతి ॥ 20॥ ఇతి అహం మునిభిః పృష్టః తత్త్వజిజ్ఞాసుభిః తదా । యత్ అవోచం అహం తేభ్యః తత్ ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 21॥ వస్తునః యది అనానాత్వం ఆత్మనః ప్రశ్నః ఈదృశః । కథం ఘటేత వః విప్రాః వక్తుః వా మే కః ఆశ్రయః ॥ 22॥ పఞ్చాత్మకేషు భూతేషు సమానేషు చ వస్తుతః । కః భవాన్ ఇతి వః ప్రశ్నః వాచారమ్భః హి అనర్థకః ॥ 23॥ మనసా వచసా దృష్ట్యా గృహ్యతే అన్యైః అపి ఇన్ద్రియైః । అహం ఏవ న మత్తః అన్యత్ ఇతి బుధ్యధ్వం అఞ్జసా ॥ 24॥ గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రజాః । జీవస్య దేహః ఉభయం గుణాః చేతః మత్ ఆత్మనః ॥ 25॥ గుణేషు చ ఆవిశత్ చిత్తం అభీక్ష్ణం గుణసేవయా । గుణాః చ చిత్తప్రభవాః మత్ రూపః ఉభయం త్యజేత్ ॥ 26॥ జాగ్రత్ స్వప్నః సుషుప్తం చ గుణతః బుద్ధివృత్తయః । తాసాం విలక్షణః జీవః సాక్షిత్వేన వినిశ్చితః ॥ 27॥ యః హి సంసృతిబన్ధః అయం ఆత్మనః గుణవృత్తిదః । మయి తుర్యే స్థితః జహ్యాత్ త్యాగః తత్ గుణచేతసామ్ ॥ 28॥ అహఙ్కారకృతం బన్ధం ఆత్మనః అర్థవిపర్యయమ్ । విద్వాన్ నిర్విద్య సంసారచిన్తాం తుర్యే స్థితః త్యజేత్ ॥ 29॥ యావత్ నానార్థధీః పుంసః న నివర్తేత యుక్తిభిః । జాగర్తి అపి స్వపన్ అజ్ఞః స్వప్నే జాగరణం యథా ॥ 30॥ అసత్త్వాత్ ఆత్మనః అన్యేషాం భావానాం తత్ కృతా భిదా । గతయః హేతవః చ అస్య మృషా స్వప్నదృశః యథా ॥ 31॥ యో జాగరే బహిః అనుక్షణధర్మిణః అర్థాన్ భుఙ్క్తే సమస్తకరణైః హృది తత్ సదృక్షాన్ । స్వప్నే సుషుప్తః ఉపసంహరతే సః ఏకః స్మృతి అన్వయాత్ త్రిగుణవృత్తిదృక్ ఇన్ద్రియ ఈశః ॥ 32॥ ఏవం విమృశ్య గుణతః మనసః త్ర్యవస్థా మత్ మాయయా మయి కృతా ఇతి నిశ్చితార్థాః । సఞ్ఛిద్య హార్దం అనుమానస్త్ ఉక్తితీక్ష్ణ జ్ఞానాసినా భజతః మా అఖిలసంశయాధిమ్ ॥ 33॥ ఈక్షేత విభ్రమం ఇదం మనసః విలాసమ్ దృష్టం వినష్టం అతిలోలం అలాతచక్రమ్ । విజ్ఞానం ఏకం ఉరుధా ఇవ విభాతి మాయా స్వప్నః త్రిధా గుణవిసర్గకృతః వికల్పః ॥ 34॥ దృష్టిం తతః ప్రతినివర్త్య నివృత్తతృష్ణః తూష్ణీం భవేత్ నిజసుఖ అనుభవః నిరీహః । సన్దృశ్యతే క్వ చ యది ఇదం అవస్తుబుద్ధ్యా త్యక్తం భ్రమాయ న భవేత్ స్మృతిః ఆనిపాతాత్ ॥ 35॥ దేహం చ నశ్వరం అవస్థితం ఉత్థితం వా సిద్ధః న పశ్యతి యతః అధ్యగమత్స్వరూపమ్ । దైవాత్ అపేతం ఉత దైవశాత్ ఉపేతమ్ వాసః యథా పరికృతం మదిరామదాన్ధః ॥ 36॥ దేహః అపి దైవవశగః ఖలు కర్మ యావత్ స్వారమ్భకం ప్రతిసమీక్షతః ఏవ సాసుః । తం అప్రపఞ్చం అధిరూఢసమాధియోగః స్వాప్నం పునః న భజతే ప్రతిబుద్ధవస్తుః ॥ 37॥ మయా ఏతత్ ఉక్తం వః విప్రాః గుహ్యం యత్ సాఙ్ఖ్యయోగయోః । జానీతం ఆగతం యజ్ఞం యుష్మత్ ధర్మవివక్షయా ॥ 38॥ అహం యోగస్య సాఙ్ఖ్యస్య సత్యస్యర్తస్య తేజసః । పరాయణం ద్విజశ్రేష్ఠాః శ్రియః కీర్తేః దమస్య చ ॥ 39॥ మాం భజన్తి గుణాః సర్వే నిర్గుణం నిరపేక్షకమ్ । సుహృదం ప్రియం ఆత్మానం సామ్య అసఙ్గ ఆదయః గుణాః ॥ 40॥ ఇతి మే ఛిన్నసన్దేహాః మునయః సనక ఆదయః । సభాజయిత్వా పరయా భక్త్యా అగృణత సంస్తవైః ॥ 41॥ తైః అహం పూజితః సమ్యక్ సంస్తుతః పరమ ఋషిభిః । ప్రత్యేయాయ స్వకం ధామ పశ్యతః పరమేష్ఠినః ॥ 42॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే హంసగీతానిరూపణం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ॥ 13॥ అథ చతుర్దశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । వదన్తి కృష్ణ శ్రేయాంసి బహూని బ్రహ్మవాదినః । తేషాం వికల్పప్రాధాన్యం ఉత అహో ఏకముఖ్యతా ॥ 1॥ భవత్ ఉదాహృతః స్వామిన్ భక్తియోగః అనపేక్షితః । నిరస్య సర్వతః సఙ్గం యేన త్వయి ఆవిశేత్ మనః ॥ 2॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । కాలేన నష్టా ప్రలయే వాణీయం వేదసఞ్జ్ఞితా । మయా ఆదౌ బ్రహ్మణే ప్రోక్తా ధర్మః యస్యాం మదాత్మకః ॥ 3॥ తేన ప్రోక్తా చ పుత్రాయ మనవే పూర్వజాయ సా । తతః భృగు ఆదయః అగృహ్ణన్ సప్తబ్రహ్మమహర్షయః ॥ 4॥ తేభ్యః పితృభ్యః తత్ పుత్రాః దేవదానవగుహ్యకాః । మనుష్యాః సిద్ధగన్ధర్వాః సవిద్యాధరచారణాః ॥ 5॥ కిన్దేవాః కిన్నరాః నాగాః రక్షః కిమ్పురుష ఆదయః । బహ్వ్యః తేషాం ప్రకృతయః రజఃసత్త్వతమోభువః ॥ 6॥ యాభిః భూతాని భిద్యన్తే భూతానాం మతయః తథా । యథాప్రకృతి సర్వేషాం చిత్రాః వాచః స్రవన్తి హి ॥ 7॥ ఏవం ప్రకృతివైచిత్ర్యాత్ భిద్యన్తే మతయః నృణామ్ । పారమ్పర్యేణ కేషాఞ్చిత్ పాఖణ్డమతయః అపరే ॥ 8॥ మన్మాయామోహితధియః పురుషాః పురుషర్షభ । శ్రేయః వదన్తి అనేకాన్తం యథాకర్మ యథారుచి ॥ 9॥ ధర్మం ఏకే యశః చ అన్యే కామం సత్యం దమం శమమ్ । అన్యే వదన్తి స్వార్థం వా ఐశ్వర్యం త్యాగభోజనమ్ । కేచిత్ యజ్ఞతపోదానం వ్రతాని నియమ అన్యమాన్ ॥ 10॥ ఆది అన్తవన్తః ఏవ ఏషాం లోకాః కర్మవినిర్మితాః । దుఃఖ ఉదర్కాః తమోనిష్ఠాః క్షుద్ర ఆనన్దాః శుచ అర్పితాః ॥ 11॥ మయి అర్పిత మనః సభ్య నిరపేక్షస్య సర్వతః । మయా ఆత్మనా సుఖం యత్ తత్ కుతః స్యాత్ విషయ ఆత్మనామ్ ॥ 12॥ అకిఞ్చనస్య దాన్తస్య శాన్తస్య సమచేతసః । మయా సన్తుష్టమనసః సర్వాః సుఖమయాః దిశః ॥ 13॥ న పారమేష్ఠ్యం న మహేన్ద్రధిష్ణ్యమ్ న సార్వభౌమం న రసాధిపత్యమ్ । న యోగసిద్ధీః అపునర్భవం వా మయి అర్పిత ఆత్మా ఇచ్ఛతి మత్ వినా అన్యత్ ॥ 14॥ న తథా మే ప్రియతమః ఆత్మయోనిః న శఙ్కరః । న చ సఙ్కర్షణః న శ్రీః న ఏవ ఆత్మా చ యథా భవాన్ ॥ 15॥ నిరపేక్షం మునిం శాతం నిర్వైరం సమదర్శనమ్ । అనువ్రజామి అహం నిత్యం పూయేయేతి అఙ్ఘ్రిరేణుభిః ॥ 16॥ నిష్కిఞ్చనా మయి అనురక్తచేతసః శాన్తాః మహాన్తః అఖిలజీవవత్సలాః । కామైః అనాలబ్ధధియః జుషన్తి యత్ తత్ నైరపేక్ష్యం న విదుః సుఖం మమ ॥ 17॥ బాధ్యమానః అపి మద్భక్తః విషయైః అజితేన్ద్రియః । ప్రాయః ప్రగల్భయా భక్త్యా విషయైః న అభిభూయతే ॥ 18॥ యథా అగ్నిః సుసమృద్ధ అర్చిః కరోతి ఏధాంసి భస్మసాత్ । తథా మద్విషయా భక్తిః ఉద్ధవ ఏనాంసి కృత్స్నశః ॥ 19॥ న సాధయతి మాం యోగః న సాఙ్ఖ్యం ధర్మః ఉద్ధవ । న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః యథా భక్తిః మమ ఊర్జితా ॥ 20॥ భక్త్యా అహం ఏకయా గ్రాహ్యః శ్రద్ధయా ఆత్మా ప్రియః సతామ్ । భక్తిః పునాతి మన్నిష్ఠా శ్వపాకాన్ అపి సమ్భవాత్ ॥ 21॥ ధర్మః సత్యదయా ఉపేతః విద్యా వా తపసాన్వితా । మద్భ్క్త్యాపేతం ఆత్మానం న సమ్యక్ ప్రపునాతి హి ॥ 22॥ కథం వినా రోమహర్షం ద్రవతా చేతసా వినా । వినానన్ద అశ్రుకలయా శుధ్యేత్ భక్త్యా వినాశయః ॥ 23॥ వాక్ గద్గదా ద్రవతే యస్య చిత్తమ్ రుదతి అభీక్ష్ణం హసతి క్వచిత్ చ । విలజ్జః ఉద్గాయతి నృత్యతే చ మద్భక్తియుక్తః భువనం పునాతి ॥ 24॥ యథా అగ్నినా హేమ మలం జహాతి ధ్మాతం పునః స్వం భజతే చ రూపమ్ । ఆత్మా చ కర్మానుశయం విధూయ మద్భక్తియోగేన భజతి అథః మామ్ ॥ 25॥ యథా యథా ఆత్మా పరిమృజ్యతే అసౌ మత్పుణ్యగాథాశ్రవణ అభిధానైః । తథా తథా పశ్యతి వస్తు సూక్ష్మమ్ చక్షుః యథా ఏవ అఞ్జనసమ్ప్రయుక్తమ్ ॥ 26॥ విషయాన్ ధ్యాయతః చిత్తం విషయేషు విషజ్జతే । మాం అనుస్మరతః చిత్తం మయి ఏవ ప్రవిలీయతే ॥ 27॥ తస్మాత్ అసత్ అభిధ్యానం యథా స్వప్నమనోరథమ్ । హిత్వా మయి సమాధత్స్వ మనః మద్భావభావితమ్ ॥ 28॥ స్త్రీణాం స్త్రీసఙ్గినాం సఙ్గం త్యక్త్వా దూరతః ఆత్మవాన్ । క్షేమే వివిక్తః ఆసీనః చిన్తయేత్ మాం అతన్ద్రితః ॥ 29॥ న తథా అస్య భవేత్ క్లేశః బన్ధః చ అన్యప్రసఙ్గతః । యోషిత్ సఙ్గాత్ యథా పుంసః యథా తత్ సఙ్గిసఙ్గతః ॥ 30॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । యథా త్వాం అరవిన్దాక్ష యాదృశం వా యదాత్మకమ్ । ధ్యాయేత్ ముముక్షుః ఏతత్ మే ధ్యానం మే వక్తుం అర్హసి ॥ 31॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । సమః ఆసనః ఆసీనః సమకాయః యథాసుఖమ్ । హస్తౌ ఉత్సఙ్గః ఆధాయ స్వనాసాగ్రకృత ఈక్షణః ॥ 32॥ ప్రాణస్య శోధయేత్ మార్గం పూరకుమ్భకరేచకైః । విపర్యయేణ అపి శనైః అభ్యసేత్ నిర్జితేన్ద్రియః ॥ 33॥ హృది అవిచ్ఛిన్నం ఓఙ్కారం ఘణ్టానాదం బిసోర్ణవత్ । ప్రాణేన ఉదీర్య తత్ర అథ పునః సంవేశయేత్ స్వరమ్ ॥ 34॥ ఏవం ప్రణవసంయుక్తం ప్రాణం ఏవ సమభ్యసేత్ । దశకృత్వః త్రిషవణం మాసాత్ అర్వాక్ జిత అనిలః ॥35॥ హృత్పుణ్డరీకం అన్తస్థం ఊర్ధ్వనాలం అధోముఖమ్ । ధ్యాత్వా ఊర్ధ్వముఖం ఉన్నిద్రం అష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ 36॥ కర్ణికాయాం న్యసేత్ సూర్యసోమాగ్నీన్ ఉత్తరోత్తరమ్ । వహ్నిమధ్యే స్మరేత్ రూపం మమ ఏతత్ ధ్యానమఙ్గలమ్ ॥ 37॥ సమం ప్రశాన్తం సుముఖం దీర్ఘచారుచతుర్భుజమ్ । సుచారుసున్దరగ్రీవం సుకపోలం శుచిస్మితమ్ ॥ 38॥ సమాన కర్ణ విన్యస్త స్ఫురన్ మకర కుణ్డలమ్ । హేమ అమ్బరం ఘనశ్యామం శ్రీవత్స శ్రీనికేతనమ్ ॥ 39॥ శఙ్ఖ చక్ర గదా పద్మ వనమాలా విభూషితమ్ । నూపురైః విలసత్ పాదం కౌస్తుభ ప్రభయా యుతమ్ ॥ 40॥ ద్యుమత్ కిరీట కటక కటిసూత్ర అఙ్గద అయుతమ్ । సర్వాఙ్గ సున్దరం హృద్యం ప్రసాద సుముఖ ఈక్షణమ్ ॥ 41॥ సుకుమారం అభిధ్యాయేత్ సర్వాఙ్గేషు మనః దధత్ । ఇన్ద్రియాణి ఇన్ద్రియేభ్యః మనసా ఆకృష్య తత్ మనః । బుద్ధ్యా సారథినా ధీరః ప్రణయేత్ మయి సర్వతః ॥ 42॥ తత్ సర్వ వ్యాపకం చిత్తం ఆకృష్య ఏకత్ర ధారయేత్ । న అన్యాని చిన్తయేత్ భూయః సుస్మితం భావయేత్ ముఖమ్ ॥ 43॥ తత్ర లబ్ధపదం చిత్తం ఆకృష్య వ్యోమ్ని ధారయేత్ । తత్ చ త్యక్త్వా మదారోహః న కిఞ్చిత్ అపి చిన్తయేత్ ॥ 44॥ ఏవం సమాహితమతిః మాం ఏవ ఆత్మానం ఆత్మని । విచష్టే మయి సర్వాత్మత్ జ్యోతిః జ్యోతిషి సంయుతమ్ ॥ 45॥ ధ్యానేన ఇత్థం సుతీవ్రేణ యుఞ్జతః యోగినః మనః । సంయాస్యతి ఆశు నిర్వాణం ద్రవ్య జ్ఞాన క్రియా భ్రమః ॥ 46॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే భక్తిరహస్యావధారణయోగో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః ॥ 14॥ అథ పఞ్చదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । జితేన్ద్రియస్య యుక్తస్య జితశ్వాసస్య యోగినః మయి ధారయతః చేతః ఉపతిష్ఠన్తి సిద్ధయః ॥ 1॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । కయా ధారణయా కాస్విత్ కథంస్విత్ సిద్ధిః అచ్యుత । కతి వా సిద్ధయః బ్రూహి యోగినాం సిద్ధిదః భవాన్ ॥ 2॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । సిద్ధయః అష్టాదశ ప్రోక్తా ధారణాయోగపారగైః । తాసాం అష్టౌ మత్ ప్రధానాః దశః ఏవ గుణహేతవః ॥ 3॥ అణిమా మహిమా మూర్తేః లఘిమా ప్రాప్తిః ఇన్ద్రియైః । ప్రాకామ్యం శ్రుతదృష్టేషు శక్తిప్రేరణం ఈశితా ॥ 4॥ గుణేషు అసఙ్గః వశితా యత్ కామః తత్ అవస్యతి । ఏతాః మే సిద్ధయః సౌమ్య అష్టౌ ఉత్పత్తికాః మతాః ॥ 5॥ అనూర్మిమత్త్వం దేహే అస్మిన్ దూరశ్రవణదర్శనమ్ । మనోజవః కామరూపం పరకాయప్రవేశనమ్ ॥ 6॥ స్వచ్ఛన్దమృత్యుః దేవానాం సహక్రీడానుదర్శనమ్ । యథాసఙ్కల్పసంసిద్ధిః ఆజ్ఞాప్రతిహతా గతిః ॥ 7॥ త్రికాలజ్ఞత్వం అద్వన్ద్వం పరచిత్తాది అభిజ్ఞతా । అగ్ని అర్క అమ్బు విష ఆదీనాం ప్రతిష్టమ్భః అపరాజయః ॥ 8॥ ఏతాః చ ఉద్దేశతః ప్రోక్తా యోగధారణసిద్ధయః । యయా ధారణయా యా స్యాత్ యథా వా స్యాత్ నిబోధ మే ॥ 9॥ భూతసూక్ష్మ ఆత్మని మయి తన్మాత్రం ధారయేత్ మనః । అణిమానం అవాప్నోతి తన్మాత్ర ఉపాసకః మమ ॥ 10॥ మహతి ఆత్మన్ మయి పరే యథాసంస్థం మనః దధత్ । మహిమానం అవాప్నోతి భూతానాం చ పృథక్ పృథక్ ॥ 11॥ పరమాణుమయే చిత్తం భూతానాం మయి రఞ్జయన్ । కాలసూక్ష్మాత్మతాం యోగీ లఘిమానం అవాప్నుయాత్ ॥ 12॥ ధారయన్ మయి అహన్తత్త్వే మనః వైకారికే అఖిలమ్ । సర్వేన్ద్రియాణాం ఆత్మత్వం ప్రాప్తిం ప్రాప్నోతి మన్మనాః ॥ 13॥ మహతి ఆత్మని యః సూత్రే ధారయేత్ మయి మానసమ్ । ప్రాకామ్యం పారమేష్ఠ్యం మే విన్దతే అవ్యక్తజన్మనః ॥ 14॥ విష్ణౌ త్ర్యధి ఈశ్వరే చిత్తం ధారయేత్ కాలవిగ్రహే । సః ఈశిత్వం అవాప్నోతి క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞచోదనామ్ ॥ 15॥ నారాయణే తురీయాఖ్యే భగవత్ శబ్దశబ్దితే । మనః మయి ఆదధత్ యోగీ మత్ ధర్మాః వహితాం ఇయాత్ ॥ 16॥ నిర్గుణే బ్రహ్మణి మయి ధారయన్ విశదం మనః । పరమానన్దం ఆప్నోతి యత్ర కామః అవసీయతే ॥ 17॥ శ్వేతదీపపతౌ చిత్తం శుద్ధే ధర్మమయే మయి । ధారయన్ శ్వేతతాం యాతి షడూర్మిరహితః నరః ॥ 18॥ మయి ఆకాశ ఆత్మని ప్రాణే మనసా ఘోషం ఉద్వహన్ । తత్ర ఉపలబ్ధా భూతానాం హంసః వాచః శ్రుణోతి అసౌ ॥ 19॥ చక్షుః త్వష్టరి సంయోజ్య త్వష్టారం అపి చక్షుషి । మాం తత్ర మనసా ధ్యాయన్ విశ్వం పశ్యతి సూక్ష్మదృక్ ॥ 20॥ మనః మయి సుసంయోజ్య దేహం తదను వాయునా । మద్ధారణ అనుభావేన తత్ర ఆత్మా యత్ర వై మనః ॥ 21॥ యదా మనః ఉపాదాయ యత్ యత్ రూపం బుభూషతి । తత్ తత్ భవేత్ మనోరూపం మద్యోగబలం ఆశ్రయః ॥ 22॥ పరకాయం విశన్ సిద్ధః ఆత్మానం తత్ర భావయేత్ । పిణ్డం హిత్వా విశేత్ ప్రాణః వాయుభూతః షడఙ్ఘ్రివత్ ॥ 23॥ పార్ష్ణ్యా ఆపీడ్య గుదం ప్రాణం హృత్ ఉరః కణ్ఠ మూర్ధసు । ఆరోప్య బ్రహ్మరన్ధ్రేణ బ్రహ్మ నీత్వా ఉత్సృజేత్ తనుమ్ ॥ 24॥ విహరిష్యన్ సురాక్రీడే మత్స్థం సత్త్వం విభావయేత్ । విమానేన ఉపతిష్ఠన్తి సత్త్వవృత్తీః సురస్త్రియః ॥ 25॥ యథా సఙ్కల్పయేత్ బుద్ధ్యా యదా వా మత్పరః పుమాన్ । మయి సత్యే మనః యుఞ్జన్ తథా తత్ సముపాశ్నుతే ॥ 26॥ యః వై మద్భావం ఆపన్నః ఈశితుః వశితుః పుమాన్ । కుతశ్చిత్ న విహన్యేత తస్య చ ఆజ్ఞా యథా మమ ॥ 27॥ మద్భక్త్యా శుద్ధసత్త్వస్య యోగినః ధారణావిదః । తస్య త్రైకాలికీ బుద్ధిః జన్మ మృత్యు ఉపబృంహితా ॥ 28॥ అగ్ని ఆదిభిః న హన్యేత మునేః యోగం అయం వపుః । మద్యోగశ్రాన్తచిత్తస్య యాదసాం ఉదకం యథా ॥ 29॥ మద్విభూతిః అభిధ్యాయన్ శ్రీవత్స అస్త్రబిభూషితాః । ధ్వజాతపత్రవ్యజనైః సః భవేత్ అపరాజితః ॥ 30॥ ఉపాసకస్య మాం ఏవం యోగధారణయా మునేః । సిద్ధయః పూర్వకథితాః ఉపతిష్ఠన్తి అశేషతః ॥ 31॥ జితేన్ద్రియస్య దాన్తస్య జితశ్వాస ఆత్మనః మునేః । మద్ధారణాం ధారయతః కా సా సిద్ధిః సుదుర్లభా ॥ 32॥ అన్తరాయాన్ వదన్తి ఏతాః యుఞ్జతః యోగం ఉత్తమమ్ । మయా సమ్పద్యమానస్య కాలక్షేపణహేతవః ॥ 33॥ జన్మ ఓషధి తపో మన్త్రైః యావతీః ఇహ సిద్ధయః । యోగేన ఆప్నోతి తాః సర్వాః న అన్యైః యోగగతిం వ్రజేత్ ॥ 34॥ సర్వాసాం అపి సిద్ధీనాం హేతుః పతిః అహం ప్రభుః । అహం యోగస్య సాఙ్ఖ్యస్య ధర్మస్య బ్రహ్మవాదినామ్ ॥ 35॥ అహం ఆత్మా అన్తరః బాహ్యః అనావృతః సర్వదేహినామ్ । యథా భూతాని భూతేషు బహిః అన్తః స్వయం తథా ॥ 36॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే సిద్ధనిరూపణయోగో నామ పఞ్చదశోఽధ్యాయః ॥ 15॥ అథ షోడశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । త్వం బ్రహ్మ పరమం సాక్షాత్ అనాది అనన్తం అపావృతమ్ । సర్వేషాం అపి భావానాం త్రాణస్థితి అప్యయ ఉద్భవః ॥ 1॥ ఉచ్చావచేషు భూతేషు దుర్జ్ఞేయం అకృత ఆత్మభిః । ఉపాసతే త్వాం భగవన్ యాథాతథ్యేన బ్రాహ్మణాః ॥ 2॥ యేషు యేషు చ భావేషు భక్త్యా త్వాం పరమర్షయః । ఉపాసీనాః ప్రపద్యన్తే సంసిద్ధిం తత్ వదస్వ మే ॥ 3॥ గూఢః చరసి భూతాత్మా భూతానాం భూతభావన । న త్వాం పశ్యన్తి భూతాని పశ్యన్తం మోహితాని తే ॥ 4॥ యాః కాః చ భూమౌ దివి వై రసాయామ్ విభూతయః దిక్షు మహావిభూతే । తాః మహ్యం ఆఖ్యాహి అనుభావితాః తే నమామి తే తీర్థ పద అఙ్ఘ్రిపద్మమ్ ॥ 5॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఏవం ఏతత్ అహం పృష్టః ప్రశ్నం ప్రశ్నవిదాం వర । యుయుత్సునా వినశనే సపత్నైః అర్జునేన వై ॥ 6॥ జ్ఞాత్వా జ్ఞాతివధం గర్హ్యం అధర్మం రాజ్యహేతుకమ్ । తతః నివృత్తః హన్తా అహం హతః అయం ఇతి లౌకికః ॥ 7॥ సః తదా పురుషవ్యాఘ్రః యుక్త్యా మే ప్రతిబోధితః । అభ్యభాషత మాం ఏవం యథా త్వం రణమూర్ధని ॥ 8॥ అహం ఆత్మా ఉద్ధవ ఆమీషాం భూతానాం సుహృత్ ఈశ్వరః । అహం సర్వాణి భూతాని తేషాం స్థితి ఉద్భవ అప్యయః ॥ 9॥ అహం గతిః గతిమతాం కాలః కలయతాం అహమ్ । గుణానాం చ అపి అహం సామ్యం గుణిన్యా ఉత్పత్తికః గుణః ॥ 10॥ గుణినాం అపి అహం సూత్రం మహతాం చ మహాన్ అహమ్ । సూక్ష్మాణాం అపి అహం జీవః దుర్జయానాం అహం మనః ॥ 11॥ హిరణ్యగర్భః వేదానాం మన్త్రాణాం ప్రణవః త్రివృత్ । అక్షరాణాం అకారః అస్మి పదాని ఛన్దసాం అహమ్ ॥ 12॥ ఇన్ద్రః అహం సర్వదేవానాం వసూనామస్మి హవ్యవాట్ । ఆదిత్యానాం అహం విష్ణూ రుద్రాణాం నీలలోహితః ॥ 13॥ బ్రహ్మర్షీణాం భృగుః అహం రాజర్షీణాం అహం మనుః । దేవర్షిణాం నారదః అహం హవిర్ధాని అస్మి ధేనుషు ॥ 14॥ సిద్ధేశ్వరాణాం కపిలః సుపర్ణః అహం పతత్రిణామ్ । ప్రజాపతీనాం దక్షః అహం పితౄణాం అహం అర్యమా ॥ 15॥ మాం విద్ధి ఉద్ధవ దైత్యానాం ప్రహ్లాదం అసురేశ్వరమ్ । సోమం నక్షత్ర ఓషధీనాం ధనేశం యక్షరక్షసామ్ ॥ 16॥ ఐరావతం గజేన్ద్రాణాం యాదసాం వరుణం ప్రభుమ్ । తపతాం ద్యుమతాం సూర్యం మనుష్యాణాం చ భూపతిమ్ ॥ 17॥ ఉచ్చైఃశ్రవాః తురఙ్గాణాం ధాతూనాం అస్మి కాఞ్చనమ్ । యమః సంయమతాం చ అహం సర్పాణాం అస్మి వాసుకిః ॥ 18॥ నాగేన్ద్రాణాం అనన్తః అహం మృగేన్ద్రః శ‍ఋఙ్గిదంష్ట్రిణామ్ । ఆశ్రమాణాం అహం తుర్యః వర్ణానాం ప్రథమః అనఘ ॥ 19॥ తీర్థానాం స్రోతసాం గఙ్గా సముద్రః సరసాం అహమ్ । ఆయుధానాం ధనుః అహం త్రిపురఘ్నః ధనుష్మతామ్ ॥ 20॥ ధిష్ణ్యానాం అస్మి అహం మేరుః గహనానాం హిమాలయః । వనస్పతీనాం అశ్వత్థః ఓషధీనాం అహం యవః ॥ 21॥ పురోధసాం వసిష్ఠః అహం బ్రహ్మిష్ఠానాం బృహస్పతిః । స్కన్దః అహం సర్వసేనాన్యాం అగ్రణ్యాం భగవాన్ అజః ॥ 22॥ యజ్ఞానాం బ్రహ్మయజ్ఞః అహం వ్రతానాం అవిహింసనమ్ । వాయు అగ్ని అర్క అమ్బు వాక్ ఆత్మా శుచీనాం అపి అహం శుచిః ॥ 23॥ యోగానాం ఆత్మసంరోధః మన్త్రః అస్మి విజిగీషతామ్ । ఆన్వీక్షికీ కౌశలానాం వికల్పః ఖ్యాతివాదినామ్ ॥ 24॥ స్త్రీణాం తు శతరూపా అహం పుంసాం స్వాయమ్భువః మనుః । నారాయణః మునీనాం చ కుమారః బ్రహ్మచారిణామ్ ॥ 25॥ ధర్మాణాం అస్మి సన్న్యాసః క్షేమాణాం అబహిః మతిః । గుహ్యానాం సూనృతం మౌనం మిథునానాం అజః తు అహమ్ ॥ 26॥ సంవత్సరః అస్మి అనిమిషాం ఋతూనాం మధుమాధవౌ । మాసానాం మార్గశీర్షః అహం నక్షత్రాణాం తథా అభిజిత్ ॥ 27॥ అహం యుగానాం చ కృతం ధీరాణాం దేవలః అసితః । ద్వైపాయనః అస్మి వ్యాసానాం కవీనాం కావ్యః ఆత్మవాన్ ॥ 28॥ వాసుదేవః భగవతాం త్వం భాగవతేషు అహమ్ । కిమ్పురుషాణాం హనుమాన్ విద్యాఘ్రాణాం సుదర్శనః ॥ 29॥ రత్నానాం పద్మరాగః అస్మి పద్మకోశః సుపేశసామ్ । కుశః అస్మి దర్భజాతీనాం గవ్యం ఆజ్యం హవిష్షు అహమ్ ॥ 30॥ వ్యవసాఈనాం అహం లక్ష్మీః కితవానాం ఛలగ్రహః । తితిక్షా అస్మి తితిక్షణాం సత్త్వం సత్త్వవతాం అహమ్ ॥ 31॥ ఓజః సహోబలవతాం కర్మ అహం విద్ధి సాత్త్వతామ్ । సాత్త్వతాం నవమూర్తీనాం ఆదిమూర్తిః అహం పరా ॥ 32॥ విశ్వావసుః పూర్వచిత్తిః గన్ధర్వ అప్సరసాం అహమ్ । భూధరాణాం అహం స్థైర్యం గన్ధమాత్రం అహం భువః ॥ 33॥ అపాం రసః చ పరమః తేజిష్ఠానాం విభావసుః । ప్రభా సూర్య ఇన్దు తారాణాం శబ్దః అహం నభసః పరః ॥ 34॥ బ్రహ్మణ్యానాం బలిః అహం విరాణాం అహం అర్జునః । భూతానాం స్థితిః ఉత్పత్తిః అహం వై ప్రతిసఙ్క్రమః ॥ 35॥ గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ ఉపాదానం ఆనన్ద స్పర్శ లక్షణమ్ । ఆస్వాద శ్రుతి అవఘ్రాణం అహం సర్వేన్ద్రియ ఇన్ద్రియమ్ ॥ 36॥ పృథివీ వాయుః ఆకాశః ఆపః జ్యోతిః అహం మహాన్ । వికారః పురుషః అవ్యక్తం రజః సత్త్వం తమః పరమ్ । అహం ఏతత్ ప్రసఙ్ఖ్యానం జ్ఞానం సత్త్వవినిశ్చయః ॥ 37॥ మయా ఈశ్వరేణ జీవేన గుణేన గుణినా వినా । సర్వాత్మనా అపి సర్వేణ న భావః విద్యతే క్వచిత్ ॥ 38॥ సఙ్ఖ్యానం పరమాణూనాం కాలేన క్రియతే మయా । న తథా మే విభూతీనాం సృజతః అణ్డాని కోటిశః ॥ 39॥ తేజః శ్రీః కీర్తిః ఐశ్వర్యం హ్రీః త్యాగః సౌభగం భగః । వీర్యం తితిక్షా విజ్ఞానం యత్ర యత్ర స మే అంశకః ॥ 40॥ ఏతాః తే కీర్తితాః సర్వాః సఙ్క్షేపేణ విభూతయః । మనోవికారాః ఏవ ఏతే యథా వాచా అభిధీయతే ॥ 41॥ వాచం యచ్ఛ మనః యచ్ఛ ప్రాణాని యచ్ఛ ఇన్ద్రియాణి చ । ఆత్మానం ఆత్మనా యచ్ఛ న భూయః కల్పసే అధ్వనే ॥ 42॥ యః వై వాక్ మనసి సమ్యక్ అసంయచ్ఛన్ ధియా యతిః । తస్య వ్రతం తపః దానం స్రవత్యామఘటామ్బువత్ ॥ 43॥ తస్మాత్ మనః వచః ప్రాణాన్ నియచ్ఛేత్ మత్ పరాయణః । మత్ భక్తి యుక్తయా బుద్ధ్యా తతః పరిసమాప్యతే ॥ 44॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే విభూతియోగో నామ షోడశోఽధ్యాయః ॥ 16॥ అథ సప్తదశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । యః త్వయా అభితః పూర్వం ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః । వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం సర్వేషాం ద్విపదాం అపి ॥ 1॥ యథా అనుష్ఠీయమానేన త్వయి భక్తిః నృణాం భవేత్ । స్వధర్మేణ అరవిన్దాక్ష తత్ సమాఖ్యాతుం అర్హసి ॥ 2॥ పురా కిల మహాబాహో ధర్మం పరమకం ప్రభో । యత్ తేన హంసరూపేణ బ్రహ్మణే అభ్యాత్థ మాధవ ॥ 3॥ సః ఇదానీం సుమహతా కాలేన అమిత్రకర్శన । న ప్రాయః భవితా మర్త్యలోకే ప్రాక్ అనుశాసితః ॥ 4॥ వక్తా కర్తా అవితా న అన్యః ధర్మస్య అచ్యుత తే భువి । సభాయాం అపి వైరిఞ్చ్యాం యత్ర మూర్తిధరాః కలాః ॥ 5॥ కర్త్రా అవిత్రా ప్రవక్త్రా చ భవతా మధుసూదన । త్యక్తే మహీతలే దేవ వినష్టం కః ప్రవక్ష్యతి ॥ 6॥ తత్త్వం నః సర్వధర్మజ్ఞ ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః । యథా యస్య విధీయేత తథా వర్ణయ మే ప్రభో ॥ 7॥ శ్రీశుకః ఉవాచ । ఇత్థం స్వభృత్యముఖ్యేన పృష్టః సః భగవాన్ హరిః । ప్రీతః క్షేమాయ మర్త్యానాం ధర్మాన్ ఆహ సనాతనాన్ ॥ 8॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ధర్మ్యః ఏష తవ ప్రశ్నః నైఃశ్రేయసకరః నృణామ్ । వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం తం ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 9॥ ఆదౌ కృతయుగే వర్ణః నృణాం హంసః ఇతి స్మృతః । కృతకృత్యాః ప్రజాః జాత్యాః తస్మాత్ కృతయుగం విదుః ॥ 10॥ వేదః ప్రణవః ఏవ అగ్రే ధర్మః అహం వృషరూపధృక్ । ఉపాసతే తపోనిష్ఠాం హంసం మాం ముక్తకిల్బిషాః ॥ 11॥ త్రేతాముఖే మహాభాగ ప్రాణాత్ మే హృదయాత్ త్రయీ । విద్యా ప్రాదుః అభూత్ తస్యాః అహం ఆసం త్రివృన్మఖః ॥ 12॥ విప్ర క్షత్రియ విట్ శూద్రాః ముఖ బాహు ఉరు పాదజాః । వైరాజాత్ పురుషాత్ జాతాః యః ఆత్మాచారలక్షణాః ॥ 13॥ గృహాశ్రమః జఘనతః బ్రహ్మచర్యం హృదః మమ । వక్షఃస్థానాత్ వనే వాసః న్యాసః శీర్షణి సంస్థితః ॥ 14॥ వర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ జన్మభూమి అనుసారిణీః । ఆసన్ ప్రకృతయః నౄణాం నీచైః నీచ ఉత్తమ ఉత్తమాః ॥ 15॥ శమః దమః తపః శౌచం సన్తోషః క్షాన్తిః ఆర్జవమ్ । మద్భక్తిః చ దయా సత్యం బ్రహ్మప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 16॥ తేజః బలం ధృతిః శౌర్యం తితిక్షా ఔదార్యం ఉద్యమః । స్థైర్యం బ్రహ్మణి అత ఐశ్వర్యం క్షత్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 17॥ ఆస్తిక్యం దాననిష్ఠా చ అదమ్భః బ్రహ్మసేవనమ్ । అతుష్టిః అర్థ ఉపచయైః వైశ్యప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 18॥ శుశ్రూషణం ద్విజగవాం దేవానాం చ అపి అమాయయా । తత్ర లబ్ధేన సన్తోషః శూద్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 19॥ అశౌచం అనృతం స్తేయం నాస్తిక్యం శుష్కవిగ్రహః । కామః క్రోధః చ తర్షః చ స్వభావః అన్తేవసాఈనామ్ ॥ 20॥ అహింసా సత్యం అస్తేయం అకామక్రోధలోభతా । భూతప్రియహితేహా చ ధర్మః అయం సార్వవర్ణికః ॥ 21॥ ద్వితీయం ప్రాప్య అనుపూర్వ్యాత్ జన్మ ఉపనయనం ద్విజః । వసన్ గురుకులే దాన్తః బ్రహ్మ అధీయీత చ ఆహుతః ॥ 22॥ మేఖలా అజిన దణ్డ అక్ష బ్రహ్మసూత్ర కమణ్డలూన్ । జటిలః అధౌతదద్వాసః అరక్తపీఠః కుశాన్ దధత్ ॥ 23॥ స్నాన భోజన హోమేషు జప ఉచ్చారే చ వాగ్యతః । న చ్ఛిన్ద్యాత్ నఖ రోమాణి కక్ష ఉపస్థగతాని అపి ॥ 24॥ రేతః న అవరికేత్ జాతు బ్రహ్మవ్రతధరః స్వయమ్ । అవకీర్ణే అవగాహ్య అప్సు యతాసుః త్రిపదీం జపేత్ ॥ 25॥ అగ్ని అర్క ఆచార్య గో విప్ర గురు వృద్ధ సురాన్ శుచిః । సమాహితః ఉపాసీత సన్ధ్యే చ యతవాక్ జపన్ ॥ 26॥ ఆచార్యం మాం విజానీయాత్ న అవమన్యేత కర్హిచిత్ । న మర్త్యబుద్ధి ఆసూయేత సర్వదేవమయః గురుః ॥ 27॥ సాయం ప్రాతః ఉపానీయ భైక్ష్యం తస్మై నివేదయేత్ । యత్ చ అన్యత్ అపి అనుజ్ఞాతం ఉపయుఞ్జీత సంయతః ॥ 28॥ శుశ్రూషమాణః ఆచార్యం సదా ఉపాసీత నీచవత్ । యాన శయ్యా ఆసన స్థానైః న అతిదూరే కృతాఞ్జలిః ॥ 29॥ ఏవంవృత్తః గురుకులే వసేత్ భోగవివర్జితః । విద్యా సమాప్యతే యావత్ బిభ్రత్ వ్రతం అఖణ్డితమ్ ॥ 30॥ యది అసౌ ఛన్దసాం లోకం ఆరోక్ష్యన్ బ్రహ్మవిష్టపమ్ । గురవే విన్యసేత్ దేహం స్వాధ్యాయార్థం వృహత్ వ్రతః ॥ 31॥ అగ్నౌ గురౌ ఆత్మని చ సర్వభూతేషు మాం పరమ్ । అపృథక్ ధీః ఉపాసీత బ్రహ్మవర్చస్వీ అకల్మషః ॥ 32॥ స్త్రీణాం నిరీక్షణ స్పర్శ సంలాప క్ష్వేలన ఆదికమ్ । ప్రాణినః మిథునీభూతాన్ అగృహస్థః అగ్రతః త్యజేత్ ॥ 33॥ శౌచం ఆచమనం స్నానం సన్ధ్యా ఉపాసనం ఆర్జవమ్ । తీర్థసేవా జపః అస్పృశ్య అభక్ష్య అసమ్భాష్య వర్జనమ్ ॥ 34॥ సర్వ ఆశ్రమ ప్రయుక్తః అయం నియమః కులనన్దన। మద్భావః సర్బభూతేషు మనోవాక్కాయ సంయమః ॥ 35॥ ఏవం బృహత్ వ్రతధరః బ్రాహ్మణః అగ్నిః ఇవ జ్వలన్ । మద్భక్తః తీవ్రతపసా దగ్ధకర్మ ఆశయః అమలః ॥ 36॥ అథ అనన్తరం ఆవేక్ష్యన్ యథా జిజ్ఞాసిత ఆగమః । గురవే దక్షిణాం దత్త్వా స్నాయత్ గురు అనుమోదితః ॥ 37॥ గృహం వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రవ్రజేత్ వా ద్విజ ఉత్తమః । ఆశ్రమాత్ ఆశ్రమం గచ్ఛేత్ న అన్యథా మత్పరః చరేత్ ॥ 38॥ గృహార్థీ సదృశీం భార్యాం ఉద్వహేత్ అజుగుప్సితామ్ । యవీయసీం తు వయసా యాం సవర్ణాం అనుక్రమాత్ ॥ 39॥ ఇజ్య అధ్యయన దానాని సర్వేషాం చ ద్విజన్మనామ్ । ప్రతిగ్రహః అధ్యాపనం చ బ్రాహ్మణస్య ఏవ యాజనమ్ ॥ 40॥ ప్రతిగ్రహం మన్యమానః తపః తేజోయశోనుదమ్ । అన్యాభ్యాం ఏవ జీవేత శిలైః వా దోషదృక్ తయోః ॥ 41॥ బ్రాహ్మణస్య హి దేహః అయం క్షుద్రకామాయ న ఇష్యతే । కృచ్ఛ్రాయ తపసే చ ఇహ ప్రేత్య అనన్తసుఖాయ చ ॥ 42॥ శిలోఞ్ఛవృత్త్యా పరితుష్టచిత్తః ధర్మం మహాన్తం విరజం జుషాణః । మయి అర్పితాత్మా గృహః ఏవ తిష్ఠన్ న అతిప్రసక్తః సముపైతి శాన్తిమ్ ॥ 43॥ సముద్ధరన్తి యే విప్రం సీదన్తం మత్పరాయణమ్ । తాన్ ఉద్ధరిష్యే న చిరాత్ ఆపద్భ్యః నౌః ఇవ అర్ణవాత్ ॥ 44॥ సర్వాః సముద్ధరేత్ రాజా పితా ఇవ వ్యసనాత్ ప్రజాః । ఆత్మానం ఆత్మనా ధీరః యథా గజపతిః గజాన్ ॥ 45॥ ఏవంవిధః నరపతిః విమానేన అర్కవచసా । విధూయ ఇహ అశుభం కృత్స్నం ఇన్ద్రేణ సహ మోదతే ॥ 46॥ సీదన్ విప్రః వణిక్ వృత్త్యా పణ్యైః ఏవ ఆపదం తరేత్ । ఖడ్గేన వా ఆపదాక్రాన్తః న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ 47॥ వైశ్యవృత్త్యా తు రాజన్ యః జీవేత్ మృగయయా ఆపది । చరేత్ వా విప్రరూపేణ న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ 48॥ శూద్రవృత్తిం భజేత్ వైశ్యః శూద్రః కారుకటప్రియామ్ । కృచ్ఛ్రాత్ ముక్తః న గర్హ్యేణ వృత్తిం లిప్సేత కర్మణా ॥ 49॥ వేద అధ్యాయ స్వధా స్వాహా బలి అన్న ఆద్యైః యథా ఉదయమ్ । దేవర్షి పితృభూతాని మద్రూపాణి అన్వహం యజేత్ ॥ 50॥ యదృచ్ఛయా ఉపపన్నేన శుక్లేన ఉపార్జితేన వా । ధనేన అపీడయన్ భృత్యాన్ న్యాయేన ఏవ ఆహరేత్ క్రతూన్ ॥ 51॥ కుటుమ్బేషు న సజ్జేత న ప్రమాద్యేత్ కుటుమ్బి అపి । విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 52॥ పుత్ర దారా ఆప్త బన్ధూనాం సఙ్గమః పాన్థసఙ్గమః । అనుదేహం వియన్తి ఏతే స్వప్నః నిద్రానుగః యథా ॥ 53॥ ఇత్థం పరిమృశన్ ముక్తః గృహేషు అతిథివత్ వసన్ । న గృహైః అనుబధ్యేత నిర్మమః నిరహఙ్కృతః ॥ 54॥ కర్మభిః గృహం ఏధీయైః ఇష్ట్వా మాం ఏవ భక్తిమాన్ । తిష్ఠేత్ వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రజావాన్ వా పరివ్రజేత్ ॥ 55॥ యః తు ఆసక్తం అతిః గేహే పుత్ర విత్తైషణ ఆతురః । స్త్రైణః కృపణధీః మూఢః మమ అహం ఇతి బధ్యతే ॥ 56॥ అహో మే పితరౌ వృద్ధౌ భార్యా బాలాత్మజా ఆత్మజాః । అనాథాః మాం ఋతే దీనాః కథం జీవన్తి దుఃఖితాః ॥ 57॥ ఏవం గృహ ఆశయ ఆక్షిప్త హృదయః మూఢధీః అయమ్ । అతృప్తః తాన్ అనుధ్యాయన్ మృతః అన్ధం విశతే తమః ॥ 58॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే బ్రహ్మచర్యగృహస్థకర్మధర్మనిరూపణే సప్తదశోఽధ్యాయః ॥ 17॥ అథ అష్టాదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । వనం వివిక్షుః పుత్రేషు భార్యాం న్యస్య సహ ఏవ వా । వనః ఏవ వసేత్ శాన్తః తృతీయం భాగం ఆయుషః ॥ 1॥ కన్దమూలఫలైః వన్యైః మేధ్యైః వృత్తిం ప్రకల్పయేత్ । వసీత వల్కలం వాసః తృణపర్ణ అజినాని చ ॥ 2॥ కేశరోమనఖశ్మశ్రుమలాని బిభృయాత్ అతః । న ధావేత్ అప్సు మజ్జేత త్రికాలం స్థణ్డిలేశయః ॥ 3॥ గ్రీష్మే తప్యేత పఞ్చాగ్నీన్ వర్షాస్వాసారషాడ్ జలే । ఆకణ్ఠమగ్నః శిశిరః ఏవంవృత్తః తపశ్చరేత్ ॥ 4॥ అగ్నిపక్వం సమశ్నీయాత్ కాలపక్వం అథ అపి వా । ఉలూఖల అశ్మకుట్టః వా దన్త ఉలూఖలః ఏవ వా ॥ 5॥ స్వయం సఞ్చినుయాత్ సర్వం ఆత్మనః వృత్తికారణమ్ । దేశకాలబల అభిజ్ఞః న ఆదదీత అన్యదా ఆహృతమ్ ॥ 6॥ వన్యైః చరుపురోడాశైః నిర్వపేత్ కాలచోదితాన్ । న తు శ్రౌతేన పశునా మాం యజేత వనాశ్రమీ ॥ 7॥ అగ్నిహోత్రం చ దర్శః చ పూర్ణమాసః చ పూర్వవత్ । చాతుర్మాస్యాని చ మునేః ఆమ్నాతాని చ నైగమైః ॥ 8॥ ఏవం చీర్ణేన తపసా మునిః ధమనిసన్తతః । మాం తపోమయం ఆరాధ్య ఋషిలోకాత్ ఉపైతి మామ్ ॥ 9॥ యః తు ఏతత్ కృచ్ఛ్రతః చీర్ణం తపః నిఃశ్రేయసం మహత్ । కామాయ అల్పీయసే యుఞ్జ్యాత్ వాలిశః కః అపరః తతః ॥ 10॥ యదా అసౌ నియమే అకల్పః జరయా జాతవేపథుః । ఆత్మని అగ్నీన్ సమారోప్య మచ్చిత్తః అగ్నిం సమావిశేత్ ॥ 11॥ యదా కర్మవిపాకేషు లోకేషు నిరయ ఆత్మసు । విరాగః జాయతే సమ్యక్ న్యస్త అగ్నిః ప్రవ్రజేత్ తతః ॥ 12॥ ఇష్ట్వా యథా ఉపదేశం మాం దత్త్వా సర్వస్వం ఋత్విజే । అగ్నీన్ స్వప్రాణః ఆవేశ్య నిరపేక్షః పరివ్రజేత్ ॥ 13॥ విప్రస్య వై సన్న్యసతః దేవాః దారాదిరూపిణః । విఘ్నాన్ కుర్వన్తి అయం హి అస్మాన్ ఆక్రమ్య సమియాత్ పరమ్ ॥ 14॥ బిభృయాత్ చేత్ మునిః వాసః కౌపీన ఆచ్ఛాదనం పరమ్ । త్యక్తం న దణ్డపాత్రాభ్యాం అన్యత్ కిఞ్చిత్ అనాపది ॥ 15॥ దృష్టిపూతం న్యసేత్ పాదం వస్త్రపూతం పిబేత్ జలమ్ । సత్యపూతాం వదేత్ వాచం మనఃపూతం సమాచరేత్ ॥ 16॥ మౌన అనీహా అనిల ఆయామాః దణ్డాః వాక్ దేహ చేతసామ్ । నహి ఏతే యస్య సన్తి అఙ్గః వేణుభిః న భవేత్ యతిః ॥ 17॥ భిక్షాం చతుషు వర్ణేషు విగర్హ్యాన్ వర్జయన్ చరేత్ । సప్తాగారాన్ అసఙ్క్లృప్తాన్ తుష్యేత్ లబ్ధేన తావతా ॥ 18॥ బహిః జలాశయం గత్వా తత్ర ఉపస్పృశ్య వాగ్యతః । విభజ్య పావితం శేషం భుఞ్జీత అశేషం ఆహృతమ్ ॥ 19॥ ఏకః చరేత్ మహీం ఏతాం నిఃసఙ్గః సంయతేన్ద్రియః । ఆత్మక్రీడః ఆత్మరతః ఆత్మవాన్ సమదర్శనః ॥ 20॥ వివిక్తక్షేమశరణః మద్భావవిమలాశయః । ఆత్మానం చిన్తయేత్ ఏకం అభేదేన మయా మునిః ॥ 21॥ అన్వీక్షేత ఆత్మనః బన్ధం మోక్షం చ జ్ఞాననిష్ఠయా । బన్ధః ఇన్ద్రియవిక్షేపః మోక్షః ఏషాం చ సంయమః ॥ 22॥ తస్మాత్ నియమ్య షడ్వర్గం మద్భావేన చరేత్ మునిః । విరక్తః క్షుల్లకామేభ్యః లబ్ధ్వా ఆత్మని సుఖం మహత్ ॥ 23॥ పురగ్రామవ్రజాన్ సార్థాన్ భిక్షార్థం ప్రవిశన్ చరేత్ । పుణ్యదేశసరిత్ శైలవన ఆశ్రమవతీం మహీమ్ ॥ 24॥ వానప్రస్థ ఆశ్రమ పదేషు అభీక్ష్ణం భైక్ష్యం ఆచరేత్ । సంసిధ్యత్యాశ్వసమ్మోహః శుద్ధసత్త్వః శిలాన్ధసా ॥ 25॥ న ఏతత్ వస్తుతయా పశ్యేత్ దృశ్యమానం వినశ్యతి । అసక్తచిత్తః విరమేత్ ఇహ అముత్ర చికీర్షితాత్ ॥ 26॥ యత్ ఏతత్ ఆత్మని జగత్ మనోవాక్ప్రాణసంహతమ్ । సర్వం మాయా ఇతి తర్కేణ స్వస్థః త్యక్త్వా న తత్ స్మరేత్ ॥ 27॥ జ్ఞాననిష్ఠః విరక్తః వా మద్భక్తః వా అనపేక్షకః । సలిఙ్గాన్ ఆశ్రమాం త్యక్త్వా చరేత్ అవిధిగోచరః ॥ 28॥ బుధః బాలకవత్ క్రీడేత్ కుశలః జడవత్ చరేత్ । వదేత్ ఉన్మత్తవత్ విద్వాన్ గోచర్యాం నైగమః చరేత్ ॥ 29॥ వేదవాదరతః న స్యాత్ న పాఖణ్డీ న హైతుకః । శుష్కవాదవివాదే న కఞ్చిత్ పక్షం సమాశ్రయేత్ ॥ 30॥ న ఉద్విజేత జనాత్ ధీరః జనం చ ఉద్వేజయేత్ న తు । అతివాదాన్ తితిక్షేత న అవమన్యేత కఞ్చన । దేహం ఉద్దిశ్య పశువత్ వైరం కుర్యాత్ న కేనచిత్ ॥ 31॥ ఏకః ఏవ పరః హి ఆత్మా భూతేషు ఆత్మని అవస్థితః । యథా ఇన్దుః ఉదపాత్రేషు భూతాని ఏకాత్మకాని చ ॥ 32॥ అలబ్ధ్వా న విషీదేత కాలే కాలే అశనం క్వచిత్ । లబ్ధ్వా న హృష్యేత్ ధృతిం ఆనుభయం దైవతన్త్రితమ్ ॥ 33॥ ఆహారార్థం సమీహేత యుక్తం తత్ ప్రాణధారణమ్ । తత్త్వం విమృశ్యతే తేన తత్ విజ్ఞాయ విముచ్యతే ॥ 34॥ యత్ ఋచ్ఛయా ఉపపన్నాత్ అన్నం అద్యాత్ శ్రేష్ఠం ఉత అపరమ్ । తథా వాసః తథా శయ్యాం ప్రాప్తం ప్రాప్తం భజేత్ మునిః ॥ 35॥ శౌచం ఆచమనం స్నానం న తు చోదనయా చరేత్ । అన్యాన్ చ నియమాన్ జ్ఞానీ యథా అహం లీలయా ఈశ్వరః ॥ 36॥ నహి తస్య వికల్పాఖ్యా యా చ మద్వీక్షయా హతా । ఆదేహాన్తాత్ క్వచిత్ ఖ్యాతిః తతః సమ్పద్యతే మయా ॥ 37॥ దుఃఖ ఉదర్కేషు కామేషు జాతనిర్వేదః ఆత్మవాన్ । అజిజ్ఞాసిత మద్ధర్మః గురుం మునిం ఉపావ్రజేత్ ॥ 38॥ తావత్ పరిచరేత్ భక్తః శ్రద్ధావాన్ అనసూయకః । యావత్ బ్రహ్మ విజానీయాత్ మాం ఏవ గురుం ఆదృతః ॥ 39॥ యః తు అసంయత షడ్వర్గః ప్రచణ్డ ఇన్ద్రియ సారథిః । జ్ఞాన వైరాగ్య రహితః త్రిదణ్డం ఉపజీవతి ॥ 40॥ సురాన్ ఆత్మానం ఆత్మస్థం నిహ్నుతే మాం చ ధర్మహా । అవిపక్వ కషాయః అస్మాత్ ఉష్మాత్ చ విహీయతే ॥ 41॥ భిక్షోః ధర్మః శమః అహింసా తపః ఈక్షా వనౌకసః । గృహిణః భూతరక్ష ఇజ్యాః ద్విజస్య ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 42॥ బ్రహ్మచర్యం తపః శౌచం సన్తోషః భూతసౌహృదమ్ । గృహస్థస్య అపి ఋతౌ గన్తుః సర్వేషాం మదుపాసనమ్ ॥ 43॥ ఇతి మాం యః స్వధర్మేణ భజన్ నిత్యం అనన్యభాక్ । సర్వభూతేషు మద్భావః మద్భక్తిం విన్దతే అచిరాత్ ॥ 44॥ భక్త్యా ఉద్ధవ అనపాయిన్యా సర్వలోకమహేశ్వరమ్ । సర్వ ఉత్పత్తి అపి అయం బ్రహ్మ కారణం మా ఉపయాతి సః ॥ 45॥ ఇతి స్వధర్మ నిర్ణిక్త సత్త్వః నిర్జ్ఞాత్ మద్గతిః । జ్ఞాన విజ్ఞాన సమ్పన్నః న చిరాత్ సముపైతి మామ్ ॥ 46॥ వర్ణాశ్రమవతాం ధర్మః ఏషః ఆచారలక్షణః । సః ఏవ మద్భక్తియుతః నిఃశ్రేయసకరః పరః ॥ 47॥ ఏతత్ తే అభిహితం సాధో భవాన్ పృచ్ఛతి యత్ చ మామ్ । యథా స్వధర్మసంయుక్తః భక్తః మాం సమియాత్ పరమ్ ॥ 48॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే వానప్రస్థసన్న్యాసధర్మనిరూపణం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ॥ 18॥ అథ ఏకోనవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । యః విద్యాశ్రుతసమ్పన్నః ఆత్మవాన్ న అనుమానికః । మాయామాత్రం ఇదం జ్ఞాత్వా జ్ఞానం చ మయి సన్న్యసేత్ ॥ 1॥ జ్ఞానినః తు అహం ఏవ ఇష్టః స్వార్థః హేతుః చ సమ్మతః । స్వర్గః చ ఏవ అపవర్గః చ న అన్యః అర్థః మదృతే ప్రియః ॥ 2॥ జ్ఞానవిజ్ఞానసంసిద్ధాః పదం శ్రేష్ఠం విదుః మమ । జ్ఞానీ ప్రియతమః అతః మే జ్ఞానేన అసౌ బిభర్తి మామ్ ॥ 3॥ తపః తీర్థం జపః దానం పవిత్రాణి ఇతరాణి చ । న అలం కుర్వన్తి తాం సిద్ధిం యా జ్ఞానకలయా కృతా ॥ 4॥ తస్మాత్ జ్ఞానేన సహితం జ్ఞాత్వా స్వాత్మానం ఉద్ధవ । జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్పన్నః భజ మాం భక్తిభావతః ॥ 5॥ జ్ఞానవిజ్ఞానయజ్ఞేన మాం ఇష్ట్వా ఆత్మానం ఆత్మని । సర్వయజ్ఞపతిం మాం వై సంసిద్ధిం మునయః అగమన్॥ 6॥ త్వయి ఉద్ధవ ఆశ్రయతి యః త్రివిధః వికారః మాయాన్తరా ఆపతతి న ఆది అపవర్గయోః యత్ । జన్మాదయః అస్య యత్ అమీ తవ తస్య కిం స్యుః ఆది అన్తయోః యత్ అసతః అస్తి తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 7॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । జ్ఞానం విశుద్ధం విపులం యథా ఏతత్ వైరాగ్యవిజ్ఞానయుతం పురాణమ్ । ఆఖ్యాహి విశ్వేశ్వర విశ్వమూర్తే త్వత్ భక్తియోగం చ మహత్ విమృగ్యమ్ ॥ 8॥ తాపత్రయేణ అభిహతస్య ఘోరే సన్తప్యమానస్య భవాధ్వనీశ । పశ్యామి న అన్యత్ శరణం తవాఙ్ఘ్రి ద్వన్ద్వ ఆతపత్రాత్ అమృత అభివర్షాత్ ॥ 9॥ దష్టం జనం సమ్పతితం బిలే అస్మిన్ కాలాహినా క్షుద్రసుఖోః ఉతర్షమ్ । సముద్ధర ఏనం కృపయా అపవర్గ్యైః వచోభిః ఆసిఞ్చ మహానుభావ ॥ 10॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఇత్థం ఏతత్ పురా రాజా భీష్మం ధర్మభృతాం వరమ్ । అజాతశత్రుః పప్రచ్ఛ సర్వేషాం నః అనుశ్రుణ్వతామ్ ॥ 11॥ నివృత్తే భారతే యుద్ధే సుహృత్ నిధనవిహ్వలః । శ్రుత్వా ధర్మాన్ బహూన్ పశ్చాత్ మోక్షధర్మాన్ అపృచ్ఛత ॥ 12॥ తాన్ అహం తే అభిధాస్యామి దేవవ్రతముఖాత్ శ్రుతాన్ । జ్ఞానవైరాగ్యవిజ్ఞానశ్రద్ధాభక్తి ఉపబృంహితాన్ ॥ 13॥ నవ ఏకాదశ పఞ్చ త్రీన్ భావాన్ భూతేషు యేన వై । ఈక్షేత అథ ఏకం అపి ఏషు తత్ జ్ఞానం మమ నిశ్చితమ్ ॥ 14॥ ఏతత్ ఏవ హి విజ్ఞానం న తథా ఏకేన యేన యత్ । స్థితి ఉత్పత్తి అపి అయాన్ పశ్యేత్ భావానాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥ 15॥ ఆదౌ అన్తే చ మధ్యే చ సృజ్యాత్ సృజ్యం యత్ అన్వియాత్ । పునః తత్ ప్రతిసఙ్క్రామే యత్ శిష్యేత తత్ ఏవ సత్ ॥ 16॥ శ్రుతిః ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అనుమానం చతుష్టయమ్ । ప్రమాణేషు అనవస్థానాత్ వికల్పాత్ సః విరజ్యతే ॥ 17॥ కర్మణాం పరిణామిత్వాత్ ఆవిరిఞ్చాత్ అమఙ్గలమ్ । విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 18॥ భక్తియోగః పురా ఏవ ఉక్తః ప్రీయమాణాయ తే అనఘ । పునః చ కథయిష్యామి మద్భక్తేః కారణం పరమ్ ॥ 19॥ శ్రద్ధా అమృతకథాయాం మే శశ్వత్ మత్ అనుకీర్తనమ్ । పరినిష్ఠా చ పూజాయాం స్తుతిభిః స్తవనం మమ ॥ 20॥ ఆదరః పరిచర్యాయాం సర్వాఙ్గైః అభివన్దనమ్ । మద్భక్తపూజాభ్యధికా సర్వభూతేషు మన్మతిః ॥ 21॥ మదర్థేషు అఙ్గచేష్టా చ వచసా మద్గుణేరణమ్ । మయ్యర్పణం చ మనసః సర్వకామవివర్జనమ్ ॥ 22॥ మదర్థే అర్థ పరిత్యాగః భోగస్య చ సుఖస్య చ । ఇష్టం దత్తం హుతం జప్తం మదర్థం యత్ వ్రతం తపః ॥ 23॥ ఏవం ధర్మైః మనుష్యాణాం ఉద్ధవ ఆత్మనివేదినామ్ । మయి సఞ్జాయతే భక్తిః కః అన్యః అర్థః అస్య అవశిష్యతే ॥ 24॥ యదా ఆత్మని అర్పితం చిత్తం శాన్తం సత్త్వ ఉపబృంహితమ్ । ధర్మం జ్ఞానం సవైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అభిపద్యతే ॥ 25॥ యత్ అర్పితం తత్ వికల్పే ఇన్ద్రియైః పరిధావతి । రజస్వలం చ ఆసన్ నిష్ఠం చిత్తం విద్ధి విపర్యయమ్ ॥ 26॥ ధర్మః మద్భక్తికృత్ ప్రోక్తః జ్ఞానం చ ఏకాత్మ్యదర్శనమ్ । గుణేషు అసఙ్గః వైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అణిం ఆదయః ॥ 27॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । యమః కతివిధః ప్రోక్తః నియమః వా అరికర్శన । కః శమః కః దమః కృష్ణ కా తితిక్షా ధృతిః ప్రభో ॥ 28॥ కిం దానం కిం తపః శౌర్యం కిం సత్యం ఋతం ఉచ్యతే । కః త్యాగః కిం ధనం చేష్టం కః యజ్ఞః కా చ దక్షిణా ॥ 29॥ పుంసః కింస్విత్ బలం శ్రీమన్ భగః లాభః చ కేశవ । కా విద్యా హ్రీః పరా కా శ్రీః కిం సుఖం దుఃఖం ఏవ చ ॥ 30॥ కః పణ్డితః కః చ మూర్ఖః కః పన్థాః ఉత్పథః చ కః । కః స్వర్గః నరకః కః స్విత్ కః బన్ధుః ఉత కిం గృహమ్ ॥ 31॥ కః ఆఢ్యః కః దరిద్రః వా కృపణః కః ఈశ్వరః । ఏతాన్ ప్రశ్నాన్ మమ బ్రూహి విపరీతాన్ చ సత్పతే ॥ 32॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । అహింసా సత్యం అస్తేయం అసఙ్గః హ్రీః అసఞ్చయః । ఆస్తిక్యం బ్రహ్మచర్యం చ మౌనం స్థైర్యం క్షమా అభయమ్ ॥ 33। శౌచం జపః తపః హోమః శ్రద్ధా ఆతిథ్యం మత్ అర్చనమ్ । తీర్థాటనం పరార్థేహా తుష్టిః ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 34॥ ఏతే యమాః సనియమాః ఉభయోః ద్వాదశ స్మృతాః । పుంసాం ఉపాసితాః తాత యథాకామం దుహన్తి హి ॥ 35॥ శమః మత్ నిష్ఠతా బుద్ధేః దమః ఇన్ద్రియసంయమః । తితిక్షా దుఃఖసమ్మర్షః జిహ్వా ఉపస్థజయః ధృతిః ॥ 36॥ దణ్డన్యాసః పరం దానం కామత్యాగః తపః స్మృతమ్ । స్వభావవిజయః శౌర్యం సత్యం చ సమదర్శనమ్ ॥ 37॥ ఋతం చ సూనృతా వాణీ కవిభిః పరికీర్తితా । కర్మస్వసఙ్గమః శౌచం త్యాగః సన్న్యాసః ఉచ్యతే ॥ 38॥ ధర్మః ఇష్టం ధనం నౄణాం యజ్ఞః అహం భగవత్తమః । దక్షిణా జ్ఞానసన్దేశః ప్రాణాయామః పరం బలమ్ ॥ 39॥ భగః మే ఐశ్వరః భావః లాభః మద్భక్తిః ఉత్తమః । విద్యా ఆత్మని భిద అబాధః జుగుప్సా హ్రీః అకర్మసు ॥ 40॥ శ్రీః గుణాః నైరపేక్ష్య ఆద్యాః సుఖం దుఃఖసుఖ అత్యయః । దుఃఖం కామసుఖ అపేక్షా పణ్డితః బన్ధమోక్షవిత్ ॥ 41॥ మూర్ఖః దేహ ఆది అహం బుద్ధిః పన్థాః మత్ నిగమః స్మృతః । ఉత్పథః చిత్తవిక్షేపః స్వర్గః సత్త్వగుణ ఉఅదయః ॥ 42॥ నరకః తమః ఉన్నహః బన్ధుః గురుః అహం సఖే । గృహం శరీరం మానుష్యం గుణాఢ్యః హి ఆఢ్యః ఉచ్యతే ॥ 43॥ దరిద్రః యః తు అసన్తుష్టః కృపణః యః అజితేన్ద్రియః । గుణేషు అసక్తధీః ఈశః గుణసఙ్గః విపర్యయః ॥ 44॥ ఏతః ఉద్ధవ తే ప్రశ్నాః సర్వే సాధు నిరూపితాః । కిం వర్ణితేన బహునా లక్షణం గుణదోషయోః । గుణదోష దృశిః దోషః గుణః తు ఉభయవర్జితః ॥ 45॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుధవసంవాదే ఏకోనవింశోఽధ్యాయః ॥ 19॥ అథ వింశః అధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । విధిః చ ప్రతిషేధః చ నిగమః హి ఈశ్వరస్య తే । అవేక్షతే అరవిన్దాక్ష గుణం దోషం చ కర్మణామ్ ॥ 1॥ వర్ణాశ్రమ వికల్పం చ ప్రతిలోమ అనులోమజమ్ । ద్రవ్య దేశ వయః కాలాన్ స్వర్గం నరకం ఏవ చ ॥ 2॥ గుణ దోష భిదా దృష్టిం అన్తరేణ వచః తవ । నిఃశ్రేయసం కథం నౄణాం నిషేధ విధి లక్షణమ్ ॥ 3॥ పితృదేవమనుష్యాణాం వేదః చక్షుః తవ ఈశ్వర । శ్రేయః తు అనుపలబ్ధే అర్థే సాధ్యసాధనయోః అపి ॥ 4॥ గుణదోషభిదాదృష్టిః నిగమాత్ తే న హి స్వతః । నిగమేన అపవాదః చ భిదాయాః ఇతి హి భ్రమః ॥ 5॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । యోగాః త్రయః మయా ప్రోక్తా నౄణాం శ్రేయోవిధిత్సయా । జ్ఞానం కర్మ చ భక్తిః చ న ఉపాయః అన్యః అస్తి కుత్రచిత్ ॥ 6॥ నిర్విణ్ణానాం జ్ఞానయోగః న్యాసినాం ఇహ కర్మసు । తేషు అనిర్విణ్ణచిత్తానాం కర్మయోగః తి కామినామ్ ॥ 7॥ యదృచ్ఛయా మత్ కథా ఆదౌ జాతశ్రద్ధః తు యః పుమాన్ । న నిర్విణ్ణః న అతిసక్తః భక్తియోగః అస్య సిద్ధిదః ॥ 8॥ తావత్ కర్మాణి కుర్వీత న నిర్విద్యేత యావతా । మత్ కథాశ్రవణ ఆదౌ వా శ్రద్ధా యావత్ న జాయతే ॥ 9॥ స్వధర్మస్థః యజన్యజ్ఞైః అనాశీః కామః ఉద్ధవ । న యాతి స్వర్గనరకౌ యది అన్యత్ర సమాచరేత్ ॥ 10॥ అస్మిన్ లోకే వర్తమానః స్వధర్మస్థః అనఘః శుచిః । జ్ఞానం విశుద్ధం ఆప్నోతి మద్భక్తిం వా యదృచ్ఛయా ॥ 11॥ స్వర్గిణః అపి ఏతం ఇచ్ఛన్తి లోకం నిరయిణః తథా । సాధకం జ్ఞానభక్తిభ్యాం ఉభయం తత్ అసాధకమ్ ॥ 12॥ న నరః స్వర్గతిం కాఙ్క్షేత్ నారకీం వా విచక్షణః । న ఇమం లోకం చ కాఙ్క్షేత దేహ ఆవేశాత్ ప్రమాద్యతి ॥ 13॥ ఏతత్ విద్వాన్ పురా మృత్యోః అభవాయ ఘటేత సః । అప్రమత్తః ఇదం జ్ఞాత్వా మర్త్యం అపి అర్థసిద్ధిదమ్ ॥ 14॥ ఛిద్యమానం యమైః ఏతైః కృతనీడం వనస్పతిమ్ । ఖగః స్వకేతం ఉత్సృజ్య క్షేమం యాతి హి అలమ్పటః ॥ 15॥ అహోరాత్రైః ఛిద్యమానం బుద్ధ్వాయుః భయవేపథుః । ముక్తసఙ్గః పరం బుద్ధ్వా నిరీహ ఉపశామ్యతి ॥ 16॥ నృదేహం ఆద్యం సులభం సుదుర్లభమ్ ప్లవం సుకల్పం గురుకర్ణధారమ్ । మయా అనుకూలేన నభస్వతేరితమ్ పుమాన్ భవాబ్ధిం న తరేత్ సః ఆత్మహా ॥ 17॥ యదా ఆరమ్భేషు నిర్విణ్ణః విరక్తః సంయతేన్ద్రియః । అభ్యాసేన ఆత్మనః యోగీ ధారయేత్ అచలం మనః ॥ 18॥ ధార్యమాణం మనః యః హి భ్రామ్యదాశు అనవస్థితమ్ । అతన్ద్రితః అనురోధేన మార్గేణ ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 19॥ మనోగతిం న విసృజేత్ జితప్రాణః జితేన్ద్రియః । సత్త్వసమ్పన్నయా బుద్ధ్యా మనః ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 20॥ ఏషః వై పరమః యోగః మనసః సఙ్గ్రహః స్మృతః । హృదయజ్ఞత్వం అన్విచ్ఛన్ దమ్యస్య ఏవ అర్వతః ముహుః ॥ 21॥ సాఙ్ఖ్యేన సర్వభావానాం ప్రతిలోమ అనులోమతః । భవ అపి అయౌ అనుధ్యయేత్ మనః యావత్ ప్రసీదతి ॥ 22॥ నిర్విణ్ణస్య విరక్తస్య పురుషస్య ఉక్తవేదినః । మనః త్యజతి దౌరాత్మ్యం చిన్తితస్య అనుచిన్తయా ॥ 23॥ యమ ఆదిభిః యోగపథైః ఆన్వీక్షిక్యా చ విద్యయా । మమ అర్చోపాసనాభిః వా న అన్యైః యోగ్యం స్మరేత్ మనః ॥ 24॥ యది కుర్యాత్ ప్రమాదేన యోగీ కర్మ విగర్హితమ్ । యోగేన ఏవ దహేత్ అంహః న అన్యత్ తత్ర కదాచన ॥ 25॥ స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః । కర్మణాం జాతి అశుద్ధానాం అనేన నియమః కృతః । గుణదోషవిధానేన సఙ్గానాం త్యాజనేచ్ఛయా ॥ 26॥ జాతశ్రద్దః మత్కథాసు నిర్విణ్ణః సర్వకర్మసు । వేద దుఃఖాత్మకాన్ కామాన్ పరిత్యాగే అపి అనీశ్వరః ॥ 27॥ తతః భజేత మాం ప్రీతః శ్రద్ధాలుః దృఢనిశ్చయః । జుషమాణః చ తాన్ కామాన్ దుఃఖ ఉదర్కాన్ చ గర్హయన్ ॥ 28॥ ప్రోక్తేన భక్తియోగేన భజతః మా అసకృత్ మునేః । కామాః హృదయ్యాః నశ్యన్తి సర్వే మయి హృది స్థితే ॥ 29॥ భిద్యతే హృదయగ్రన్థిః ఛిద్యన్తే సర్వసంశయాః । క్షీయన్తే చ అస్య కర్మాణి మయి దృష్టే అఖిల ఆత్మని ॥ 30॥ తస్మాత్ మద్భక్తియుక్తస్య యోగినః వై మత్ ఆత్మనః । న జ్ఞానం న చ వైరాగ్యం ప్రాయః శ్రేయః భవేత్ ఇహ ॥ 31॥ యత్ కర్మభిః యత్ తపసా జ్ఞానవైరాగ్యతః చ యత్ । యోగేన దానధర్మేణ శ్రేయోభిః ఇతరైః అపి ॥ 32॥ సర్వం మద్భక్తియోగేన మద్భక్తః లభతే అఞ్జసా । స్వర్గ అపవర్గం మత్ ధామ కథఞ్చిత్ యది వాఞ్ఛతి ॥ 33॥ న కిఞ్చిత్ సాధవః ధీరాః భక్తాః హి ఏకాన్తినః మమ । వాఞ్ఛతి అపి మయా దత్తం కైవల్యం అపునర్భవమ్ ॥ 34॥ నైరపేక్ష్యం పరం ప్రాహుః నిఃశ్రేయసం అనల్పకమ్ । తస్మాత్ నిరాశిషః భక్తిః నిరపేక్షస్య మే భవేత్ ॥ 35॥ న మయి ఏకాన్తభక్తానాం గుణదోష ఉద్భవాః గుణాః । సాధూనాం సమచిత్తానాం బుద్ధేః పరం ఉపేయుషామ్ ॥ 36॥ ఏవం ఏతత్ మయా ఆదిష్టాన్ అనుతిష్ఠన్తి మే పథః । క్షేమం విన్దన్తి మత్ స్థానం యత్ బ్రహ్మ పరమం విదుః ॥ 37॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే వేదత్రయీవిభాగయోగో నామ వింశోఽధ్యాయః ॥ 20॥ అథ ఏకవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । యః ఏతాన్ మత్పథః హిత్వా భక్తిజ్ఞానక్రియాత్మకాన్ । క్షుద్రాన్ కామాన్ చలైః ప్రాణైః జుషన్తః సంసరన్తి తే ॥ 1॥ స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః । విపర్యయః తు దోషః స్యాత్ ఉభయోః ఏషః నిశ్చయః ॥ 2॥ శుద్ధి అశుద్ధీ విధీయేతే సమానేషు అపి వస్తుషు । ద్రవ్యస్య విచికిత్సార్థం గుణదోషౌ శుభ అశుభౌ ॥ 3॥ ధర్మార్థం వ్యవహారార్థం యాత్రార్థం ఇతి చ అనఘ । దర్శితః అయం మయా ఆచారః ధర్మం ఉద్వహతాం ధురమ్ ॥ 4॥ భూమి అమ్బు అగ్ని అనిల ఆకాశాః భూతానాం పఞ్చ ధాతవః । ఆబ్రహ్మ స్థావర ఆదీనాం శరీరాః ఆత్మసంయుతాః ॥ 5॥ వేదేన నామరూపాణి విషమాణి సమేషు అపి । ధాతుషు ఉద్ధవ కల్ప్యన్తః ఏతేషాం స్వార్థసిద్ధయే ॥ 6॥ దేశ కాల ఆది భావానాం వస్తూనాం మమ సత్తమ । గుణదోషౌ విధీయేతే నియమార్థం హి కర్మణామ్ ॥ 7॥ అకృష్ణసారః దేశానాం అబ్రహ్మణ్యః అశుచిః భవేత్ । కృష్ణసారః అపి అసౌవీర కీకట అసంస్కృతేరిణమ్ ॥ 8॥ కర్మణ్యః గుణవాన్ కాలః ద్రవ్యతః స్వతః ఏవ వా । యతః నివర్తతే కర్మ సః దోషః అకర్మకః స్మృతః ॥ 9॥ ద్రవ్యస్య శుద్ధి అశుద్ధీ చ ద్రవ్యేణ వచనేన చ । సంస్కారేణ అథ కాలేన మహత్త్వ అల్పతయా అథవా ॥ 10॥ శక్త్యా అశక్త్యా అథవా బుద్ధ్యా సమృద్ధ్యా చ యత్ ఆత్మనే । అఘం కుర్వన్తి హి యథా దేశ అవస్థా అనుసారతః ॥ 11॥ ధాన్య దారు అస్థి తన్తూనాం రస తైజస చర్మణామ్ । కాల వాయు అగ్ని మృత్తోయైః పార్థివానాం యుత అయుతైః ॥ 12॥ అమేధ్యలిప్తం యత్ యేన గన్ధం లేపం వ్యపోహతి । భజతే ప్రకృతిం తస్య తత్ శౌచం తావత్ ఇష్యతే ॥ 13॥ స్నాన దాన తపః అవస్థా వీర్య సంస్కార కర్మభిః । మత్ స్మృత్యా చ ఆత్మనః శౌచం శుద్ధః కర్మ ఆచరేత్ ద్విజః ॥ 14॥ మన్త్రస్య చ పరిజ్ఞానం కర్మశుద్ధిః మదర్పణమ్ । ధర్మః సమ్పద్యతే షడ్భిః అధర్మః తు విపర్యయః ॥ 15॥ క్వచిత్ గుణః అపి దోషః స్యాత్ దోషః అపి విధినా గుణః । గుణదోషార్థనియమః తత్ భిదాం ఏవ బాధతే ॥ 16॥ సమానకర్మ ఆచరణం పతితానాం న పాతకమ్ । ఔత్పత్తికః గుణః సఙ్గః న శయానః పతతి అధః ॥ 17॥ యతః యతః నివర్తేత విముచ్యేత తతః తతః । ఏషః ధర్మః నౄణాం క్షేమః శోకమోహభయ అపహః ॥ 18॥ విషయేషు గుణాధ్యాసాత్ పుంసః సఙ్గః తతః భవేత్ । సఙ్గాత్ తత్ర భవేత్ కామః కామాత్ ఏవ కలిః నౄణామ్ ॥ 19॥ కలేః దుర్విషహః క్రోధః తమః తం అనువర్తతే । తమసా గ్రస్యతే పుంసః చేతనా వ్యాపినీ ద్రుతమ్ ॥ 20॥ తయా విరహితః సాధో జన్తుః శూన్యాయ కల్పతే । తతః అస్య స్వార్థవిభ్రంశః మూర్చ్ఛితస్య మృతస్య చ ॥ 21॥ విషయాభినివేశేన న ఆత్మానం వేద న అపరమ్ । వృక్షజీవికయా జీవన్ వ్యర్థం భస్త్ర ఇవ యః శ్వసన్ ॥ 22॥ ఫలశ్రుతిః ఇయం నౄణాం న శ్రేయః రోచనం పరమ్ । శ్రేయోవివక్షయా ప్రోక్తం యథా భైషజ్యరోచనమ్ ॥ 23॥ ఉత్పత్తి ఏవ హి కామేషు ప్రాణేషు స్వజనేషు చ । ఆసక్తమనసః మర్త్యా ఆత్మనః అనర్థహేతుషు ॥ 24॥ న తాన్ అవిదుషః స్వార్థం భ్రామ్యతః వృజినాధ్వని । కథం యుఞ్జ్యాత్ పునః తేషు తాన్ తమః విశతః బుధః ॥ 25॥ ఏవం వ్యవసితం కేచిత్ అవిజ్ఞాయ కుబుద్ధయః । ఫలశ్రుతిం కుసుమితాం న వేదజ్ఞాః వదన్తి హి ॥ 26॥ కామినః కృపణాః లుబ్ధాః పుష్పేషు ఫలబుద్ధయః । అగ్నిముగ్ధా ధుమతాన్తాః స్వం లోకం న విన్దన్తి తే ॥ 27॥ న తే మాం అఙ్గః జానన్తి హృదిస్థం యః ఇదం యతః । ఉక్థశస్త్రాః హి అసుతృపః యథా నీహారచక్షుషః ॥ 28॥ తే మే మతం అవిజ్ఞాయ పరోక్షం విషయాత్మకాః । హింసాయాం యది రాగః స్యాత్ యజ్ఞః ఏవ న చోదనా ॥ 29॥ హింసావిహారాః హి అలబ్ధైః పశుభిః స్వసుఖేచ్ఛయా । యజన్తే దేవతాః యజ్ఞైః పితృభూతపతీన్ ఖలాః ॥ 30॥ స్వప్న్ ఉపమం అముం లోకం అసన్తం శ్రవణప్రియమ్ । ఆశిషః హృది సఙ్కల్ప్య త్యజన్తి అర్థాన్ యథా వణిక్ ॥ 31॥ రజఃసత్త్వతమోనిష్ఠాః రజఃసత్త్వతమోజుషః । ఉపాసతః ఇన్ద్రముఖ్యాన్ దేవాదీన్ న తథా ఏవ మామ్ ॥ 32॥ ఇష్ట్వా ఇహ దేవతాః యజ్ఞైః గత్వా రంస్యామహే దివి । తస్య అన్తః ఇహ భూయాస్మః మహాశాలా మహాకులాః ॥ 33॥ ఏవం పుష్పితయా వాచా వ్యాక్షిప్తమనసాం నౄణామ్ । మానినాన్ చ అతిస్తబ్ధానాం మద్వార్తా అపి న రోచతే ॥ 34॥ వేదాః బ్రహ్మాత్మవిషయాః త్రికాణ్డవిషయాః ఇమే । పరోక్షవాదాః ఋషయః పరోక్షం మమ చ ప్రియమ్ ॥ 35॥ శబ్దబ్రహ్మ సుదుర్బోధం ప్రాణ ఇన్ద్రియ మనోమయమ్ । అనన్తపారం గమ్భీరం దుర్విగాహ్యం సముద్రవత్ ॥ 36॥ మయా ఉపబృంహితం భూమ్నా బ్రహ్మణా అనన్తశక్తినా । భూతేషు ఘోషరూపేణ బిసేషు ఊర్ణ ఇవ లక్ష్యతే ॥ 37॥ యథా ఊర్ణనాభిః హృదయాత్ ఊర్ణాం ఉద్వమతే ముఖాత్ । ఆకాశాత్ ఘోషవాన్ ప్రాణః మనసా స్పర్శరూపిణా ॥ 38॥ ఛన్దోమయః అమృతమయః సహస్రపదవీం ప్రభుః । ఓఙ్కారాత్ వ్యఞ్జిత స్పర్శ స్వర ఉష్మ అన్తస్థ భూషితామ్ ॥ 39॥ విచిత్రభాషావితతాం ఛన్దోభిః చతుర ఉత్తరైః । అనన్తపారాం బృహతీం సృజతి ఆక్షిపతే స్వయమ్ ॥ 40॥ గాయత్రీ ఉష్ణిక్ అనుష్టుప్ చ బృహతీ పఙ్క్తిః ఏవ చ । త్రిష్టుప్ జగతీ అతిచ్ఛన్దః హి అత్యష్టి అతిజగత్ విరాట్ ॥ 41॥ కిం విధత్తే కిం ఆచష్టే కిం అనూద్య వికల్పయేత్ । ఇతి అస్యాః హృదయం లోకే న అన్యః మత్ వేద కశ్చన ॥42॥ మాం విధత్తే అభిధత్తే మాం వికల్ప్య అపోహ్యతే తు అహమ్ । ఏతావాన్ సర్వవేదార్థః శబ్దః ఆస్థాయ మాం భిదామ్ । మాయామాత్రం అనూద్య అన్తే ప్రతిషిధ్య ప్రసీదతి ॥ 43॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవద్ద్ధవసంవాదే వేదత్రయవిభాగనిరూపణం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః ॥ 21॥ అథ ద్వావింశః అధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । కతి తత్త్వాని విశ్వేశ సఙ్ఖ్యాతాని ఋషిభిః ప్రభో । నవ ఏకాదశ పఞ్చ త్రీణి ఆత్థ త్వం ఇహ శుశ్రుమ ॥ 1॥ కేచిత్ షడ్వింశతిం ప్రాహుః అపరే పఞ్చవింశతిమ్ । సప్త ఏకే నవ షట్ కేచిత్ చత్వారి ఏకాదశ అపరే । కేచిత్ సప్తదశ ప్రాహుః షోడశ ఏకే త్రయోదశ ॥ 2॥ ఏతావత్ త్వం హి సఙ్ఖ్యానాం ఋషయః యత్ వివక్షయా । గాయన్తి పృథక్ ఆయుష్మన్ ఇదం నః వక్తుం అర్హసి ॥ 3॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । యుక్తం చ సన్తి సర్వత్ర భాషన్తే బ్రాహ్మణాః యథా । మాయాం మదీయాం ఉద్గృహ్య వదతాం కిం ను దుర్ఘటమ్ ॥ 4॥ న ఏతత్ ఏవం యథా ఆత్థ త్వం యత్ అహం వచ్మి తత్ తథా । ఏవం వివదతాం హేతుం శక్తయః మే దురత్యయాః ॥ 5॥ యాసాం వ్యతికరాత్ ఆసీత్ వికల్పః వదతాం పదమ్ । ప్రాప్తే శమదమే అపి ఏతి వాదస్తమను శామ్యతి ॥ 6॥ పరస్పరాన్ అనుప్రవేశాత్ తత్త్వానాం పురుషర్షభ । పౌర్వ అపర్య ప్రసఙ్ఖ్యానం యథా వక్తుః వివక్షితమ్ ॥ 7॥ ఏకస్మిన్ అపి దృశ్యన్తే ప్రవిష్టాని ఇతరాణి చ । పూర్వస్మిన్ వా పరస్మిన్ వా తత్త్వే తత్త్వాని సర్వశః ॥ 8॥ పౌర్వ అపర్యం అతః అమీషాం ప్రసఙ్ఖ్యానం అభీప్సతామ్ । యథా వివిక్తం యత్ వక్త్రం గృహ్ణీమః యుక్తిసమ్భవాత్ ॥ 9॥ అనాది అవిద్యాయుక్తస్య పురుషస్య ఆత్మవేదనమ్ । స్వతః న సమ్భవాత్ అన్యః తత్త్వజ్ఞః జ్ఞానదః భవేత్ ॥ 10॥ పురుష ఈశ్వరయోః అత్ర న వైలక్షణ్యం అణు అపి । తత్ అన్యకల్పనాపార్థా జ్ఞానం చ ప్రకృతేః గుణః ॥ 11॥ ప్రకృతిః గుణసామ్యం వై ప్రకృతేః న ఆత్మనః గుణాః । సత్త్వం రజః తమః ఇతి స్థితి ఉత్పత్తి అన్తహేతవః ॥ 12॥ సత్త్వం జ్ఞానం రజః కర్మ తమః అజ్ఞానం ఇహ ఉచ్యతే । గుణవ్యతికరః కాలః స్వభావః సూత్రం ఏవ చ ॥ 13॥ పురుషః ప్రకృతిః వ్యక్తం అహఙ్కారః నభః అనిలః । జ్యోతిః ఆపః క్షితిః ఇతి తత్త్వాని ఉక్తాని మే నవ ॥ 14॥ శ్రోత్రం త్వక్ దర్శనం ఘ్రాణః జిహ్వా ఇతి జ్ఞానశక్తయః । వాక్ పాణి ఉపస్థ పాయు అఙ్ఘ్రిః కర్మాణ్యఙ్గ ఉభయం మనః ॥ 15॥ శబ్దః స్పర్శః రసః గన్ధః రూపం చ ఇతి అర్థజాతయః । గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ శిల్పాని కర్మ ఆయతన సిద్ధయః ॥ 16॥ సర్గ ఆదౌ ప్రకృతిః హి అస్య కార్య కారణ రూపిణీ । సత్త్వ ఆదిభిః గుణైః ధత్తే పురుషః అవ్యక్తః ఈక్షతే ॥ 17॥ వ్యక్త ఆదయః వికుర్వాణాః ధాతవః పురుష ఈక్షయా । లబ్ధవీర్యాః సృజన్తి అణ్డం సంహతాః ప్రకృతేః బలాత్ ॥ 18॥ సప్త ఏవ ధాతవః ఇతి తత్ర అర్థాః పఞ్చ ఖాదయః । జ్ఞానం ఆత్మా ఉభయ ఆధారః తతః దేహ ఇన్ద్రియ ఆసవః ॥ 19॥ షడ్ ఇతి అత్ర అపి భూతాని పఞ్చ షష్ఠః పరః పుమాన్ । తైః యుక్తః ఆత్మసమ్భూతైః సృష్ట్వా ఇదం సముపావిశత్ ॥ 20॥ చత్వారి ఏవ ఇతి తత్ర అపి తేజః ఆపః అన్నం ఆత్మనః । జాతాని తైః ఇదం జాతం జన్మ అవయవినః ఖలు ॥ 21॥ సఙ్ఖ్యానే సప్తదశకే భూతమాత్ర ఇన్ద్రియాణి చ । పఞ్చపఞ్చ ఏక మనసా ఆత్మా సప్తదశః స్మృతః ॥ 22॥ తద్వత్ షోడశసఙ్ఖ్యానే ఆత్మా ఏవ మనః ఉచ్యతే । భూతేన్ద్రియాణి పఞ్చ ఏవ మనః ఆత్మా త్రయోదశః ॥ 23॥ ఏకాదశత్వః ఆత్మా అసౌ మహాభూతేన్ద్రియాణి చ । అష్టౌ ప్రకృతయః చ ఏవ పురుషః చ నవ ఇతి అథ ॥ 24॥ ఇతి నానా ప్రసఙ్ఖ్యానం తత్త్వానాం ఋషిభిః కృతమ్ । సర్వం న్యాయ్యం యుక్తిమత్వాత్ విదుషాం కిం అశోభనమ్ ॥ 25॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । ప్రకృతిః పురుషః చ ఉభౌ యది అపి ఆత్మవిలక్షణౌ । అన్యోన్య అపాశ్రయాత్ కృష్ణ దృశ్యతే న భిదా తయోః । ప్రకృతౌ లక్ష్యతే హి ఆత్మా ప్రకృతిః చ తథా ఆత్మని ॥ 26॥ ఏవం మే పుణ్డరీకాక్ష మహాన్తం సంశయం హృది । ఛేత్తుం అర్హసి సర్వజ్ఞ వచోభిః నయనైపుణైః ॥ 27॥ త్వత్తః జ్ఞానం హి జీవానాం ప్రమోషః తే అత్ర శక్తితః । త్వం ఏవ హి ఆత్మ మాయాయా గతిం వేత్థ న చ అపరః ॥ 28॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ప్రకృతిః పురుషః చ ఇతి వికల్పః పురుషర్షభ । ఏషః వైకారికః సర్గః గుణవ్యతికరాత్మకః ॥ 29॥ మమ అఙ్గ మాయా గుణమయీ అనేకధా వికల్పబుద్ధీః చ గుణైః విధత్తే । వైకారికః త్రివిధః అధ్యాత్మం ఏకమ్ అథ అధిదైవం అధిభూతం అన్యత్ ॥ 30॥ దృక్ రూపం ఆర్కం వపుః అత్ర రన్ధ్రే పరస్పరం సిధ్యతి యః స్వతః ఖే । ఆత్మా యత్ ఏషం అపరః యః ఆద్యః స్వయా అనుభూత్య అఖిలసిద్ధసిద్ధిః । ఏవం త్వక్ ఆది శ్రవణాది చక్షుః జిహ్వ ఆది నాస ఆది చ చిత్తయుక్తమ్ ॥ 31॥ యః అసౌ గుణక్షోభకృతౌ వికారః ప్రధానమూలాత్ మహతః ప్రసూతః । అహం త్రివృత్ మోహవికల్పహేతుః వైకారికః తామసః ఐన్ద్రియః చ ॥ 32॥ ఆత్మాపరిజ్ఞానమయః వివాదః హి అస్తి ఇతి న అస్తి ఇతి భిదార్థనిష్ఠః । వ్యర్థః అపి న ఏవ ఉపరమేత పుంసాం మత్తః పరావృత్తధియాం స్వలోకాత్ ॥ 33॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । త్వత్తః పరావృత్తధియః స్వకృతైః కర్మభిః ప్రభో । ఉచ్చ అవచాన్ యథా దేహాన్ గృహ్ణన్తి విసృజన్తి చ ॥ 34॥ తత్ మమ ఆఖ్యాహి గోవిన్ద దుర్విభావ్యం అనాత్మభిః । న హి ఏతత్ ప్రాయశః లోకే విద్వాంసః సన్తి వఞ్చితాః ॥ 35॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । మనః కర్మమయం నృణాం ఇన్ద్రియైః పఞ్చభిః యుతమ్ । లోకాత్ లోకం ప్రయాతి అన్యః ఆత్మా తత్ అనువర్తతే ॥ 36॥ ధ్యాయన్ మనః అనువిషయాన్ దృష్టాన్ వా అనుశ్రుతాన్ అథ । ఉద్యత్ సీదత్ కర్మతన్త్రం స్మృతిః తత్ అనుశామ్యతి ॥ 37॥ విషయ అభినివేశేన న ఆత్మానం యత్ స్మరేత్ పునః । జన్తోః వై కస్యచిత్ హేతోః మృత్యుః అత్యన్తవిస్మృతిః ॥ 38॥ జన్మ తు ఆత్మతయా పుంసః సర్వభావేన భూరిద । విషయ స్వీకృతిం ప్రాహుః యథా స్వప్నమనోరథః ॥ 39॥ స్వప్నం మనోరథం చ ఇత్థం ప్రాక్తనం న స్మరతి అసౌ । తత్ర పూర్వం ఇవ ఆత్మానం అపూర్వం చ అనుపశ్యతి ॥ 40॥ ఇన్ద్రియ ఆయన సృష్ట్యా ఇదం త్రైవిధ్యం భాతి వస్తుని । బహిః అన్తః భిదాహేతుః జనః అసత్ జనకృత్ యథా ॥ 41॥ నిత్యదా హి అఙ్గః భూతాని భవన్తి న భవన్తి చ । కాలేన అల్క్ష్యవేగేన సూక్ష్మత్వాత్ తత్ న దృశ్యతే ॥ 42॥ యథా అర్చిషాం స్రోతసాం చ ఫలానాం వా వనస్పతేః । తథా ఏవ సర్వభూతానాం వయః అవస్థా ఆదయః కృతాః ॥ 43॥ సః అయం దీపః అర్చిషాం యద్వత్ స్రోతసాం తత్ ఇదం జలమ్ । సః అయం పుమాన్ ఇతి నృణాం మృషాః గీః ధీః మృషా ఆయుషామ్ ॥ 44॥ మా స్వస్య కర్మబీజేన జాయతే సః అపి అయం పుమాన్ । మ్రియతే వామరః భ్రాన్త్యా యథా అగ్నిః దారు సంయుతః ॥ 45॥ నిషేకగర్భజన్మాని బాల్యకౌమారయౌవనమ్ । వయోమధ్యం జరా మృత్యుః ఇతి అవస్థాః తనోః నవ ॥ 46॥ ఏతాః మనోరథమయీః హి అన్యస్య ఉచ్చావచాః తనూః । గుణసఙ్గాత్ ఉపాదత్తే క్వచిత్ కశ్చిత్ జహాతి చ ॥ 47॥ ఆత్మనః పితృపుత్రాభ్యాం అనుమేయౌ భవాప్యయౌ । న భవాప్యయవస్తూనాం అభిజ్ఞః ద్వయలక్షణః ॥ 48॥ తరోః బీజవిపాకాభ్యాం యః విద్వాత్ జన్మసంయమౌ । తరోః విలక్షణః ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్ ॥ 49॥ ప్రకృతేః ఏవం ఆత్మానం అవివిచ్య అబుధః పుమాన్ । తత్త్వేన స్పర్శసమ్మూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే ॥ 50॥ సత్త్వసఙ్గాత్ ఋషీన్ దేవాన్ రజసా అసురమానుషాన్ । తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితః యాతి కర్మభిః ॥ 51॥ నృత్యతః గాయతః పశ్యన్ యథా ఏవ అనుకరోతి తాన్ । ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ అనీహః అపి అనుకార్యతే ॥ 52॥ యథా అమ్భసా ప్రచలతా తరవః అపి చలాః ఇవ । చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతి ఇవ భూః ॥ 53॥ యథా మనోరథధియః విషయానుభవః మృషా । స్వప్నదృష్టాః చ దాశార్హ తథా సంసారః ఆత్మనః ॥ 54॥ అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే । ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 55॥ తస్మాత్ ఉద్ధవ మా భుఙ్క్ష్వ విషయాన్ అసత్ ఇన్ద్రియైః । ఆత్మా అగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 56॥ క్షిప్తః అవమానితః అసద్భిః ప్రలబ్ధః అసూయితః అథవా । తాడితః సన్నిబద్ధః వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః ॥ 57॥ నిష్ఠితః మూత్రితః బహుధా ఏవం ప్రకమ్పితః । శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగతః ఆత్మనా ఆత్మానం ఉద్ధరేత్ ॥ 58॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । యథా ఏవం అనుబుద్ధ్యేయం వద నః వదతాం వర । సుదుఃసహం ఇమం మన్యః ఆత్మని అసత్ అతిక్రమమ్ ॥ 59॥ విదుషం అపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిః హి బలీయసీ । ఋతే త్వత్ ధర్మనిరతాన్ శాన్తాః తే చరణాలయాన్ ॥ 60॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే ద్వావింశోఽధ్యాయః ॥ 22॥ అథ త్రయోవింశః అధ్యాయః । బాదరాయణిః ఉవాచ । సః ఏవం ఆశంసితః ఉద్ధవేన భాగవతముఖ్యేన దాశార్హముఖ్యః । సభాజయన్ బృత్యవచః ముకున్దః తం ఆబభాషే శ్రవణీయవీర్యః ॥ 1॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । బర్హస్పత్య సః వై న అత్ర సాధుః వై దుర్జన్ ఈరితైః । దురుక్తైః భిన్నం ఆత్మానం యః సమాధాతుం ఈశ్వరః ॥ 2॥ న తథా తప్యతే విద్ధః పుమాన్ బాణైః సుమర్మగైః । యథా తుదన్తి మర్మస్థాః హి అసతాం పరుషేషవః ॥ 3॥ కథయన్తి మహత్పుణ్యం ఇతిహాసం ఇహ ఉద్ధవ । తం అహం వర్ణయిష్యామి నిబోధ సుసమాహితః ॥ 4॥ కేనచిత్ భిక్షుణా గీతం పరిభూతేన దుర్జనైః । స్మరతాః ధృతియుక్తేన విపాకం నిజకర్మణామ్ ॥ 5॥ అవనిషు ద్విజః కశ్చిత్ ఆసీత్ ఆఢ్యతమః శ్రియా । వార్తావృత్తిః కదర్యః తు కామీ లుబ్ధః అతికోపనః ॥ 6॥ జ్ఞాతయః అతిథయః తస్య వాఙ్మాత్రేణ అపి న అర్చితాః । శూన్య అవసథః ఆత్మా అపి కాలే కామైః అనర్చితః ॥ 7॥ దుఃశీలస్య కదర్యస్య ద్రుహ్యన్తే పుత్రబాన్ధవాః । దారా దుహితరః భృత్యాః విషణ్ణాః న ఆచరన్ ప్రియమ్ ॥ 8॥ తస్య ఏవం యక్షవిత్తస్య చ్యుతస్య ఉభయలోకతః । ధర్మకామవిహీనస్య చుక్రుధుః పఞ్చభాగినః ॥ 9॥ తత్ అవధ్యాన విస్రస్త పుణ్య స్కన్ధస్య భూరిద । అర్థః అపి అగచ్ఛన్ నిధనం బహు ఆయాస పరిశ్రమః ॥ 10॥ జ్ఞాతయః జగృహుః కిఞ్చిత్ కిఞ్చిత్ అస్యవః ఉద్ధవ । దైవతః కాలతః కిఞ్చిత్ బ్రహ్మబన్ధోః నృపార్థివాత్ ॥ 11॥ సః ఏవం ద్రవిణే నష్టే ధర్మకామవివర్జితః । ఉపేక్షితః చ స్వజనైః చిన్తాం ఆప దురత్యయామ్ ॥ 12॥ తస్య ఏవం ధ్యాయతః దీర్ఘం నష్టరాయః తపస్వినః । ఖిద్యతః బాష్పకణ్ఠస్య నిర్వేదః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥ సః చ ఆహ ఇదం అహో కష్టం వృథా ఆత్మా మే అనుతాపితః । న ధర్మాయ న కామాయ యస్య అర్థ ఆయాసః ఈదృశః ॥ 14॥ ప్రాయేణ అర్థాః కదర్యాణాం న సుఖాయ కదాచన । ఇహ చ ఆత్మోపతాపాయ మృతస్య నరకాయ చ ॥ 15॥ యశః యశస్వినాం శుద్ధం శ్లాఘ్యాః యే గుణినాం గుణాః । లోభః స్వల్పః అపి తాన్ హన్తి శ్విత్రః రూపం ఇవ ఇప్సితమ్ ॥ 16॥ అర్థస్య సాధనే సిద్ధః ఉత్కర్షే రక్షణే వ్యయే । నాశ ఉపభోగః ఆయాసః త్రాసః చిన్తా భ్రమః నృణామ్ ॥ 17॥ స్తేయం హింసా అనృతం దమ్భః కామః క్రోధః స్మయః మదః । భేదః వైరం అవిశ్వాసః సంస్పర్ధా వ్యసనాని చ ॥ 18॥ ఏతే పఞ్చదశాన్ అర్థాః హి అర్థమూలాః మతాః నృణామ్ । తస్మాత్ అనర్థం అర్థాఖ్యం శ్రేయః అర్థీ దూరతః త్యజేత్ ॥ 19॥ భిద్యన్తే భ్రాతరః దారాః పితరః సుహృదః తథా । ఏకాస్నిగ్ధాః కాకిణినా సద్యః సర్వే అరయః కృతాః ॥ 20॥ అర్థేన అల్పీయసా హి ఏతే సంరబ్ధా దీప్తం అన్యవః । త్యజన్తి ఆశు స్పృధః ఘ్నన్తి సహసా ఉత్సృజ్య సౌహృదమ్ ॥ 21॥ లబ్ధ్వా జన్మ అమరప్రార్థ్యం మానుష్యం తత్ ద్విజ అగ్ర్యతామ్ । తత్ అనాదృత్య యే స్వార్థం ఘ్నన్తి యాన్తి అశుభాం గతిమ్ ॥ 22॥ స్వర్గ అపవర్గయోః ద్వారం ప్రాప్య లోకం ఇమం పుమాన్ । ద్రవిణే కః అనూషజ్జేత మర్త్యః అనర్థస్య ధామని ॥ 23॥ దేవర్షి పితృ భూతాని జ్ఞాతీన్ బన్ధూన్ చ భాగినః । అసంవిభజ్య చ ఆత్మానం యక్షవిత్తః పతతి అధః ॥ 24॥ వ్యర్థయా అర్థేహయా విత్తం ప్రమత్తస్య వయః బలమ్ । కుశలాః యేన సిధ్యన్తి జరఠః కిం ను సాధయే ॥ 25॥ కస్మాత్ సఙ్క్లిశ్యతే విద్వాన్ వ్యర్థయా అర్థేహయా అసకృత్ । కస్యచిత్ మాయయా నూనం లోకః అయం సువిమోహితః ॥ 26॥ కిం ధనైః ధనదైః వా కిం కామైః వా కామదైః ఉత । మృత్యునా గ్రస్యమానస్య కర్మభిః వా ఉత జన్మదైః ॥ 27॥ నూనం మే భగవాన్ తుష్టః సర్వదేవమయః హరిః । యేన నీతః దశాం ఏతాం నిర్వేదః చ ఆత్మనః ప్లవః ॥ 28॥ సః అహం కలౌ అశేషేణ శోషయిహ్హ్యే అఙ్గం ఆత్మనః । అప్రమత్తః అఖిలస్వార్థే యది స్యాత్ సిద్ధః ఆత్మని ॥ 29॥ తత్ర మాం అనుమోదేరన్ దేవాః త్రిభువనేశ్వరాః । ముహూర్తేన బ్రహ్మలోకం ఖట్వాఙ్గః సమసాధయత్ ॥ 30॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఇతి అభిప్రేత్య మనసా హి ఆవన్త్యః ద్విజసత్తమః । ఉన్ముచ్య హృదయగ్రన్థీన్ శాన్తః భిక్షుః అభూత్ మునిః ॥ 31॥ సః చచార మహీం ఏతాం సంయత ఆత్మేన్ద్రియ అనిలః । భిక్షార్థం నగర గ్రామాన్ అసఙ్గః అలక్షితః అవిశత్ ॥ 32॥ తం వై ప్రవయసం భిక్షుం అవధూతం అసజ్జనాః । దృష్ట్వా పర్యభవన్ భద్రః బహ్వీభిః పరిభూతిభిః ॥ 33॥ కేచిత్ త్రివేణుం జగృహుః ఏకే పాత్రం కమణ్డలుమ్ । పీఠం చ ఏకే అక్షసూత్రం చ కన్థాం చీరాణి కేచన ॥ 34॥ ప్రదాయ చ పునః తాని దర్శితాని ఆదదుః మునేః । అన్నం చ భైక్ష్యసమ్పన్నం భుఞ్జానస్య సరిత్ తటే ॥ 35॥ మూత్రయన్తి చ పాపిష్ఠాః ష్ఠీవన్తి అస్య చ మూర్ధని । యతవాచం వాచయన్తి తాడయన్తి న వక్తి చేత్ ॥ 36॥ తర్జయన్తి అపరే వాగ్భిః స్తేనః అయం ఇతి వాదినః । బధ్నన్తి రజ్జ్వా తం కేచిత్ బధ్యతాం బధ్యతాం ఇతి ॥ 37॥ క్షిపన్తి ఏకే అవజానన్తః ఏషః ధర్మధ్వజః శఠః । క్షీణవిత్తః ఇమాం వృత్తిం అగ్రహీత్ స్వజన ఉజ్ఝితః ॥ 38॥ అహో ఏషః మహాసారః ధృతిమాన్ గిరిః ఆడివ । మౌనేన సాధయతి అర్థం బకవత్ దృఢనిశ్చయః ॥ 39॥ ఇతి ఏకే విహసన్తి ఏనం ఏకే దుర్వాతయన్తి చ । తం బబన్ధుః నిరురుధుః యథా క్రీడనకం ద్విజమ్ ॥ 40॥ ఏవం సః భౌతికం దుఃఖం దైవికం దైహికం చ యత్ । భోక్తవ్యం ఆత్మనః దిష్టం ప్రాప్తం ప్రాప్తం అబుధ్యత ॥ 41॥ పరిభూతః ఇమాం గాథాం అగాయత నరాధమైః । పాతయద్భిః స్వధర్మస్థః ధృతిం ఆస్థాయ సాత్వికీమ్ ॥ 42॥ ద్విజః ఉవాచ । న అయం జనః మే సుఖదుఃఖహేతుః న దేవతాత్మా గ్రహకర్మకాలాః । మనః పరం కారణం ఆమనన్తి సంసారచక్రం పరివర్తయేత్ యత్ ॥ 43॥ మనః గుణాన్ వై సృజతే బలీయః తతః చ కర్మాణి విలక్షణాని । శుక్లాని కృష్ణాని అథ లోహితాని తేభ్యః సవర్ణాః సృతయః భవన్తి ॥ 44॥ అనీహః ఆత్మా మనసా సమీహతా హిరణ్మయః మత్సఖః ఉద్విచష్టే । మనః స్వలిఙ్గం పరిగృహ్య కామాన్ జుషన్ నిబద్ధః గుణసఙ్గతః అసౌ ॥ 45॥ దానం స్వధర్మః నియమః యమః చ శ్రుతం చ కర్మాణి చ సద్వ్రతాని । సర్వే మనోనిగ్రహలక్షణాన్తాః పరః హి యోగః మనసః సమాధి ॥ 46॥ సమాహితం యస్య మనః ప్రశాన్తమ్ దానాదిభిః కిం వద తస్య కృత్యమ్ । అసంయతం యస్య మనః వినశ్యత్ దానాదిభిః చేత్ అపరం కిమేభిః ॥ 47॥ మనోవశే అన్యే హి అభవన్ స్మ దేవాః మనః చ న అన్యస్య వశం సమేతి । భీష్మః హి దేవః సహసః సహీయాన్ యుఞ్జ్యాత్ వశే తం సః హి దేవదేవః ॥ 48॥ తం దుర్జయం శత్రుం అసహ్యవేగం మరున్తుదం తత్ న విజిత్య కేచిత్ । కుర్వన్తి అసత్ విగ్రహం అత్ర మర్త్యైః మిత్రాణి ఉదాసీన రిపూన్ విమూఢాః ॥ 49॥ దేహం మనోమాత్రం ఇమం గృహీత్వా మమ అహం ఇతి అన్ధ ధియః మనుష్యాః । ఏషః అహం అన్యః అయం ఇతి భ్రమేణ దురన్తపారే తమసి భ్రమన్తి ॥ 50॥ జనః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః చ అత్ర హ భౌమయోః తత్ । జిహ్వాం క్వచిత్ సన్దశతి స్వదద్భిః తత్ వేదనాయాం కతమాయ కుప్యేత్ ॥ 51॥ దుఃఖస్య హేతుః యది దేవతాః తు కిం ఆత్మనః తత్ర వికారయోః తత్ । యత్ అఙ్గం అఙ్గేన నిహన్యతే క్వచిత్ క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః స్వదేహే ॥ 52॥ ఆత్మా యది స్యాత్ సుఖదుఃఖహేతుః కిం అన్యతః తత్ర నిజస్వభావః । న హి ఆత్మనః అన్యత్ యది తత్ మృషా స్యాత్ క్రుధ్యేత కస్మాత్ న సుఖం న దుఃఖమ్ ॥ 53॥ గ్రహాః నిమిత్తం సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః అజస్య జనస్య తే వై । గ్రహైః గ్రహస్య ఏవ వదన్తి పీడామ్ క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః తతః అన్యః ॥ 54॥ కర్మాః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః తత్ హి జడాజడత్వే । దేహః తు అచిత్పురుషః అయం సుపర్ణః క్రుధ్యేత కస్మై న హి కర్మమూలమ్ ॥ 55॥ కాలః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః తత్ర తత్ ఆత్మకః అసౌ । న అగ్నేః హి తాపః న హిమస్య తత్ స్యాత్ క్రుధ్యేత కస్మై న పరస్య ద్వన్ద్వమ్ ॥ 56॥ న కేనచిత్ క్వ అపి కథఞ్చన అస్య ద్వన్ద్వ ఉపరాగః పరతః పరస్య । యథాహమః సంసృతిరూపిణః స్యాత్ ఏవం ప్రబుద్ధః న బిభేతి భూతైః ॥ 57॥ ఏతాం సః ఆస్థాయ పరాత్మనిష్ఠామ్ అధ్యాసితాం పూర్వతమైః మహర్షిభిః । అహం తరిష్యామి దురన్తపారమ్ తమః ముకున్ద అఙ్ఘ్రినిషేవయా ఏవ ॥ 58॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । నిర్విద్య నష్టద్రవిణః గతక్లమః ప్రవ్రజ్య గాం పర్యటమానః ఇత్థమ్ । నిరాకృతః అసద్భిః అపి స్వధర్మాత్ అకమ్పితః అముం మునిః ఆహ గాథామ్ ॥ 59॥ సుఖదుఃఖప్రదః న అన్యః పురుషస్య ఆత్మవిభ్రమః । మిత్ర ఉదాసీనరిపవః సంసారః తమసః కృతః ॥ 60॥ తస్మాత్ సర్వాత్మనా తాత నిగృహాణ మనో ధియా । మయి ఆవేశితయా యుక్తః ఏతావాన్ యోగసఙ్గ్రహః ॥ 61॥ యః ఏతాం భిక్షుణా గీతాం బ్రహ్మనిష్ఠాం సమాహితః । ధారయన్ శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ద్వన్ద్వైః న ఏవ అభిభూయతే ॥ 62॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే బిక్షుగీతనిరూపణం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః ॥ 23॥ అథ చతుర్వింశోఽధ్యాః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । అథ తే సమ్ప్రవక్ష్యామి సాఙ్ఖ్యం పూర్వైః వినిశ్చితమ్ । యత్ విజ్ఞాయ పుమాన్ సద్యః జహ్యాత్ వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 1॥ ఆసీత్ జ్ఞానం అథః హి అర్థః ఏకం ఏవ అవికల్పితమ్ । యదా వివేకనిపుణాః ఆదౌ కృతయుగే అయుగే ॥ 2॥ తత్ మాయాఫలరూపేణ కేవలం నిర్వికల్పితమ్ । వాఙ్మనః అగోచరం సత్యం ద్విధా సమభవత్ బృహత్ ॥ 3॥ తయోః ఏకతరః హి అర్థః ప్రకృతిః సోభయాత్మికా । జ్ఞానం తు అన్యతరః భావః పురుషః సః అభిధీయతే ॥ 4॥ తమః రజః సత్త్వం ఇతి ప్రకృతేః అభవన్ గుణాః । మయా ప్రక్షోభ్యమాణాయాః పురుష అనుమతేన చ ॥ 5॥ తేభ్యః సమభవత్ సూత్రం మహాన్ సూత్రేణ సంయుతః । తతః వికుర్వతః జాతః యః అహఙ్కారః విమోహనః ॥ 6॥ వైకారికః తైజసః చ తామసః చ ఇతి అహం త్రివృత్ । తన్మాత్ర ఇన్ద్రియ మనసాం కారణం చిత్ అచిత్ మయః ॥ 7॥ అర్థః తన్మాత్రికాత్ జజ్ఞే తామసాత్ ఇన్ద్రియాణి చ । తైజసాత్ దేవతాః ఆసన్ ఏకాదశ చ వైకృతాత్ ॥ 8॥ మయా సఞ్చోదితాః భావాః సర్వే సంహతి అకారిణః । అణ్డం ఉత్పాదయామాసుః మమ ఆయతనం ఉత్తమమ్ ॥ 9॥ తస్మిన్ అహం సమభవం అణ్డే సలిలసంస్థితౌ । మమ నాభ్యాం అభూత్ పద్మం విశ్వాఖ్యం తత్ర చ ఆత్మభూః ॥ 10॥ సః అసృజత్ తపసా యుక్తః రజసా మత్ అనుగ్రహాత్ । లోకాన్ సపాలాన్ విశ్వాత్మా భూః భువః స్వః ఇతి త్రిధా ॥ 11॥ దేవానాం ఓకః ఆసీత్ స్వః భూతానాం చ భువః పదమ్ । మర్త్య ఆదీనాం చ భూః లోకః సిద్ధానాం త్రితయాత్ పరమ్ ॥ 12॥ అధః అసురాణాం నాగానాం భూమేః ఓకః అసృజత్ ప్రభుః । త్రిలోక్యాం గతయః సర్వాః కర్మణాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥ 13॥ యోగస్య తపసః చ ఏవ న్యాసస్య గతయః అమలాః । మహః జనః తపః సత్యం భక్తియోగస్య మద్గతిః ॥ 14॥ మయా కాలాత్మనా ధాత్రా కర్మయుక్తం ఇదం జగత్ । గుణప్రవాహః ఏతస్మిన్ ఉన్మజ్జతి నిమజ్జతి ॥ 15॥ అణుః బృహత్ కృశః స్థూలః యః యః భావః ప్రసిధ్యతి । సర్వః అపి ఉభయసంయుక్తః ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 16॥ యః తు యస్య ఆదిః అన్తః చ సః వై మధ్యం చ తస్య సన్ । వికారః వ్యవహారార్థః యథా తైజస పార్థివాః ॥ 17॥ యత్ ఉపాదాయ పూర్వః తు భావః వికురుతే అపరమ్ । ఆదిః అన్తః యదా యస్య తత్ సత్యం అభిధీయతే ॥ 18॥ ప్రకృతిః హి అస్య ఉపాదానం ఆధారః పురుషః పరః । సతః అభివ్యఞ్జకః కాలః బ్రహ్మ తత్ త్రితయం తు అహమ్ ॥ 19॥ సర్గః ప్రవర్తతే తావత్ పౌర్వ అపర్యేణ నిత్యశః । మహాన్ గుణవిసర్గ అర్థః స్థితి అన్తః యావత్ ఈక్షణమ్ ॥ 20॥ విరాట్ మయా ఆసాద్యమానః లోకకల్పవికల్పకః । పఞ్చత్వాయ విశేషాయ కల్పతే భువనైః సహ ॥ 21॥ అన్నే ప్రలీయతే మర్త్యం అన్నం ధానాసు లీయతే । ధానాః భూమౌ ప్రలీయన్తే భూమిః గన్ధే ప్రలీయతే ॥ 22॥ అప్సు ప్రలీయన్తే గన్ధః ఆపః చ స్వగుణే రసే । లీయతే జ్యోతిషి రసః జ్యోతీ రూపే ప్రలీయతే ॥ 23॥ రూపం వాయౌ సః చ స్పర్శే లీయతే సః అపి చ అమ్బరే । అమ్బరం శబ్దతన్మాత్రః ఇన్ద్రియాణి స్వయోనిషు ॥ 24॥ యోనిః వైకారికే సౌమ్య లీయతే మనసి ఈశ్వరే । శబ్దః భూతాదిం అపి ఏతి భూతాదిః మహతి ప్రభుః ॥ 25॥ సః లీయతే మహాన్ స్వేషు గుణేషు గుణవత్తమః । తే అవ్యక్తే సమ్ప్రలీయన్తే తత్కలే లీయతే అవ్యయే ॥ 26॥ కాలః మాయామయే జీవే జీవః ఆత్మని మయి అజే । ఆత్మా కేవలః ఆత్మస్థః వికల్ప అపాయ లక్షణః ॥ 27॥ ఏవం అన్వీక్షమాణస్య కథం వైకల్పికః భ్రమః । మనసః హృది తిష్ఠేత వ్యోమ్ని ఇవ అర్క ఉదయే తమః ॥ 28॥ ఏషః సాఙ్ఖ్యవిధిః ప్రోక్తః సంశయగ్రన్థిభేదనః । ప్రతిలోమ అనులోమాభ్యాం పరావరదృశా మయా ॥ 29॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ప్రకృతిపురుషసాఙ్ఖ్యయోగో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ॥ 24॥ అథ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవానువాచ । గుణానాం అసమిశ్రాణాం పుమాన్యేన యథా భవేత్ । తన్మే పురుషవర్య ఇఅదం ఉపధారయ శంసతః ॥ 1॥ సమః దమః తితిక్షా ఈక్షా తపః సత్యం దయా స్మృతిః । తుష్టిః త్యాగః అస్పృహా శ్రద్ధా హ్రీః దయా ఆదిః స్వనిర్వృతిః ॥ 2॥ కామః ఈహా మదః తృష్ణా స్తమ్భః ఆశీః భిదా సుఖమ్ । మద ఉత్సాహః యశః ప్రీతిః హాస్యం వీర్యం బల ఉద్యమః ॥ 3॥ క్రోధః లోభః అనృతం హింసా యాఞ్చా దమ్భః క్లమః కలిః । శోకమోహౌ విషాదార్తీ నిద్రా ఆశా భీః అనుద్యమః ॥ 4॥ సత్త్వస్య రజసః చ ఏతాః తమసః చ అనుమూర్వశః । వృత్తయః వర్ణితప్రాయాః సన్నిపాతం అథః శ్రుణు ॥ 5॥ సన్నిపాతః తు అహం ఇతి మమ ఇతి ఉద్ధవ యా మతిః । వ్యవహారః సన్నిపాతః మనోమాత్ర ఇన్ద్రియాసుభిః ॥ 6॥ ధర్మే చ అర్థే చ కామే చ యదా అసౌ పరినిష్ఠితః । గుణానాం సన్నికర్షః అయం శ్రద్ధాః అతిధనావహః ॥ 7॥ ప్రవృత్తిలక్షణే నిష్ఠా పుమాన్ యః హి గృహాశ్రమే । స్వధర్మే చ అనుతిష్ఠేత గుణానాం సమితిః హి సా ॥ 8॥ పురుషం సత్త్వసంయుక్తం అనుమీయాత్ శమ ఆదిభిః । కామాదిభీ రజోయుక్తం క్రోధాద్యైః తమసా యుతమ్ ॥ 9॥ యదా భజతి మాం భక్త్యా నిరపేక్షః స్వకర్మభిః । తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్ పురుషం స్త్రియం ఏవ వా ॥ 10॥ యదా ఆశిషః ఆశాస్య మాం భజేత స్వకర్మభిః । తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్ హింసాం ఆశాస్య తామసమ్ ॥ 11॥ సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః జీవస్య న ఏవ మే । చిత్తజా యైః తు భూతానాం సజ్జమానః నిబధ్యతే ॥ 12॥ యదేతరౌ జయేత్ సత్త్వం భాస్వరం విశదం శివమ్ । తదా సుఖేన యుజ్యేత ధర్మజ్ఞాన ఆదిభిః పుమాన్ ॥ 13॥ యదా జయేత్ తమః సత్త్వం రజః సఙ్గం భిదా చలమ్ । తదా దుఃఖేన యుజ్యేత కర్మణా యశసా శ్రియా ॥ 14॥ యదా జయేత్ రజః సత్త్వం తమః మూఢః లయం జడమ్ । యుజ్యేత శోకమోహాభ్యాం నిద్రయా హింసయా ఆశయా ॥ 15॥ యదా చిత్తం ప్రసీదేత ఇన్ద్రియాణాం చ నిర్వృతిః । దేహే అభయం మనోసఙ్గం తత్ సత్త్వం విద్ధి మత్పదమ్ ॥ 16॥ వికుర్వన్ క్రియయా చ అధీర నిర్వృతిః చ చేతసామ్ । గాత్రాస్వాస్థ్యం మనః భ్రాన్తం రజః ఏతైః నిశామయ ॥ 17॥ సీదత్ చిత్తం విలీయేత చేతసః గ్రహణే అక్షమమ్ । మనః నష్టం తమః గ్లానిః తమః తత్ ఉపధారయ ॥ 18॥ ఏధమానే గుణే సత్త్వే దేవానాం బలం ఏధతే । అసురాణాం చ రజసి తమసి ఉద్ధవ రక్షసామ్ ॥ 19॥ సత్త్వాత్ జగరణం విద్యాత్ రజసా స్వప్నం ఆదిశేత్ । ప్రస్వాపం తమసా జన్తోః తురీయం త్రిషు సన్తతమ్ ॥ 20॥ ఉపర్యుపరి గచ్ఛన్తి సత్త్వేన ఆబ్రహ్మణః జనాః । తమసా అధః అధః ఆముఖ్యాత్ రజసా అన్తరచారిణః ॥ 21॥ సత్త్వే ప్రలీనాః స్వః యాన్తి నరలోకం రజోలయాః । తమోలయాః తు నిరయం యాన్తి మాం ఏవ నిర్గుణాః ॥ 22॥ మదర్పణం నిష్ఫలం వా సాత్వికం నిజకర్మ తత్ । రాజసం ఫలసఙ్కల్పం హింసాప్రాయాది తామసమ్ ॥ 23॥ కైవల్యం సాత్వికం జ్ఞానం రజః వైకల్పికం చ యత్ । ప్రాకృతం తామసం జ్ఞానం మన్నిష్ఠం నిర్గుణం స్మృతమ్ ॥ 24॥ వనం తు సాత్వికః వాసః గ్రామః రాజసః ఉచ్యతే । తామసం ద్యూతసదనం మన్నికేతనం తు నిర్గుణమ్ ॥ 25॥ సాత్వికః కారకః అసఙ్గీ రాగాన్ధః రాజసః స్మృతః । తామసః స్మృతివిభ్రష్టః నిర్గుణః మదపాశ్రయః ॥ 26॥ సాత్త్వికీ ఆధ్యాత్మికీ శ్రద్ధా కర్మశ్రద్ధా తు రాజసీ । తామస్యధర్మే యా శ్రద్ధా మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా ॥ 27॥ పథ్యం పూతం అనాయః తం ఆహార్యం సాత్త్వికం స్మృతమ్ । రాజసం చ ఇన్ద్రియప్రేష్ఠం తామసం చ ఆర్తిద అశుచి ॥ 28॥ సాత్త్వికం సుఖం ఆత్మోత్థం విషయోత్థం తు రాజసమ్ । తామసం మోహదైనోత్థం నిర్గుణం మదపాశ్రయమ్ ॥ 29॥ ద్రవ్యం దేశః ఫలం కాలః జ్ఞానం కర్మ చ కారకాః । శ్రద్ధా అవస్థా ఆకృతిః నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వః ఏవ హి ॥ 30॥ సర్వే గుణమయాః భావాః పురుష అవ్యక్త ధిష్ఠితాః ॥ 31॥ ఏతాః సంసృతయః పుంసః గుణకర్మనిబన్ధనాః । యేన ఇమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణాః జీవేన చిత్తజాః । భక్తియోగేన మన్నిష్ఠః మద్భావాయ ప్రపద్యతే ॥ 32॥ తస్మాత్ అహం ఇమం లబ్ధ్వా జ్ఞానవిజ్ఞానసమ్భవమ్ । గుణసఙ్గం వినిర్ధూయ మాం భజన్తు విచక్షణాః ॥ 33॥ నిఃసఙ్గః మాం భజేత్ విద్వాన్ అప్రమత్తః జితేన్ద్రియః । రజః తమః చ అభిజయేత్ సత్త్వసంసేవయా మునిః ॥ 34॥ సత్త్వం చ అభిజయేత్ యుక్తః నైరపేక్ష్యేణ శాన్తధీః । సమ్పద్యతే గుణైః ముక్తః జీవః జీవం విహాయ మామ్ ॥ 35॥ జీవః జీవవినిర్ముక్తః గుణైః చ ఆశయసమ్భవైః । మయా ఏవ బ్రహ్మణా పూర్ణః న బహిః న అన్తరః చరేత్ ॥ 36॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే గుణనిర్గుణనిరూపణం నామ పఞ్చవింశోఽధ్యాయః ॥ 25॥ అథ షడ్వింశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । మత్ లక్షణం ఇమం కాయం లబ్ధ్వా మద్ధర్మః ఆస్థితః । ఆనన్దం పరమాత్మానం ఆత్మస్థం సముపైతి మామ్ ॥1॥ గుణమయ్యాః జీవయోన్యాః విముక్తః జ్ఞాననిష్ఠయా । గుణేషు మాయామాత్రేషు దృశ్యమానేషు అవస్తుతః । వర్తమానః అపి న పుమాన్ యుజ్యతే అవస్తుభిః గుణైః ॥ 2॥ సఙ్గం న కుర్యాత్ అసతాం శిశ్న ఉదర తృపాం క్వచిత్ । తస్య అనుగతః తమసి అన్ధే పతతి అన్ధ అనుగాన్ధవత్ ॥ 3॥ ఐలః సమ్రాట్ ఇమాం గాథాం అగాయత బృహచ్ఛ్రవాః । ఉర్వశీ విరహాత్ ముహ్యన్ నిర్విణ్ణః శోకసంయమే ॥ 4॥ త్యక్త్వా ఆత్మానం వ్రజన్తీం తాం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ నృపః । విలపన్ అన్వగాత్ జాయే ఘోరే తిష్ఠ ఇతి విక్లవః ॥ 5॥ కామాన్ అతృప్తః అనుజుషన్ క్షుల్లకాన్ వర్షయామినీః । న వేద యాన్తీః న అయాన్తీః ఉర్వశీ ఆకృష్టచేఅతనః ॥ 6॥ ఐలః ఉవాచ । అహో మే మోహవిస్తారః కామకష్మలచేతసః । దేవ్యాః గృహీతకణ్ఠస్య న ఆయుఃఖణ్డాః ఇమే స్మృతాః ॥ 7॥ న అహం వేద అభినిర్ముక్తః సూర్యః వా అభ్యుదితః అముయా । ముషితః వర్షపూగానాం బత అహాని గతాని ఉత ॥ 8॥ అహో మే ఆత్మసమ్మోహః యేన ఆత్మా యోషితాం కృతః । క్రీడామృగః చక్రవర్తీ నరదేవశిఖామణిః ॥ 9॥ సపరిచ్ఛదం ఆత్మానం హిత్వా తృణం ఇవ ఈశ్వరమ్ । యాన్తీం స్త్రియం చ అన్వగమం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ రుదన్ ॥ 10॥ కుతః తస్య అనుభావః స్యాత్ తేజః ఈశత్వం ఏవ వా । యః అన్వగచ్ఛం స్త్రియం యాన్తీం ఖరవత్ పాదతాడితః ॥ 11॥ కిం విద్యయా కిం తపసా కిం త్యాగేన శ్రుతేన వా । కిం వివిక్తేన మౌనేన స్త్రీభిః యస్య మనః హృతమ్ ॥ 12॥ స్వార్థస్య అకోవిదం ధిఙ్ మాం మూర్ఖం పణ్డిత మానినమ్ । యః అహం ఈశ్వరతాం ప్రాప్య స్త్రీభిః గో ఖరవత్ జితః ॥ 13॥ సేవతః వర్షపూగాత్ మే ఉర్వశ్యః అధరాసవమ్ । న తృప్యతి ఆత్మభూః కామః వహ్నిః ఆహుతిభిః యథా ॥ 14॥ పుంశ్చల్యా అపహృతం చిత్తం కోన్వన్యః మోచితుం ప్రభుః । ఆత్మారామేశ్వరం ఋతే భగవన్తం అధోక్షజమ్ ॥ 15॥ బోధితస్య అపి దేవ్యా మే సూక్తవాక్యేన దుర్మతేః । మనోగతః మహామోహః న అపయాతి అజితాత్మనః ॥ 16॥ కిం ఏతయా నః అపకృతం రజ్జ్వా వా సర్పచేతసః । రజ్జుస్వరూప అవిదుషః యః అహం యత్ అజితేన్ద్రియః ॥ 17॥ క్వ అయం మలోమసః కాయః దౌర్గన్ధి ఆది ఆత్మకః అశుచిః । క్వ గుణాః సౌమనస్య ఆద్యాః హి అధ్యాసః అవిద్యయా కృతః ॥ 18॥ పిత్రోః కిం స్వం ను భార్యాయాః స్వామినః అగ్నేః శ్వగృధ్రయోః । కిం ఆత్మనః కిం సుహృదాం ఇతి యః న అవసీయతే ॥ 19॥ తస్మిన్ కలేవరే అమేధ్యే తుచ్ఛనిష్ఠే విషజ్జతే । అహో సుభద్రం సునసం సుస్మితం చ ముఖం స్త్రియః ॥ 20॥ త్వఙ్ మాంస రుధిర స్నాయు మేదో మజ్జా అస్థి సంహతౌ । విణ్మూత్రపూయే రమతాం కృమీణాం కియత్ అన్తరమ్ ॥ 21॥ అథ అపి న ఉపసజ్జేత స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ అర్థవిత్ । విషయ ఇన్ద్రియ సంయోగాత్ మనః క్షుభ్యతి న అన్యథా ॥ 22॥ అదృష్టాత్ అశ్రుతాత్ భావాత్ న భావః ఉపజాయతే । అసమ్ప్రయుఞ్జతః ప్రాణాన్ శామ్యతి స్తిమితం మనః ॥ 23॥ తస్మాత్ సఙ్గః న కర్తవ్యః స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ ఇన్ద్రియైః । విదుషాం చ అపి అవిశ్రబ్ధః షడ్వర్గః కిము మాదృశామ్ ॥ 24॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఏవం ప్రగాయన్ నృపదేవదేవః సః ఉర్వశీలోకం అథః విహాయ । ఆత్మానం ఆత్మని అవగమ్య మాం వై ఉపారమత్ జ్ఞానవిధూతమోహః ॥ 25॥ తతః దుఃసఙ్గం ఉత్సృజ్య సత్సు సజ్జేత బుద్ధిమాన్ । సన్తః ఏతస్య ఛిన్దన్తి మనోవ్యాసఙ్గముక్తిభిః ॥ 26॥ సన్తః అనపేక్షాః మచ్చిత్తాః ప్రశాన్తాః సమదర్శినః । నిర్మమాః నిరహఙ్కారాః నిర్ద్వన్ద్వాః నిష్పరిగ్రహాః ॥ 27॥ తేషు నిత్యం మహాభాగః మహాభాగేషు మత్కథాః । సమ్భవన్తి హితా నౄణాం జుషతాం ప్రపునన్తి అఘమ్ ॥ 28॥ తాః యే శ్రుణ్వన్తి గాయన్తి హి అనుమోదన్తి చ అదృతాః । మత్పరాః శ్రద్దధానాః చ భక్తిం విన్దన్తి తే మయి ॥ 29॥ భక్తిం లబ్ధవతః సాధోః కిం అన్యత్ అవశిష్యతే । మయి అనన్తగుణే బ్రహ్మణి ఆనన్ద అనుభవ ఆత్మని ॥ 30॥ యథా ఉపశ్రయమాణస్య భగవన్తం విభావసుమ్ । శీతం భయం తమః అపి ఏతి సాధూన్ సంసేవతః తథా ॥ 31॥ నిమజ్జ్య ఉన్మజ్జ్యతాం ఘోరే భవాబ్ధౌ పరమ అయనమ్ । సన్తః బ్రహ్మవిదః శాన్తాః నౌః దృఢ ఇవ అప్సు మజ్జతామ్ ॥ 32॥ అన్నం హి ప్రాణినాం ప్రాణః ఆర్తానాం శరణం తు అహమ్ । ధర్మః విత్తం నృణాం ప్రేత్య సన్తః అర్వాక్ బిభ్యతః అరణమ్ ॥ 33॥ సన్తః దిశన్తి చక్షూంషి బహిః అర్కః సముత్థితః । దేవతాః బాన్ధవాః సన్తః సన్తః ఆత్మా అహం ఏవ చ ॥ 34॥ వైతసేనః తతః అపి ఏవం ఉర్వశ్యా లోకనిఃస్పృహః । ముక్తసఙ్గః మహీం ఏతాం ఆత్మారామః చచార హ ॥ 35॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ఐలగీతం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః ॥ 26॥ అథ సప్తవింశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ । క్రియాయోగం సమాచక్ష్వ భవత్ ఆరాధనం ప్రభో । యస్మాత్ త్వాం యే యథా అర్చన్తి సాత్వతాః సాత్వతర్షభ ॥ 1॥ ఏతత్ వదన్తి మునయః ముహుః నిఃశ్రేయసం నృణామ్ । నారదః భగవాన్ వ్యాసః ఆచార్యః అఙ్గిరసః సుతః ॥ 2॥ నిఃసృతం తే ముఖామ్భోజాద్యత్ ఆహ భగవాన్ అజః । పుత్రేభ్యః భృగుముఖ్యేభ్యః దేవ్యై చ భగవాన్ భవః ॥ 3॥ ఏతత్ వై సర్వవర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ సమ్మతమ్ । శ్రేయసాం ఉత్తమం మన్యే స్త్రీశూద్రాణాం చ మానద ॥ 4॥ ఏతత్ కమలపత్రాక్ష కర్మబన్ధవిమోచనమ్ । భక్తాయ చ అనురక్తాయ బ్రూహి విశ్వేశ్వర ఈశ్వర ॥ 5॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । నహి అన్తః అనన్తపారస్య కర్మకాణ్డస్య చ ఉద్ధవ । సఙ్క్షిప్తం వర్ణయిష్యామి యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 6॥ వైదికః తాన్త్రికః మిశ్రః ఇతి మే త్రివిధః మఖః । త్రయాణాం ఈప్సితేన ఏవ విధినా మాం సమర్చయేత్ ॥ 7॥ యదా స్వనిగమేన ఉక్తం ద్విజత్వం ప్రాప్య పూరుషః । యథా యజేత మాం భక్త్యా శ్రద్ధయా తత్ నిబోధ మే ॥ 8॥ అర్చాయాం స్థణ్డిలే అగ్నౌ వా సూర్యే వా అప్సు హృది ద్విజః । ద్రవ్యేణ భక్తియుక్తః అర్చేత్ స్వగురుం మాం అమాయయా ॥ 9॥ పూర్వం స్నానం ప్రకుర్వీత ధౌతదన్తః అఙ్గశుద్ధయే । ఉభయైః అపి చ స్నానం మన్త్రైః మృద్గ్రహణాదినా ॥ 10॥ సన్ధ్యా ఉపాస్తి ఆది కర్మాణి వేదేన అచోదితాని మే । పూజాం తైః కల్పయేత్ సమ్యక్ సఙ్కల్పః కర్మపావనీమ్ ॥ 11॥ శైలీ దారుమయీ లౌహీ లేప్యా లేఖ్యా చ సైకతీ । మనోమయీ మణిమయీ ప్రతిమా అష్టవిధా స్మృతా ॥ 12॥ చల అచల ఇతి ద్వివిధా ప్రతిష్ఠా జీవమన్దిరమ్ । ఉద్వాస ఆవాహనే న స్తః స్థిరాయాం ఉద్ధవ అర్చనే ॥ 13॥ అస్థిరాయాం వికల్పః స్యాత్ స్థణ్డిలే తు భవేత్ ద్వయమ్ । స్నపనం తు అవిలేప్యాయాం అన్యత్ర పరిమార్జనమ్ ॥ 14॥ ద్రవ్యైః ప్రసిద్ధ్యైః మత్ యాగః ప్రతిమాదిషు అమాయినః । భక్తస్య చ యథాలబ్ధైః హృది భావేన చ ఏవ హి ॥ 15॥ స్నాన అలఙ్కరణం ప్రేష్ఠం అర్చాయాం ఏవ తు ఉద్ధవ । స్థణ్డిలే తత్త్వవిన్యాసః వహ్నౌ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 16॥ సూర్యే చ అభ్యర్హణం ప్రేష్ఠం సలిలే సలిల ఆదిభిః । శ్రద్ధయా ఉపాహృతం ప్రేష్ఠం భక్తేన మమ వారి అపి ॥ 17॥ భూర్యపి అభక్త ఉపహృతం న మే తోషాయ కల్పతే । గన్ధః ధూపః సుమనసః దీపః అన్న ఆద్య చ కిం పునః ॥ 18॥ శుచిః సమ్భృతసమ్భారః ప్రాక్ దర్భైః కల్పిత ఆసనః । ఆసీనః ప్రాక్ ఉదక్ వా అర్చేత్ అర్చాయాం అథ సమ్ముఖః ॥ 19॥ కృతన్యాసః కృతన్యాసాం మదర్చాం పాణినా మృజేత్ । కలశం ప్రోక్షణీయం చ యథావత్ ఉపసాధయేత్ ॥ 20॥ తత్ అద్భిః దేవయజనం ద్రవ్యాణి ఆత్మానం ఏవ చ । ప్రోక్ష్య పాత్రాణి త్రీణి అద్భిః తైః తైః ద్రవ్యైః చ సాధయేత్ ॥ 21॥ పాద్య అర్ఘ ఆచమనీయార్థం త్రీణి పాత్రాణి దైశికః । హృదా శీర్ష్ణా అథ శిఖయా గాయత్ర్యా చ అభిమన్త్రయేత్ ॥ 22॥ పిణ్డే వాయు అగ్ని సంశుద్ధే హృత్పద్మస్థాం పరాం మమ । అణ్వీం జీవకలాం ధ్యాయేత్ నాద అన్తే సిద్ధభావితామ్ ॥ 23॥ తయా ఆత్మభూతయా పిణ్డే వ్యాప్తే సమ్పూజ్య తన్మయః । ఆవాహ్య అర్చ ఆదిషు స్థాప్య న్యస్త అఙ్గం మాం ప్రపూజయేత్ ॥ 24॥ పాద్య ఉపస్పర్శ అర్హణ ఆదీన్ ఉపచారాన్ ప్రకల్పయేత్ । ధర్మాదిభిః చ నవభిః కల్పయిత్వా ఆసనం మమ ॥ 25॥ పద్మం అష్టదలం తత్ర కర్ణికాకేసర ఉజ్జ్వలమ్ । ఉభాభ్యాం వేదతన్త్రాభ్యాం మహ్యం తు ఉభయసిద్ధయే ॥ 26॥ సుదర్శనం పాఞ్చజన్యం గదాసీషుధనుః హలాన్ । ముసలం కౌస్తుభం మాలాం శ్రీవత్సం చ అనుపూజయేత్ ॥ 27॥ నన్దం సునన్దం గరుడం ప్రచణ్డం చణ్డం ఏవ చ । మహాబలం బలం చ ఏవ కుముదం కుముదేక్షణమ్ ॥ 28॥ దుర్గాం వినాయకం వ్యాసం విష్వక్సేనం గురూన్ సురాన్ । స్వే స్వే స్థానే తు అభిముఖాన్ పూజయేత్ ప్రోక్షణ ఆదిభిః ॥ 29॥ చన్దన ఉశీర కర్పూర కుఙ్కుమ అగరు వాసితైః । సలిలైః స్నాపయేత్ మన్త్రైః నిత్యదా విభవే సతి ॥ 30॥ స్వర్ణఘర్మ అనువాకేన మహాపురుషవిద్యయా । పౌరుషేణ అపి సూక్తేన సామభీః రాజనాదిభిః ॥ 31॥ వస్త్ర ఉపవీత ఆభరణ పత్ర స్రక్ గన్ధ లేపనైః । అలఙ్కుర్వీత సప్రేమ మద్భక్తః మాం యథా ఉచితమ్ ॥ 32॥ పాద్యం ఆచమనీయం చ గన్ధం సుమనసః అక్షతాన్ । ధూప దీప ఉపహార్యాణి దద్యాత్ మే శ్రద్ధయా అర్చకః ॥ 33॥ గుడపాయససర్పీంషి శష్కులి ఆపూప మోదకాన్ । సంయావ దధి సూపాం చ నైవేద్యం సతి కల్పయేత్ ॥ 34॥ అభ్యఙ్గ ఉన్మర్దన ఆదర్శ దన్తధౌ అభిషేచనమ్ । అన్నద్య గీత నృత్యాది పర్వణి స్యుః ఉతాన్వహమ్ ॥ 35॥ విధినా విహితే కుణ్డే మేఖలాగర్తవేదిభిః । అగ్నిం ఆధాయ పరితః సమూహేత్ పాణినా ఉదితమ్ ॥ 36॥ పరిస్తీర్య అథ పర్యుక్షేత్ అన్వాధాయ యథావిధి । ప్రోక్షణ్యా ఆసాద్య ద్రవ్యాణి ప్రోక్ష్యాగ్నౌ భావయేత మామ్ ॥ 37॥ తప్తజామ్బూనదప్రఖ్యం శఙ్ఖచక్రగదామ్బుజైః । లసత్ చతుర్భుజం శాన్తం పద్మకిఞ్జల్కవాససమ్ ॥ 38॥ స్ఫురత్ కిరీట కటక కటిసూత్రవర అఙ్గదమ్ । శ్రీవత్సవక్షసం భ్రాజత్ కౌస్తుభం వనమాలినమ్ ॥ 39॥ ధ్యాయన్ అభ్యర్చ్య దారూణి హవిషా అభిఘృతాని చ । ప్రాస్య ఆజ్యభాగౌ ఆఘారౌ దత్త్వా చ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 40॥ జుహుయాత్ మూలమన్త్రేణ షోడశర్చ అవదానతః । ధర్మాదిభ్యః యథాన్యాయం మన్త్రైః స్విష్టికృతం బుధః ॥ 41॥ అభ్యర్చ్య అథ నమస్కృత్య పార్షదేభ్యః బలిం హరేత్ । మూలమన్త్రం జపేత్ బ్రహ్మ స్మరన్ నారాయణ ఆత్మకమ్ ॥ 42॥ దత్త్వా ఆచమనం ఉచ్ఛేషం విష్వక్సేనాయ కల్పయేత్ । ముఖవాసం సురభిమత్ తామ్బూలాద్యం అథ అర్హయేత్ ॥ 42॥ ఉపగాయన్ గృణన్ నృత్యన్ కర్మాణి అభినయన్ మమ । మత్కథాః శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ముహూర్తం క్షణికః భవేత్ ॥ 44। స్తవైః ఉచ్చావచైః స్తోత్రైః పౌరాణైః ప్రకృతైః అపి । స్తుత్వా ప్రసీద భగవన్ ఇతి వన్దేత దణ్డవత్ ॥ 45॥ శిరః మత్ పాదయోః కృత్వా బాహుభ్యాం చ పరస్పరమ్ । ప్రపన్నం పాహి మాం ఈశ భీతం మృత్యుగ్రహ అర్ణవాత్ ॥ 46॥ ఇతి శేషాం మయా దత్తాం శిరసి ఆధాయ సాదరమ్ । ఉద్వాసయేత్ చేత్ ఉద్వాస్యం జ్యోతిః జ్యోతిషి తత్ పునః ॥ 47॥ అర్చాదిషు యదా యత్ర శ్రద్ధా మాం తత్ర చ అర్చయేత్ । సర్వభూతేషు ఆత్మని చ సర్వ ఆత్మా అహం అవస్థితః ॥ 48॥ ఏవం క్రియాయోగపథైః పుమాన్ వైదికతాన్త్రికైః । అర్చన్ ఉభయతః సిద్ధిం మత్తః విన్దతి అభీప్సితామ్ ॥ 49॥ మదర్చాం సమ్ప్రతిష్ఠాప్య మన్దిరం కారయేత్ దృఢమ్ । పుష్ప ఉద్యానాని రమ్యాణి పూజా యాత్రా ఉత్సవ ఆశ్రితాన్ ॥ 50॥ పూజాదీనాం ప్రవాహార్థం మహాపర్వసు అథ అన్వహమ్ । క్షేత్రాపణపురగ్రామాన్ దత్త్వా మత్ సార్ష్టితాం ఇయాత్ ॥ 51॥ ప్రతిష్ఠయా సార్వభౌమంసద్మనా భువనత్రయమ్ । పూజాదినా బ్రహ్మలోకం త్రిభిః మత్ సామ్యతాం ఇయాత్ ॥ 52॥ మాం ఏవ నైరపేక్ష్యేణ భక్తియోగేన విన్దతి । భక్తియోగం సః లభతే ఏవం యః పూజయేత మామ్ ॥ 53॥ యః స్వదత్తాం పరైః దత్తం హరేత సురవిప్రయోః । వృత్తిం సః జాయతే విడ్భుక్ వర్షాణాం అయుతాయుతమ్ ॥ 54॥ కర్తుః చ సారథేః హేతోః అనుమోదితుః ఏవ చ । కర్మణాం భాగినః ప్రేత్య భూయః భూయసి తత్ఫలమ్ ॥ 55॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే సప్తవింశోఽధ్యాయః ॥ 27॥ అథ అష్టవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । పరస్వభావకర్మాణి న ప్రశంసేత్ న గర్హయేత్ । విశ్వం ఏకాత్మకం పశ్యన్ ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 1॥ పరస్వభావకర్మాణి యః ప్రశంసతి నిన్దతి । సః ఆశు భ్రశ్యతే స్వార్థాత్ అసత్య అభినివేశతః ॥ 2॥ తైజసే నిద్రయా ఆపన్నే పిణ్డస్థః నష్టచేతనః । మాయాం ప్రాప్నోతి మృత్యుం వా తద్వత్ నానార్థదృక్ పుమాన్ ॥ 3॥ కిం భద్రం కిం అభద్రం వా ద్వైతస్య అవస్తునః కియత్ । వాచా ఉదితం తత్ అనృతం మనసా ధ్యాతం ఏవ చ ॥ 4॥ ఛాయాప్రత్యాహ్వయాభాసా హి అసన్తః అపి అర్థకారిణః । ఏవం దేహాదయః భావాః యచ్ఛన్తి ఆమృత్యుతః భయమ్ ॥ 5॥ ఆత్మా ఏవ తత్ ఇదం విశ్వం సృజ్యతే సృజతి ప్రభుః । త్రాయతే త్రాతి విశ్వాత్మా హ్రియతే హరతి ఈశ్వరః ॥ 6॥ తస్మాత్ నహి ఆత్మనః అన్యస్మాత్ అన్యః భావః నిరూపితః । నిరూపితేయం త్రివిధా నిర్మూలా భాతిః ఆత్మని । ఇదం గుణమయం విద్ధి త్రివిధం మాయయా కృతమ్ ॥ 7॥ ఏతత్ విద్వాన్ మదుదితం జ్ఞానవిజ్ఞాననైపుణమ్ । న నిన్దతి న చ స్తౌతి లోకే చరతి సూర్యవత్ ॥ 8॥ ప్రత్యక్షేణ అనుమానేన నిగమేన ఆత్మసంవిదా । ఆది అన్తవత్ అసత్ జ్ఞాత్వా నిఃసఙ్గః విచరేత్ ఇహ ॥ 9॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । న ఏవ ఆత్మనః న దేహస్య సంసృతిః ద్రష్టృదృశ్యయోః । అనాత్మస్వదృశోః ఈశ కస్య స్యాత్ ఉపలభ్యతే ॥ 10॥ ఆత్మా అవ్యయః అగుణః శుద్ధః స్వయఞ్జ్యోతిః అనావృతః । అగ్నివత్ దారువత్ దేహః కస్య ఇహ సంసృతిః ॥ 11॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । యావత్ దేహ ఇన్ద్రియ ప్రాణైః ఆత్మనః సన్నికర్షణమ్ । సంసారః ఫలవాన్ తావత్ అపార్థః అపి అవివేకినః ॥ 12॥ అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే । ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 13॥ యథా హి అప్రతిబుద్ధస్య ప్రస్వాపః బహు అనర్థభృత్ । సః ఏవ ప్రతిబుద్ధస్య న వై మోహాయ కల్పతే ॥ 14॥ శోక హర్ష భయ క్రోధ లోభ మోహ స్పృహాదయః । అహఙ్కారస్య దృశ్యన్తే జన్మ మృత్యుః చ న ఆత్మనః ॥ 15॥ దేహ ఇన్ద్రియ ప్రాణ మనః అభిమానః జీవః అన్తరాత్మా గుణకర్మ మూర్తిః । సూత్రం మహాన్ ఇతి ఉరుధా ఇవ గీతః సంసారః ఆధావతి కాలతన్త్రః ॥ 16॥ అమూలం ఏతత్ బహురూప రూపితం మనోవచఃప్రాణశరీరకర్మ । జ్ఞానాసినా ఉపాసనయా శితేన ఛిత్త్వా మునిః గాం విచరతి అతృష్ణః ॥ 17॥ జ్ఞానం వివేకః నిగమః తపః చ ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అథ అనుమానమ్ । ఆది అన్తయోః అస్య యత్ ఏవ కేవలమ్ కాలః చ హేతుః చ తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 18॥ యథా హిరణ్యం స్వకృతం పురస్తాత్ పశ్చాత్ చ సర్వస్య హిరణ్మయస్య । తత్ ఏవ మధ్యే వ్యవహార్యమాణమ్ నానాపదేశైః అహం అస్య తద్వత్ ॥ 19॥ విజ్ఞానం ఏతత్ త్రియవస్తం అఙ్గ గుణత్రయం కారణ కార్య కర్తృ । సమన్వయేన వ్యతిరేకతః చ యేన ఏవ తుర్యేణ తత్ ఏవ సత్యమ్ ॥ 20॥ న యత్ పురస్తాత్ ఉత యత్ న పశ్చాత్ మధ్యే చ తత్ న వ్యపదేశమాత్రమ్ । భూతం ప్రసిద్ధం చ పరేణ యద్యత్ తత్ ఏవ తత్ స్యాత్ ఇతి మే మనీషా ॥ 21॥ అవిద్యమానః అపి అవభాసతే యః వైకారికః రాజససర్గః ఏషః । బ్రహ్మ స్వయఞ్జ్యోతిః అతః విభాతి బ్రహ్మ ఇన్ద్రియ అర్థ ఆత్మ వికార చిత్రమ్ ॥ 22॥ ఏవం స్ఫుటం బ్రహ్మవివేకహేతుభిః పరాపవాదేన విశారదేన । ఛిత్త్వా ఆత్మసన్దేహం ఉపారమేత స్వానన్దతుష్టః అఖిల కాముకేభ్యః ॥ 23॥ న ఆత్మా వపుః పార్థివం ఇన్ద్రియాణి దేవాః హి అసుః వాయుజలం హుతాశః । మనః అన్నమాత్రం ధిషణా చ సత్త్వమ్ అహఙ్కృతిః ఖం క్షితిః అర్థసామ్యమ్ ॥ 24॥ సమాహితైః కః కరణైః గుణాత్మభిః గుణః భవేత్ మత్సువివిక్తధామ్నః । విక్షిప్యమాణైః ఉత కిం న దూషణమ్ ఘనైః ఉపేతైః విగతైః రవేః కిమ్ ॥ 25॥ యథా నభః వాయు అనల అమ్బు భూ గుణైః గతాగతైః వర్తుగుణైః న సజ్జతే । తథా అక్షరం సత్త్వ రజః తమః మలైః అహమ్మతేః సంసృతిహేతుభిః పరమ్ ॥ 26॥ తథాపి సఙ్గః పరివర్జనీయః గుణేషు మాయారచితేషు తావత్ । మద్భక్తియోగేన దృఢేన యావత్ రజః నిరస్యేత మనఃకషాయః ॥ 27॥ యథా ఆమయః అసాధు చికిత్సితః నృణామ్ పునః పునః సన్తుదతి ప్రరోహన్ । ఏవం మనః అపక్వ కషయ కర్మ కుయోగినం విధ్యతి సర్వసఙ్గమ్ ॥ 28॥ కుయోగినః యే విహిత అన్తరాయైః మనుష్యభూతైః త్రిదశ ఉపసృష్టైః । తే ప్రాక్తన అభ్యాసబలేన భూయః యుఞ్జన్తి యోగం న తు కర్మతన్త్రమ్ ॥ 29॥ కరోతి కర్మ క్రియతే చ జన్తుః కేనాపి అసౌ చోదితః ఆనిపాతాత్ । న తత్ర విద్వాన్ప్రకృతౌ స్థితః అపి నివృత్త తృష్ణః స్వసుఖ అనుభూత్యా ॥ 30॥ తిష్ఠన్తం ఆసీనం ఉత వ్రజన్తమ్ శయానం ఉక్షన్తం అదన్తం అన్నమ్ । స్వభావం అన్యత్ కిం అపి ఇహమానమ్ ఆత్మానం ఆత్మస్థమతిః న వేద ॥ 31॥ యది స్మ పశ్యతి అసత్ ఇన్ద్రియ అథ నానా అనుమానేన విరుద్ధం అన్యత్ । న మన్యతే వస్తుతయా మనీషీ స్వాప్నం యథా ఉత్థాయ తిరోదధానమ్ ॥ 32॥ పూర్వం గృహీతం గుణకర్మచిత్రమ్ అజ్ఞానం ఆత్మని అవివిక్తం అఙ్గ । నివర్తతే తత్ పునః ఈక్షయా ఏవ న గృహ్యతే న అపి విసృజ్య ఆత్మా ॥ 33॥ యథా హి భానోః ఉదయః నృచక్షుషామ్ తమః నిహన్యాత్ న తు సద్విధత్తే । ఏవం సమీక్షా నిపుణా సతీ మే హన్యాత్ తమిస్రం పురుషస్య బుద్ధేః ॥ 34॥ ఏషః స్వయఞ్జ్యోతిః అజః అప్రమేయః మహానుభూతిః సకలానుభూతిః । ఏకః అద్వితీయః వచసాం విరామే యేన ఈశితా వాక్ అసవః చరన్తి ॥ 35॥ ఏతావాన్ ఆత్మసమ్మోహః యత్ వికల్పః తు కేవలే । ఆత్మన్ నృతే స్వమాత్మానం అవలమ్బః న యస్య హి ॥36॥ యత్ నామ ఆకృతిభిః గ్రాహ్యం పఞ్చవర్ణం అబాధితమ్ । వ్యర్థేన అపి అర్థవాదః అయం ద్వయం పణ్డితమానినామ్ ॥ 37॥ యోగినః అపక్వయోగస్య యుఞ్జతః కాయః ఉత్థితైః । ఉపసర్గైః విహన్యేత తత్ర అయం విహితః విధిః ॥ 38॥ యోగధారణయా కాంశ్చిత్ ఆసనైః ధారణ అన్వితైః । తపోమన్త్రౌషధైః కాంశ్చిత్ ఉపసర్గాన్ వినిర్దహేత్ ॥ 39॥ కాంశ్చిత్ మమ అనుధ్యానేన నామసఙ్కీర్తన ఆదిభిః । యోగేశ్వర అనువృత్త్యా వా హన్యాత్ అశుభదాన్ శనైః ॥ 40॥ కేచిత్ దేహం ఇమం ధీరాః సుకల్పం వయసి స్థిరమ్ । విధాయ వివిధ ఉపాయైః అథ యుఞ్జన్తి సిద్ధయే ॥ 41॥ న హి తత్ కుశలాత్ దృత్యం తత్ ఆయాసః హి అపార్థకః । అన్తవత్త్వాత్ శరీరస్య ఫలస్య ఇవ వనస్పతేః ॥ 42॥ యోగం నిషేవతః నిత్యం కాయః చేత్ కల్పతాం ఇయాత్ । తత్ శ్రద్దధ్యాత్ న మతిమాన్ యోగం ఉత్సృజ్య మత్పరః ॥ 43॥ యోగచర్యాం ఇమాం యోగీ విచరన్ మత్ వ్యపాశ్రయః । న అన్తరాయైః విహన్యేత నిఃస్పృహః స్వసుఖానుభూః ॥ 44॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే పరమార్థనిర్ణయో నామ అష్టావింశోఽధ్యాయః ॥ 28॥ అథ ఏకోనత్రింశః అధ్యాయః । సుదుస్తరాం ఇమాం మన్యే యోగచర్యాం అనాత్మనః । యథా అఞ్జసా పుమాన్ సిహ్యేత్ తత్ మే బ్రూహి అఞ్జసా అచ్యుత ॥ 1॥ ప్రాయశః పుణ్డరీకాక్ష యుఞ్జన్తః యోగినః మనః । విషీదన్తి అసమాధానాత్ మనోనిగ్రహకర్శితాః ॥ 2॥ అథ అతః ఆనన్దదుఘం పదామ్బుజమ్ హంసాః శ్రయేరన్ అరవిన్దలోచన । సుఖం ను విశ్వేశ్వర యోగకర్మభిః త్వత్ మాయయా అమీ విహతాః న మానినః ॥ 3॥ కిం చిత్రం అచ్యుత తవ ఏతత్ అశేషబన్ధః దాసేషు అనన్యశరణేషు యత్ ఆత్మ సాత్త్వమ్ । యః అరోచయత్సహ మృగైః స్వయం ఈశ్వరాణామ్ శ్రీమత్ కిరీట తట పీడిత పాద పీఠః ॥ 4॥ తం త్వా అఖిల ఆత్మదయిత ఈశ్వరం ఆశ్రితానామ్ సర్వ అర్థదం స్వకృతవిత్ విసృజేత కః ను । కః వా భజేత్ కిం అపి విస్మృతయే అను భూత్యై కిం వా భవేత్ న తవ పాదరజోజుషాం నః ॥ 5॥ న ఏవ ఉపయన్తి అపచితిం కవయః తవ ఈశ బ్రహ్మాయుషా అపి కృతం ఋధముదః స్మరన్తః । యః అన్తర్బహిః తనుభృతాం అశుభం విధున్వన్ ఆచార్యచైత్యవపుషా స్వగతం వ్యనక్తి ॥ 6॥ శ్రీశుకః ఉవాచ । ఇతి ఉద్ధవేన అతి అనురక్త చేతసా పృష్టః జగత్క్రీడనకః స్వశక్తిభిః । గృహీత మూర్తిత్రయః ఈశ్వర ఈశ్వరః జగాద సప్రేమ మనోహరస్మితః ॥ 7॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । హన్త తే కథయిష్యామి మమ ధర్మాన్ సుమఙ్గలామ్ । యాన్ శ్రద్ధయా ఆచరన్ మర్త్యః మృత్యుం జయతి దుర్జయమ్ ॥ 8॥ కుర్యాత్ సర్వాణి కర్మాణి మదర్థం శనకైః స్మరన్ । మయి అర్పిత మనః చిత్తః మత్ ధర్మ ఆత్మమనోరతిః ॥ 9॥ దేశాన్ పుణ్యాన్ ఆశ్రయేత మద్భక్తైః సాధుభిః శ్రితాన్ । దేవ ఆసుర మనుష్యేషు మద్భక్త ఆచరితాని చ ॥ 10॥ పృథక్ సత్రేణ వా మహ్యం పర్వయాత్రా మహోత్సవాన్ । కారయేత్ గీతనృత్య ఆద్యైః మహారాజ విభూతిభిః ॥ 11॥ మాం ఏవ సర్వభూతేషు బహిః అన్తః అపావృతమ్ । ఈక్షేత ఆత్మని చ ఆత్మానం యథా ఖం అమల ఆశయః ॥ 12॥ ఇతి సర్వాణి భూతాని మద్భావేన మహాద్యుతే । సభాజయన్ మన్యమానః జ్ఞానం కేవలం ఆశ్రితః ॥ 13॥ బ్రాహ్మణే పుల్కసే స్తేనే బ్రహ్మణ్యే అర్కే స్ఫులిఙ్గకే । అక్రూరే క్రూరకే చ ఏవ సమదృక్ పణ్డితః మతః ॥ 14॥ నరేషు అభీక్ష్ణం మద్భావం పుంసః భావయతః అచిరాత్ । స్పర్ధా అసూయా తిరస్కారాః సాహఙ్కారాః వియన్తి హి ॥ 15॥ విసృజ్య స్మయమానాన్ స్వాన్ దృశం వ్రీడాం చ దైహికీమ్ । ప్రణమేత్ దణ్డవత్ భూమౌ ఆశ్వ చాణ్డాల గో ఖరమ్ ॥ 16॥ యావత్ సర్వేషు భూతేషు మద్భావః న ఉపజాయతే । తావత్ ఏవం ఉపాసీత వాఙ్ మన కాయ వృత్తిభిః ॥ 17॥ సర్వం బ్రహ్మాత్మకం తస్య విద్యయా ఆత్మ మనీషయా । పరిపశ్యన్ ఉపరమేత్ సర్వతః ముక్త సంశయః ॥ 18॥ అయం హి సర్వకల్పానాం సధ్రీచీనః మతః మమ । మద్భావః సర్వభూతేషు మనోవాక్కాయవృత్తిభిః ॥ 19॥ న హి అఙ్గ ఉపక్రమే ధ్వంసః మద్ధర్మస్య ఉద్ధవ అణు అపి । మయా వ్యవసితః సమ్యక్ నిర్గుణత్వాత్ అనాశిషః ॥ 20॥ యః యః మయి పరే ధర్మః కల్ప్యతే నిష్ఫలాయ చేత్ । తత్ ఆయాసః నిరర్థః స్యాత్ భయాదేః ఇవ సత్త్మ ॥ 21॥ ఏషా బుద్ధిమతాం బుద్ధిః మనీషా చ మనీషిణామ్ । యత్ సత్యం అనృతేన ఇహ మర్త్యేన ఆప్నోతి మా అమృతమ్ ॥ 22॥ ఏష తే అభిహితః కృత్స్నః బ్రహ్మవాదస్య సఙ్గ్రహః । సమాసవ్యాసవిధినా దేవానాం అపి దుర్గమః ॥ 23॥ అభీక్ష్ణశః తే గదితం జ్ఞానం విస్పష్టయుక్తిమత్ । ఏతత్ విజ్ఞాయ ముచ్యేత పురుషః నష్టసంశయః ॥ 24॥ సువివిక్తం తవ ప్రశ్నం మయా ఏతత్ అపి ధారయేత్ । సనాతనం బ్రహ్మగుహ్యం పరం బ్రహ్మ అధిగచ్ఛతి ॥ 25॥ యః ఏతత్ మమ భక్తేషు సమ్ప్రదద్యాత్ సుపుష్కలమ్ । తస్య అహం బ్రహ్మదాయస్య దదామి ఆత్మానం ఆత్మనా ॥ 26॥ యః ఏతత్ సమధీయీత పవిత్రం పరమం శుచి । సః పూయేత అహః అహః మాం జ్ఞానదీపేన దర్శయన్ ॥ 27॥ యః ఏతత్ శ్రద్ధయా నిత్యం అవ్యగ్రః శ్రుణుయాత్ నరః । మయి భక్తిం పరాం కుర్వన్ కర్మభిః న సః బధ్యతే ॥ 28॥ అపి ఉద్ధవ త్వయా బ్రహ్మ సఖే సమవధారితమ్ । అపి తే విగతః మోహః శోకః చ అసౌ మనోభవః ॥ 29॥ న ఏతత్ త్వయా దామ్భికాయ నాస్తికాయ శఠాయ చ । అశుశ్రూషోః అభక్తాయ దుర్వినీతాయ దీయతామ్ ॥ 30॥ ఏతైః దోషైః విహీనాయ బ్రహ్మణ్యాయ ప్రియాయ చ । సాధవే శుచయే బ్రూయాత్ భక్తిః స్యాత్ శూద్ర యోషితామ్ ॥ 31॥ న ఏతత్ విజ్ఞాయ జిజ్ఞాసోః జ్ఞాతవ్యం అవశిష్యతే । పీత్వా పీయూషం అమృతం పాతవ్యం న అవశిష్యతే ॥ 32॥ జ్ఞానే కర్మణి యోగే చ వార్తాయాం దణ్డధారణే । యావాన్ అర్థః నృణాం తాత తావాన్ తే అహం చతుర్విధః ॥ 33॥ మర్త్యః యదా త్యక్త సమస్తకర్మా నివేదితాత్మా విచికీర్షితః మే । తదా అమృతత్వం ప్రతిపద్యమానః మయా ఆత్మభూయాయ చ కల్పతే వై ॥ 34॥ శ్రీశుకః ఉవాచ । సః ఏవం ఆదర్శిత యోగమార్గః తదా ఉత్తమ శ్లోకవచః నిశమ్య । బద్ధ అఞ్జలిః ప్రీతి ఉపరుద్ధ కణ్ఠః న కిఞ్చిత్ ఊచేః అశ్రు పరిప్లుత అక్షః ॥ 35॥ విష్టభ్య చిత్తం ప్రణయ అవఘూర్ణమ్ ధైర్యేణ రాజన్ బహు మన్యమానః । కృతాఞ్జలిః ప్రాహ యదుప్రవీరమ్ శీర్ష్ణా స్పృశన్ తత్ చరణ అరవిన్దమ్ ॥ 36॥ ఉద్ధవః ఉవాచ । విద్రావితః మోహ మహా అన్ధకారః యః ఆశ్రితః మే తవ సన్నిధానాత్ । విభావసోః కిం ను సమీపగస్య శీతం తమః భీః ప్రభవన్తి అజ అద్య ॥ 37॥ ప్రత్యర్పితః మే భవతా అనుకమ్పినా భృత్యాయ విజ్ఞానమయః ప్రదీపః । హిత్వా కృతజ్ఞః తవ పాదమూలమ్ కః అన్యత్ సమీయాత్ శరణం త్వదీయమ్ ॥ 38॥ వృక్ణః చ మే సుదృఢః స్నేహపాశః దాశార్హ వృష్ణి అన్ధక సాత్వతేషు । ప్రసారితః సృష్టివివృద్ధయే త్వయా స్వమాయయా హి ఆత్మ సుబోధ హేతినా ॥ 39॥ నమః అస్తు తే మహాయోగిన్ ప్రపన్నం అనుశాధి మామ్ । యథా త్వత్ చరణ అమ్భోజే రతిః స్యాత్ అనపాయినీ ॥ 40॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । గచ్ఛ ఉద్ధవ మయా ఆదిష్టః బదరి ఆఖ్యం మమ ఆశ్రమమ్ । తత్ర మత్ పాద తీర్థోదే స్నాన ఉపస్పర్శనైః శుచిః ॥ 41॥ ఈక్షయా అలకనన్దాయా విధూత అశేష కల్మషః । వసానః వల్కలాని అఙ్గ వన్యభుక్ సుఖ నిఃస్పృహః ॥ 42॥ తితిక్షౌః ద్వన్ద్వమాత్రాణాం సుశీలః సంయతేన్ద్రియః । శాన్తః సమాహితధియా జ్ఞానవిజ్ఞానసంయుతః ॥ 43॥ మత్తః అనుశిక్షితం యత్ తే వివిక్తమనుభావయన్ । మయి ఆవేశిత వాక్ చిత్తః మద్ధర్మ నిరతః భవ । అతివ్రజ్య గతీః తిస్రః మాం ఏష్యసి తతః పరమ్ ॥ 44॥ శ్రీశుకః ఉవాచ । సః ఏవం ఉక్తః హరిమేధసా ఉద్ధవః ప్రదక్షిణం తం పరిసృత్య పాదయోః । శిరః నిధాయ అశ్రుకలాభిః ఆర్ద్రధీః న్యషిఞ్చత్ అద్వన్ద్వపరః అపి ఉపక్రమే ॥ 45॥ సుదుస్త్యజ స్నేహ వియోగ కాతరః న శక్నువన్ తం పరిహాతుం ఆతురః । కృచ్ఛ్రం యయౌ మూర్ధని భర్తృపాదుకే బిభ్రన్ నమస్కృత్య యయౌ పునః పునః ॥ 46॥ తతః తం అన్తర్హృది సన్నివేశ్య గతః మహాభాగవతః విశాలామ్ । యథా ఉపదిష్టాం జగత్ ఏకబన్ధునా తతః సమాస్థాయ హరేః అగాత్ గతిమ్ ॥ 47॥ యః ఏఅతత్ ఆనన్ద సముద్ర సమ్భృతమ్ జ్ఞానామృతం భాగవతాయ భాషితమ్ । కృష్ణేణ యోగేశ్వర సేవితాఙ్ఘ్రిణా సచ్ఛ్రద్ధయా ఆసేవ్య జగత్ విముచ్యతే ॥ 48॥ భవభయ అపహన్తుం జ్ఞానవిజ్ఞానసారమ్ నిగమకృత్ ఉపజహే భృఙ్గవత్ వేదసారమ్ । అమృతం ఉదధితః చ అపాయయత్ భృత్యవర్గాన్ పురుషం ఋషభం ఆద్యం కృష్ణసఞ్జ్ఞం నతః అస్మి ॥ 49॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే భగవదుద్ధవసంవాదే పరమార్థప్రాప్తిసుగమోపాయకథనోద్ధవబదరికాశ్రమప్రవేశో నామ ఏకోనత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 29॥ అథ త్రింశః అధ్యాయః । రాజా ఉవాచ । తతః మహాభాగవతే ఉద్ధవే నిర్గతే వనమ్ । ద్వారవత్యాం కిం అకరోత్ భగవాన్ భూతభావనః ॥ 1॥ బ్రహ్మశాప ఉపసంసృష్టే స్వకులే యాదవర్షభః । ప్రేయసీం సర్వనేత్రాణాం తనుం సః కథం అత్యజత్ ॥ 2॥ ప్రత్యాక్రష్టుం నయనం అబలా యత్ర లగ్నం న శేకుః కర్ణావిష్టం న సరతి తతః యత్ సతాం ఆత్మలగ్నమ్ । యత్ శ్రీః వాచాం జనయతి రతిం కిం ను మానం కవీనామ్ దృష్ట్వా జిష్ణోః యుధి రథగతం యత్ చ తత్ సామ్యమ్ ఈయుః ॥ 3॥ ఋషిః ఉవాచ । దివి భువి అన్తరిక్షే చ మహోత్పాతాన్ సముత్థితాన్ । దృష్ట్వా ఆసీనాన్ సుధర్మాయాం కృష్ణః ప్రాహ యదూన్ ఇదమ్ ॥ 4॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । ఏతే ఘోరాః మహోత్పాతాః ద్వార్వత్యాం యమకేతవః । ముహూర్తం అపి న స్థేయం అత్ర నః యదుపుఙ్గవాః ॥ 5॥ స్త్రియః బాలాః చ వృద్ధాః చ శఙ్ఖోద్ధారం వ్రజన్త్వితః । వయం ప్రభాసం యాస్యామః యత్ర ప్రత్యక్ సరస్వతీ ॥ 6॥ తత్ర అభిషిచ్య శుచయ ఉపోష్య సుసమాహితాః । దేవతాః పూజయిష్యామః స్నపన ఆలేపన అర్హణైః ॥7॥ బ్రాహ్మణాన్ తు మహాభాగాన్ కృతస్వస్త్యయనా వయమ్ । గో భూ హిరణ్య వాసోభిః గజ అశ్వరథ వేశ్మభిః ॥ 8॥ విధిః ఏషః హి అరిష్టఘ్నః మఙ్గల ఆయనం ఉత్తమమ్ । దేవ ద్విజ గవాం పూజా భూతేషు పరమః భవః ॥ 9॥ ఇతి సర్వే సమాకర్ణ్య యదువృద్ధాః మధుద్విషః । తథా ఇతి నౌభిః ఉత్తీర్య ప్రభాసం ప్రయయూ రథైః ॥ 10॥ తస్మిన్ భగవతా ఆదిష్టం యదుదేవేన యాదవా । చక్రుః పరభయా భక్త్యా సర్వశ్రేయ ఉపబృంహితమ్ ॥ 11॥ తతః తస్మిన్ మహాపానం పపుః మైరేయకం మధు । దిష్ట విభ్రంశిత ధియః యత్ ద్రవైః భ్రశ్యతే మతిః ॥ 12॥ మహాపాన అభిమత్తానాం వీరాణాం దృప్తచేతసామ్ । కృష్ణమాయా విమూఢానాం సఙ్ఘర్షః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥ యుయుధుః క్రోధసంరబ్ధా వేలాయాం ఆతతాయినః । ధనుభిః అసిభిః మల్లైః గదాభిః తాం అరర్ష్టిభిః ॥ 14॥ పతత్పతాకై రథకుఞ్జరాదిభిః ఖర ఉష్ట్ర గోభిః మహిషైః నరైః అపి । మిథః సమేత్య అశ్వతరైః సుదుర్మదా న్యహన్ శరర్దద్భిః ఇవ ద్విపా వనే ॥ 15॥ ప్రద్యుమ్న సామ్బౌ యుధి రూఢమత్సరౌ అక్రూర భోజౌ అనిరుద్ధ సాత్యకీ । సుభద్ర సఙ్గ్రామజితౌ సుదారుణౌ గదౌ సుమిత్రా సురథౌ సమీయతుః ॥ 16॥ అన్యే చ యే వై నిశఠ ఉల్ముక ఆదయః సహస్రజిత్ శతజిత్ భాను ముఖ్యాః । అన్యోన్యం ఆసాద్య మదాన్ధకారితా జఘ్నుః ముకున్దేన విమోహితా భృశమ్ ॥ 17॥ దాశార్హ వృష్ణి అన్ధక భోజ సాత్వతా మధు అర్బుదా మాథురశూరసేనాః । విసర్జనాః కుకురాః కున్తయః చ మిథః తతః తే అథ విసృజ్య సౌహృదమ్ ॥ 18॥ పుత్రాః అయుధ్యన్ పితృభిః భ్రాతృభిః చ స్వస్త్రీయ దౌహిత్ర పితృవ్యమాతులైః । మిత్రాణి మిత్రైః సుహృదః సుహృద్భిః జ్ఞాతీంస్త్వహన్ జ్ఞాతయః ఏవ మూఢాః ॥ 19॥ శరేషు క్షీయమాణేషు భజ్యమానేషు ధన్వసు । శస్త్రేషు క్షీయమాణేషు ముష్టిభిః జహ్రుః ఏరకాః ॥ 20॥ తాః వజ్రకల్పాః హి అభవన్ పరిఘాః ముష్టినాః భృతాః । జఘ్నుః ద్విషః తైః కృష్ణేన వార్యమాణాః తు తం చ తే ॥ 21॥ ప్రత్యనీకం మన్యమానాః బలభద్రం చ మోహితాః । హన్తుం కృతధియః రాజన్ ఆపన్నాః ఆతతాయినః ॥ 22॥ అథ తౌ అపి సఙ్క్రుద్ధౌ ఉద్యమ్య కురునన్దన । ఏరకా ముష్టి పరిఘౌ జరన్తౌ జఘ్నతుః యుధి ॥ 23॥ బ్రహ్మశాప ఉపసృష్టానాం కృష్ణమాయావృత ఆత్మనామ్ । స్పర్ధాక్రోధః క్షయం నిన్యే వైణవః అగ్నిః యథా వనమ్ ॥ 24॥ ఏవం నష్టేషు సర్వేషు కులేషు స్వేషు కేశవః । అవతారితః భువః భారః ఇతి మేనే అవశేషితః ॥ 25॥ రామః సముద్రవేలాయాం యోగం ఆస్థాయ పౌరుషమ్ । తత్ త్యాజ లోకం మానుష్యం సంయోజ్య ఆత్మానం ఆత్మని ॥ 26॥ రామనిర్యాణం ఆలోక్య భగవాన్ దేవకీసుతః । నిషసాద ధరోపస్థే తూష్ణీం ఆసాద్య పిప్పలమ్ ॥ 27॥ బిభ్రత్ చతుర్భుజం రూపం భ్రాజిష్ణు ప్రభయా స్వయా । దిశః వితిమారాః కుర్వన్ విధూమః ఇవ పావకః ॥ 28॥ శ్రీవత్సాఙ్కం ఘనశ్యామం తప్త హాటక వర్చసమ్ । కౌశేయ అమ్బర యుగ్మేన పరివీతం సుమఙ్గలమ్ ॥ 29॥ సున్దర స్మిత వక్త్ర అబ్జం నీల కున్తల మణ్డితమ్ । పుణ్డరీక అభిరామాక్షం స్ఫురన్ మకర కుణ్డలమ్ ॥ 30॥ కటిసూత్ర బ్రహ్మసూత్ర కిరీట కటక అఙ్గదైః । హార నూపుర ముద్రాభిః కౌస్తుభేన విరాజితమ్ ॥ 31॥ వనమాలా పరీతాఙ్గం మూర్తిమద్భిః నిజ ఆయుధైః । కృత్వా ఉరౌ దక్షిణే పాదం ఆసీనం పఙ్కజ అరుణమ్ ॥ 32॥ ముసలౌ అశేషాయః ఖణ్డకృతేషుః లుబ్ధకః జరాః । మృగాస్య ఆకారం తత్ చరణం వివ్యాధ మృగశఙ్కయా ॥ 33॥ చతుర్భుజం తం పురుషం దృష్ట్వా సః కృత కిల్బిషః । భీతః పపాత శిరసా పాదయోః అసురద్విషః ॥ 34॥ అజానతా కృతం ఇదం పాపేన మధుసూదన । క్షన్తుం అర్హసి పాపస్య ఉత్తమశ్లోకః మే అనఘ ॥ 35॥ యస్య అనుస్మరణం నౄణాం అజ్ఞాన ధ్వాన్త నాశనమ్ । వదన్తి తస్య తే విష్ణో మయా అసాధు కృతం ప్రభో ॥ 36॥ తత్ మా ఆశు జహి వైకుణ్ఠ పాప్మానం మృగ లుబ్ధకమ్ । యథా పునః అహం తు ఏవం న కుర్యాం సత్ అతిక్రమమ్ ॥ 37॥ యస్య ఆత్మ యోగ రచితం న విదుః విరిఞ్చః రుద్ర ఆదయః అస్య తనయాః పతయః గిరాం యే । త్వత్ మాయయా పిహిత దృష్టయః ఏతత్ అఞ్జః కిం తస్య తే వయం అసత్ గతయః గృణీమః ॥ 38॥ శ్రీభగవాన్ ఉవాచ । మా భైః జరే త్వం ఉత్తిష్ఠ కామః ఏషః కృతః హి మే । యాహి త్వం మత్ అనుజ్ఞాతః స్వర్గం సుకృతినాం పదమ్ ॥ 39॥ ఇతి ఆదిష్టః భగవతా కృష్ణేన ఇచ్ఛా శరీరిణా । త్రిః పరిక్రమ్య తం నత్వా విమానేన దివం యయౌ ॥ 40॥ దారుకః కృష్ణపదవీం అన్విచ్ఛన్ అధిగమ్యతామ్ । వాయుం తులసికామోదం ఆఘ్రాయ అభిముఖం యయౌ ॥ 41॥ తం తత్ర తిగ్మద్యుభిః ఆయుధైః వృతమ్ హి అశ్వత్థమూలే కృతకేతనం పతిమ్ । స్నేహప్లుతాత్మా నిపపాత పాదయో రథాత్ అవప్లుత్య సబాష్పలోచనః ॥ 42॥ అపశ్యతః త్వత్ చరణ అమ్బుజం ప్రభో దృష్టిః ప్రణష్టా తమసి ప్రవిష్టా । దిశః న జానే న లభే చ శాన్తిమ్ యథా నిశాయం ఉడుపే ప్రణష్టే ॥ 43॥ ఇతి బ్రువతే సూతే వై రథః గరుడలాఞ్ఛనః । ఖం ఉత్పపాత రాజేన్ద్ర సాశ్వధ్వజః ఉదీక్షతః ॥ 44॥ తం అన్వగచ్ఛన్ దివ్యాని విష్ణుప్రహరణాని చ । తేన అతి విస్మిత ఆత్మానం సూతం ఆహ జనార్దనః ॥ 45॥ గచ్ఛ ద్వారవతీం సూత జ్ఞాతీనాం నిధనం మిథః । సఙ్కర్షణస్య నిర్యాణం బన్ధుభ్యః బ్రూహి మత్ దశామ్ ॥ 46॥ ద్వారకాయాం చ న స్థేయం భవద్భిః చ స్వబన్ధుభిః । మయా త్యక్తాం యదుపురీం సముద్రః ప్లావయిష్యతి ॥ 47॥ స్వం స్వం పరిగ్రహం సర్వే ఆదాయ పితరౌ చ నః । అర్జునేన ఆవితాః సర్వ ఇన్ద్రప్రస్థం గమిష్యథ ॥ 48॥ త్వం తు మత్ ధర్మం ఆస్థాయ జ్ఞాననిష్ఠః ఉపేక్షకః । మన్మాయా రచనాం ఏతాం విజ్ఞాయ ఉపశమం వ్రజ ॥ 49॥ ఇతి ఉక్తః తం పరిక్రమ్య నమస్కృత్య పునః పునః । తత్ పాదౌ శీర్ష్ణి ఉపాధాయ దుర్మనాః ప్రయయౌ పురీమ్ ॥ 50॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే యదుకులసఙ్క్షయో నామ త్రింశోఽధ్యాయః ॥ 30॥ అథ ఏకత్రింశః అధ్యాయః । శ్రీశుకః ఉవాచ । అథ తత్ర ఆగమత్ బ్రహ్మా భవాన్యా చ సమం భవః । మహేన్ద్రప్రముఖాః దేవాః మునయః సప్రజేశ్వరాః ॥ 1॥ పితరః సిద్ధగన్ధర్వాః విద్యాధర మహోరగాః । చారణాః యక్షరక్షాంసి కిన్నర అప్సరసః ద్విజాః ॥ 2॥ ద్రష్టుకామాః భగవతః నిర్వాణం పరమ ఉత్సుకాః । గాయన్తః చ గృణన్తః చ శౌరేః కర్మాణి జన్మ చ ॥ 3॥ వవర్షుః పుష్పవర్షాణి విమాన ఆవలిభిః నభః । కుర్వన్తః సఙ్కులం రాజన్ భక్త్యా పరమయా యుతాః ॥ 4॥ భగవాన్ పితామహం వీక్ష్య విభూతిః ఆత్మనః విభుః । సంయోజ్య ఆత్మని చ ఆత్మానం పద్మనేత్రే న్యమీలయత్ ॥ 5॥ లోకాభిరామాం స్వతనుం ధారణా ధ్యాన మఙ్గలమ్ । యోగధారణయా ఆగ్నేయ్యా అదగ్ధ్వా ధామ ఆవిశత్ స్వకమ్ ॥ 6॥ దివి దున్దుభయః నేదుః పేతుః సుమనః చ ఖాత్ । సత్యం ధర్మః ధృతిః భూమేః కీర్తిః శ్రీః చ అను తం వయుః ॥ 7॥ దేవ ఆదయః బ్రహ్మముఖ్యాః న విశన్తం స్వధామని । అవిజ్ఞాతగతిం కృష్ణం దదృశుః చ అతివిస్మితాః ॥ 8॥ సౌదామన్యాః యథా ఆకాశే యాన్త్యాః హిత్వా అభ్రమణ్డలమ్ । గతిః న లక్ష్యతే మర్త్యైః తథా కృష్ణస్య దైవతైః ॥ 9॥ బ్రహ్మ రుద్ర ఆదయః తే తు దృష్ట్వా యోగగతిం హరేః । విస్మితాః తాం ప్రశంసన్తః స్వం స్వం లోకం యయుః తదా ॥ 10॥ రాజన్ పరస్య తనుభృత్ జననాప్యయేహా మాయావిడమ్బనం అవేహి యథా నటస్య । సృష్ట్వా ఆత్మనా ఇదం అనువిశ్య విహృత్య చ అన్తే సంహృత్య చ ఆత్మ మహినా ఉపరతః సః ఆస్తే ॥ 11॥ మర్త్యేన యః గురుసుతం యమలోకనీతమ్ త్వాం చ ఆనయత్ శరణదః పరమ అస్త్ర దగ్ధమ్ । జిగ్యే అన్తక అన్తకం అపి ఈశం అసౌ అవనీశః కిం స్వావనే స్వరనయన్ మృగయుం సదేహమ్ ॥ 12॥ తథా అపి అశేశా స్థితి సమ్భవ అపి అయేషు అనన్య హేతుః యత్ అశేష శక్తిధృక్ । న ఇచ్ఛత్ ప్రణేతుం వపుః అత్ర శేషితమ్ మర్త్యేన కిం స్వస్థగతిం ప్రదర్శయన్ ॥ 13॥ యః ఏతాం ప్రాతః ఉత్థాయ కృష్ణస్య పదవీం పరామ్ । ప్రయతః కీర్తయేత్ భక్త్యా తాం ఏవ ఆప్నోతి అనుత్తమామ్ ॥ 14॥ దారుకః ద్వారకాం ఏత్య వసుదేవ ఉగ్రసేనయోః । పతిత్వా చరణావస్రైః న్యషిఞ్చత్ కృష్ణవిచ్యుతః ॥ 15॥ కథయామాస నిధనం వృష్ణీనాం కృత్స్నశః నృప । తత్ శ్రుత్వా ఉద్విగ్న హృదయాః జనాః శోక విమూర్చ్ఛితాః ॥ 16॥ తత్ర స్మ త్వరితా జగ్ముః కృష్ణ విశ్లేష విహ్వలాః । వ్యసవాః శేరతే యత్ర జ్ఞాతయః ఘ్నన్తః ఆననమ్ ॥ 17॥ దేవకీ రోహిణీ చ ఏవ వసుదేవః తథా సుతౌ । కృష్ణ రామ అవపశ్యన్తః శోక ఆర్తాః విజహుః స్మృతిమ్ ॥ 18॥ ప్రాణాన్ చ విజహుః తత్ర భగవత్ విరహ ఆతురాః । ఉపగుహ్య పతీన్ తాత చితాం ఆరురుహుః స్త్రియః ॥ 19॥ రామపత్న్యః చ తత్ దేహం ఉపగుహ్య అగ్నిం ఆవిశన్ । వసుదేవపత్న్యః తత్ గాత్రం ప్రద్యుమ్న ఆదీన్ హరేః స్నుషాః । కృష్ణపత్న్యః ఆవిశన్ అగ్నిం రుక్మిణి ఆద్యాః తదాత్మికాః ॥ 20॥ అర్జునః ప్రేయసః సఖ్యుః కృష్ణస్య విరహ ఆతురః । ఆత్మానం సాన్త్వయామాస కృష్ణగీతైః సదుక్తిభిః ॥ 21॥ బన్ధూనాం నష్టగోత్రాణాం అర్జునః సామ్పరాయికమ్ । హతానాం కారయామాస యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 22॥ ద్వారకాం హరిణా త్యక్తా సముద్రః అప్లావయత్ క్షణాత్ । వర్జయిత్వా మహారాజ శ్రీమత్ భగవత్ ఆలయమ్ ॥ 23॥ నిత్యం సన్నిహితః తత్ర భగవాన్ మధుసూదనః । స్మృత్యా అశేషా అశుభహరం సర్వ మఙ్గలం అమఙ్గలమ్ ॥ 24॥ స్త్రీ బాల వృద్ధాన్ ఆదాయ హతశేషాన్ ధనఞ్జయః । ఇన్ద్రప్రస్థం సమావేశ్య వజ్ర తత్ర అభ్యషేచయత్ ॥ 25॥ శ్రుత్వా సుహృత్ వధం రాజన్ అర్జునాత్ తే పితామహాః । త్వాం తు వంశధరం కృత్వా జగ్ముః సర్వే మహాపథమ్ ॥ 26॥ యః ఏతత్ దేవదేవస్య విష్ణోః కర్మాణి జన్మ చ । కీర్తయేత్ శ్రద్ధయా మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ 27॥ ఇత్థం హరేః భగవతః రుచిర అవతార వీర్యాణి బాలచరితాని చ శన్తమాని । అన్యత్ర చ ఇహ చ శ్రుతాని గృణన్ మనుష్యః భక్తిం పరాం పరమహంసగతౌ లభేత ॥ 28॥ ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కన్ధే మౌసలోపాఖ్యానం నామ ఏకత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 31॥ ॥ ఇతి ఉద్ధవగీతా నామ ఏకాదశస్కన్ధః సమాప్తః ॥