ଉଦ୍ଧଵଗୀତା - ଏକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଏକାଦଶପୂଜାଵିଧାନଯୋଗୋ ନାମ ଏକାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 11॥ ଅଥ ଦ୍ଵାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ନ ରୋଧଯତି ମାଂ ଯୋଗଃ ନ ସ୍ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଏଵ ଚ । ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ତପଃ ତ୍ଯାଗଃ ନ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ନ ଦକ୍ଷିଣା ॥ 1॥ ଵ୍ରତାନି ଯଜ୍ଞଃ ଛନ୍ଦାଂସି ତୀର୍ଥାନି ନିଯମାଃ ଯମାଃ । ଯଥା ଅଵରୁନ୍ଧେ ସତ୍ସଙ୍ଗଃ ସର୍ଵସଙ୍ଗ ଅପହଃ ହି ମାମ୍ ॥ 2॥ ସତ୍ସଙ୍ଗେନ ହି ଦୈତେଯା ଯାତୁଧାନଃ ମୃଗାଃ ଖଗାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵ ଅପ୍ସରସଃ ନାଗାଃ ସିଦ୍ଧାଃ ଚାରଣଗୁହ୍ଯକାଃ ॥ 3॥ ଵିଦ୍ଯାଧରାଃ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ଅନ୍ତ୍ଯଜାଃ । ରଜଃ ତମଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ତସ୍ମିନ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ ଅନଘ ॥ 4॥ ବହଵଃ ମତ୍ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରକାଯାଧଵାଦଯଃ । ଵୃଷପର୍ଵା ବଲିଃ ଵାଣଃ ମଯଃ ଚ ଅଥ ଵିଭୀଷଣଃ ॥ 5॥ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ହନୁମାନ୍ ଋକ୍ଷଃ ଗଜଃ ଗୃଧ୍ରଃ ଵଣିକ୍ପଥଃ । ଵ୍ଯାଧଃ କୁବ୍ଜା ଵ୍ରଜେ ଗୋପ୍ଯଃ ଯଜ୍ଞପତ୍ନ୍ଯଃ ତଥା ଅପରେ ॥ 6॥ ତେ ନ ଅଧିତଶ୍ରୁତିଗଣାଃ ନ ଉପାସିତମହତ୍ତମାଃ । ଅଵ୍ରତାତପ୍ତତପସଃ ମତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ ମାଂ ଉପାଗତାଃ ॥ 7॥ କେଵଲେନ ହି ଭାଵେନ ଗୋପ୍ଯଃ ଗାଵଃ ନଗାଃ ମୃଗାଃ । ଯେ ଅନ୍ଯେ ମୂଢଧିଯଃ ନାଗାଃ ସିଦ୍ଧାଃ ମାଂ ଈଯୁଃ ଅଞ୍ଜସା ॥ 8॥ ଯଂ ନ ଯୋଗେନ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ଦାନଵ୍ରତତପଃ ଅଧ୍ଵରୈଃ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସନ୍ନ୍ଯାସୈଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ ଯତ୍ନଵାନ୍ ଅପି ॥ 9॥ ରାମେଣ ସାର୍ଧଂ ମଥୁରାଂ ପ୍ରଣୀତେ ଶ୍ଵାଫଲ୍କିନା ମଯି ଅନୁରକ୍ତଚିତ୍ତାଃ । ଵିଗାଢଭାଵେନ ନ ମେ ଵିଯୋଗ ତୀଵ୍ରାଧଯଃ ଅନ୍ଯଂ ଦଦୃଶୁଃ ସୁଖାଯ ॥ 10॥ ତାଃ ତାଃ କ୍ଷପାଃ ପ୍ରେଷ୍ଠତମେନ ନୀତାଃ ମଯା ଏଵ ଵୃନ୍ଦାଵନଗୋଚରେଣ । କ୍ଷଣାର୍ଧଵତ୍ ତାଃ ପୁନରଙ୍ଗ ତାସାଂ ହୀନା ମାଯା କଲ୍ପସମା ବଭୂଵୁଃ ॥ 11॥ ତାଃ ନ ଅଵିଦନ୍ ମଯି ଅନୁଷଙ୍ଗବଦ୍ଧ ଧିଯଃ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଅଦଃ ତଥା ଇଦମ୍ । ଯଥା ସମାଧୌ ମୁନଯଃ ଅବ୍ଧିତୋଯେ ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଃ ଇଵ ନାମରୂପେ ॥ 12॥ ମତ୍କାମା ରମଣଂ ଜାରଂ ଅସ୍ଵରୂପଵିଦଃ ଅବଲାଃ । ବ୍ରହ୍ମ ମାଂ ପରମଂ ପ୍ରାପୁଃ ସଙ୍ଗାତ୍ ଶତସହସ୍ରଶଃ ॥ 13॥ ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଉଦ୍ଧଵ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଚୋଦନାଂ ପ୍ରତିଚୋଦନାମ୍ । ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ଚ ନିଵୃତ୍ତଂ ଚ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ଏଵ ଚ ॥ 14॥ ମାଂ ଏକଂ ଏଵ ଶରଣଂ ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ଯାହି ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵେନ ମଯା ସ୍ଯାଃ ହି ଅକୁତୋଭଯଃ ॥ 15॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ସଂଶଯଃ ଶ୍ରୁଣ୍ଵତଃ ଵାଚଂ ତଵ ଯୋଗେଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵର । ନ ନିଵର୍ତତଃ ଆତ୍ମସ୍ଥଃ ଯେନ ଭ୍ରାମ୍ଯତି ମେ ମନଃ ॥ 16॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ସଃ ଏଷ ଜୀଵଃ ଵିଵରପ୍ରସୂତିଃ ପ୍ରାଣେନ ଘୋଷେଣ ଗୁହାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ । ମନୋମଯଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଉପେତ୍ଯ ରୂପଂ ମାତ୍ରା ସ୍ଵରଃ ଵର୍ଣଃ ଇତି ସ୍ଥଵିଷ୍ଠଃ ॥ 17॥ ଯଥା ଅନଲଃ ଖେ ଅନିଲବନ୍ଧୁଃ ଊଷ୍ମା ବଲେନ ଦାରୁଣ୍ଯଧିମଥ୍ଯମାନଃ । ଅଣୁଃ ପ୍ରଜାତଃ ହଵିଷା ସମିଧ୍ଯତେ ତଥା ଏଵ ମେ ଵ୍ଯକ୍ତିଃ ଇଯଂ ହି ଵାଣୀ ॥ 18॥ ଏଵଂ ଗଦିଃ କର୍ମଗତିଃ ଵିସର୍ଗଃ ଘ୍ରାଣଃ ରସଃ ଦୃକ୍ ସ୍ପର୍ଶଃ ଶ୍ରୁତିଃ ଚ । ସଙ୍କଲ୍ପଵିଜ୍ଞାନଂ ଅଥ ଅଭିମାନଃ ସୂତ୍ରଂ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵତମୋଵିକାରଃ ॥ 19॥ ଅଯଂ ହି ଜୀଵଃ ତ୍ରିଵୃତ୍ ଅବ୍ଜଯୋନିଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ଏକଃ ଵଯସା ସଃ ଆଦ୍ଯଃ । ଵିଶ୍ଲିଷ୍ଟଶକ୍ତିଃ ବହୁଧା ଏଵ ଭାତି ବୀଜାନି ଯୋନିଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯ ଯଦ୍ଵତ୍ ॥ 20॥ ଯସ୍ମିନ୍ ଇଦଂ ପ୍ରୋତଂ ଅଶେଷଂ ଓତଂ ପଟଃ ଯଥା ତନ୍ତୁଵିତାନସଂସ୍ଥଃ । ଯଃ ଏଷ ସଂସାରତରୁଃ ପୁରାଣଃ କର୍ମାତ୍ମକଃ ପୁଷ୍ପଫଲେ ପ୍ରସୂତେ ॥ 21॥ ଦ୍ଵେ ଅସ୍ଯ ବୀଜେ ଶତମୂଲଃ ତ୍ରିନାଲଃ ପଞ୍ଚସ୍କନ୍ଧଃ ପଞ୍ଚରସପ୍ରସୂତିଃ । ଦଶ ଏକଶାଖଃ ଦ୍ଵିସୁପର୍ଣନୀଡଃ ତ୍ରିଵଲ୍କଲଃ ଦ୍ଵିଫଲଃ ଅର୍କଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ॥ 22॥ ଅଦନ୍ତି ଚ ଏକଂ ଫଲଂ ଅସ୍ଯ ଗୃଧ୍ରା ଗ୍ରାମେଚରାଃ ଏକଂ ଅରଣ୍ଯଵାସାଃ । ହଂସାଃ ଯଃ ଏକଂ ବହୁରୂପଂ ଇଜ୍ଯୈଃ ମାଯାମଯଂ ଵେଦ ସଃ ଵେଦ ଵେଦମ୍ ॥ 23॥ ଏଵଂ ଗୁରୁ ଉପାସନଯା ଏକଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଦ୍ଯାକୁଠାରେଣ ଶିତେନ ଧୀରଃ । ଵିଵୃଶ୍ଚ୍ଯ ଜୀଵାଶଯଂ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଅଥ ତ୍ଯଜ ଅସ୍ତ୍ରମ୍ ॥ 24॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଦ୍ଵାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 12॥ ଅଥ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ଗୁଣାଃ ବୁଦ୍ଧେଃ ନ ଚ ଆତ୍ମନଃ । ସତ୍ତ୍ଵେନ ଅନ୍ଯତମୌ ହନ୍ଯାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵେନ ଚ ଏଵ ହି ॥ 1॥ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଧର୍ମଃ ଭଵେତ୍ ଵୃଦ୍ଧାତ୍ ପୁଂସଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ । ସାତ୍ଵିକ ଉପାସଯା ସତ୍ତ୍ଵଂ ତତଃ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ 2॥ ଧର୍ମଃ ରଜଃ ତମଃ ହନ୍ଯାତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵୃଦ୍ଧିଃ ଅନୁତ୍ତମଃ । ଆଶୁ ନଶ୍ଯତି ତତ୍ ମୂଲଃ ହି ଅଧର୍ମଃ ଉଭଯେ ହତେ ॥ 3॥ ଆଗମଃ ଅପଃ ପ୍ରଜା ଦେଶଃ କାଲଃ କର୍ମ ଚ ଜନ୍ମ ଚ । ଧ୍ଯାନଂ ମନ୍ତ୍ରଃ ଅଥ ସଂସ୍କାରଃ ଦଶ ଏତେ ଗୁଣହେତଵଃ ॥ 4॥ ତତ୍ ତତ୍ ସାତ୍ଵିକଂ ଏଵ ଏଷାଂ ଯତ୍ ଯତ୍ ଵୃଦ୍ଧାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ନିନ୍ଦନ୍ତି ତାମସଂ ତତ୍ ତତ୍ ରାଜସଂ ତତ୍ ଉପେକ୍ଷିତମ୍ ॥ 5॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକାନି ଏଵ ସେଵେତ ପୁମାନ୍ ସତ୍ତ୍ଵଵିଵୃଦ୍ଧଯେ । ତତଃ ଧର୍ମଃ ତତଃ ଜ୍ଞାନଂ ଯାଵତ୍ ସ୍ମୃତିଃ ଅପୋହନମ୍ ॥ 6॥ ଵେଣୁସଙ୍ଘର୍ଷଜଃ ଵହ୍ନିଃ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଶାମ୍ଯତି ତତ୍ ଵନମ୍ । ଏଵଂ ଗୁଣଵ୍ଯତ୍ଯଯଜଃ ଦେହଃ ଶାମ୍ଯତି ତତ୍ କ୍ରିଯଃ ॥ 7॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଵିଦନ୍ତି ମର୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରାଯେଣ ଵିଷଯାନ୍ ପଦଂ ଆପଦାମ୍ । ତଥା ଅପି ଭୁଞ୍ଜତେ କୃଷ୍ଣ ତତ୍ କଥଂ ଶ୍ଵ ଖର ଅଜାଵତ୍ ॥ 8॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଅହଂ ଇତି ଅନ୍ଯଥାବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଯଥା ହୃଦି । ଉତ୍ସର୍ପତି ରଜଃ ଘୋରଂ ତତଃ ଵୈକାରିକଂ ମନଃ ॥ 9॥ ରଜୋଯୁକ୍ତସ୍ଯ ମନସଃ ସଙ୍କଲ୍ପଃ ସଵିକଲ୍ପକଃ । ତତଃ କାମଃ ଗୁଣଧ୍ଯାନାତ୍ ଦୁଃସହଃ ସ୍ଯାତ୍ ହି ଦୁର୍ମତେଃ ॥ 10॥ କରୋତି କାମଵଶଗଃ କର୍ମାଣି ଅଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଦୁଃଖୋଦର୍କାଣି ସମ୍ପଶ୍ଯନ୍ ରଜୋଵେଗଵିମୋହିତଃ ॥ 11। ରଜଃ ତମୋଭ୍ଯାଂ ଯତ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵିକ୍ଷିପ୍ତଧୀଃ ପୁନଃ । ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ମନଃ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ଦୋଷଦୃଷ୍ଟିଃ ନ ସଜ୍ଜତେ ॥ 12॥ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଅନୁଯୁଞ୍ଜୀତଃ ମନଃ ମଯି ଅର୍ପଯନ୍ ଶନୈଃ । ଅନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଯଥାକାଲଂ ଜିତଶ୍ଵାସଃ ଜିତାସନଃ ॥ 13॥ ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗଃ ଆଦିଷ୍ଟଃ ମତ୍ ଶିଷ୍ଯୈଃ ସନକ ଆଦିଭିଃ । ସର୍ଵତଃ ମନଃ ଆକୃଷ୍ଯ ମଯ୍ଯଦ୍ଧା ଆଵେଶ୍ଯତେ ଯଥା ॥ 14॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଯଦା ତ୍ଵଂ ସନକ ଆଦିଭ୍ଯଃ ଯେନ ରୂପେଣ କେଶଵ । ଯୋଗଂ ଆଦିଷ୍ଟଵାନ୍ ଏତତ୍ ରୂପଂ ଇଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍ ॥ 15॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ପୁତ୍ରାଃ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ଯ ମାନସାଃ ସନକ ଆଦଯଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପିତରଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଯୋଗସ୍ଯ ଐକାନ୍ତିକୀଂ ଗତିମ୍ ॥ 16॥ ସନକ ଆଦଯଃ ଊଚୁଃ । ଗୁଣେଷୁ ଆଵିଶତେ ଚେତଃ ଗୁଣାଃ ଚେତସି ଚ ପ୍ରଭୋ । କଥଂ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସନ୍ତ୍ଯାଗଃ ମୁମୁକ୍ଷୋଃ ଅତିତିତୀର୍ଷୋଃ ॥ 17॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଏଵଂ ପୃଷ୍ଟଃ ମହାଦେଵଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂଃ ଭୂତଭାଵନଃ । ଧ୍ଯାଯମାନଃ ପ୍ରଶ୍ନବୀଜଂ ନ ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯତ କର୍ମଧୀଃ ॥ 18॥ ସଃ ମାଂ ଅଚିନ୍ତଯତ୍ ଦେଵଃ ପ୍ରଶ୍ନପାରତିତୀର୍ଷଯା । ତସ୍ଯ ଅହଂ ହଂସରୂପେଣ ସକାଶଂ ଅଗମଂ ତଦା ॥ 19॥ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ତ ଉପଵ୍ରଜ୍ଯ କୃତ୍ଵା ପାଦ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଅଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ କଃ ଭଵାନ୍ ଇତି ॥ 20॥ ଇତି ଅହଂ ମୁନିଭିଃ ପୃଷ୍ଟଃ ତତ୍ତ୍ଵଜିଜ୍ଞାସୁଭିଃ ତଦା । ଯତ୍ ଅଵୋଚଂ ଅହଂ ତେଭ୍ଯଃ ତତ୍ ଉଦ୍ଧଵ ନିବୋଧ ମେ ॥ 21॥ ଵସ୍ତୁନଃ ଯଦି ଅନାନାତ୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ଈଦୃଶଃ । କଥଂ ଘଟେତ ଵଃ ଵିପ୍ରାଃ ଵକ୍ତୁଃ ଵା ମେ କଃ ଆଶ୍ରଯଃ ॥ 22॥ ପଞ୍ଚାତ୍ମକେଷୁ ଭୂତେଷୁ ସମାନେଷୁ ଚ ଵସ୍ତୁତଃ । କଃ ଭଵାନ୍ ଇତି ଵଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ଵାଚାରମ୍ଭଃ ହି ଅନର୍ଥକଃ ॥ 23॥ ମନସା ଵଚସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ଗୃହ୍ଯତେ ଅନ୍ଯୈଃ ଅପି ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । ଅହଂ ଏଵ ନ ମତ୍ତଃ ଅନ୍ଯତ୍ ଇତି ବୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ଅଞ୍ଜସା ॥ 24॥ ଗୁଣେଷୁ ଆଵିଶତେ ଚେତଃ ଗୁଣାଃ ଚେତସି ଚ ପ୍ରଜାଃ । ଜୀଵସ୍ଯ ଦେହଃ ଉଭଯଂ ଗୁଣାଃ ଚେତଃ ମତ୍ ଆତ୍ମନଃ ॥ 25॥ ଗୁଣେଷୁ ଚ ଆଵିଶତ୍ ଚିତ୍ତଂ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଗୁଣସେଵଯା । ଗୁଣାଃ ଚ ଚିତ୍ତପ୍ରଭଵାଃ ମତ୍ ରୂପଃ ଉଭଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 26॥ ଜାଗ୍ରତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଃ ସୁଷୁପ୍ତଂ ଚ ଗୁଣତଃ ବୁଦ୍ଧିଵୃତ୍ତଯଃ । ତାସାଂ ଵିଲକ୍ଷଣଃ ଜୀଵଃ ସାକ୍ଷିତ୍ଵେନ ଵିନିଶ୍ଚିତଃ ॥ 27॥ ଯଃ ହି ସଂସୃତିବନ୍ଧଃ ଅଯଂ ଆତ୍ମନଃ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଦଃ । ମଯି ତୁର୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ଜହ୍ଯାତ୍ ତ୍ଯାଗଃ ତତ୍ ଗୁଣଚେତସାମ୍ ॥ 28॥ ଅହଙ୍କାରକୃତଂ ବନ୍ଧଂ ଆତ୍ମନଃ ଅର୍ଥଵିପର୍ଯଯମ୍ । ଵିଦ୍ଵାନ୍ ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ସଂସାରଚିନ୍ତାଂ ତୁର୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 29॥ ଯାଵତ୍ ନାନାର୍ଥଧୀଃ ପୁଂସଃ ନ ନିଵର୍ତେତ ଯୁକ୍ତିଭିଃ । ଜାଗର୍ତି ଅପି ସ୍ଵପନ୍ ଅଜ୍ଞଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗରଣଂ ଯଥା ॥ 30॥ ଅସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯେଷାଂ ଭାଵାନାଂ ତତ୍ କୃତା ଭିଦା । ଗତଯଃ ହେତଵଃ ଚ ଅସ୍ଯ ମୃଷା ସ୍ଵପ୍ନଦୃଶଃ ଯଥା ॥ 31॥ ଯୋ ଜାଗରେ ବହିଃ ଅନୁକ୍ଷଣଧର୍ମିଣଃ ଅର୍ଥାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସମସ୍ତକରଣୈଃ ହୃଦି ତତ୍ ସଦୃକ୍ଷାନ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେ ସୁଷୁପ୍ତଃ ଉପସଂହରତେ ସଃ ଏକଃ ସ୍ମୃତି ଅନ୍ଵଯାତ୍ ତ୍ରିଗୁଣଵୃତ୍ତିଦୃକ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଈଶଃ ॥ 32॥ ଏଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯ ଗୁଣତଃ ମନସଃ ତ୍ର୍ଯଵସ୍ଥା ମତ୍ ମାଯଯା ମଯି କୃତା ଇତି ନିଶ୍ଚିତାର୍ଥାଃ । ସଞ୍ଛିଦ୍ଯ ହାର୍ଦଂ ଅନୁମାନସ୍ତ୍ ଉକ୍ତିତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନାସିନା ଭଜତଃ ମା ଅଖିଲସଂଶଯାଧିମ୍ ॥ 33॥ ଈକ୍ଷେତ ଵିଭ୍ରମଂ ଇଦଂ ମନସଃ ଵିଲାସମ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିନଷ୍ଟଂ ଅତିଲୋଲଂ ଅଲାତଚକ୍ରମ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଂ ଏକଂ ଉରୁଧା ଇଵ ଵିଭାତି ମାଯା ସ୍ଵପ୍ନଃ ତ୍ରିଧା ଗୁଣଵିସର୍ଗକୃତଃ ଵିକଲ୍ପଃ ॥ 34॥ ଦୃଷ୍ଟିଂ ତତଃ ପ୍ରତିନିଵର୍ତ୍ଯ ନିଵୃତ୍ତତୃଷ୍ଣଃ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଭଵେତ୍ ନିଜସୁଖ ଅନୁଭଵଃ ନିରୀହଃ । ସନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ କ୍ଵ ଚ ଯଦି ଇଦଂ ଅଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତ୍ଯକ୍ତଂ ଭ୍ରମାଯ ନ ଭଵେତ୍ ସ୍ମୃତିଃ ଆନିପାତାତ୍ ॥ 35॥ ଦେହଂ ଚ ନଶ୍ଵରଂ ଅଵସ୍ଥିତଂ ଉତ୍ଥିତଂ ଵା ସିଦ୍ଧଃ ନ ପଶ୍ଯତି ଯତଃ ଅଧ୍ଯଗମତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ । ଦୈଵାତ୍ ଅପେତଂ ଉତ ଦୈଵଶାତ୍ ଉପେତମ୍ ଵାସଃ ଯଥା ପରିକୃତଂ ମଦିରାମଦାନ୍ଧଃ ॥ 36॥ ଦେହଃ ଅପି ଦୈଵଵଶଗଃ ଖଲୁ କର୍ମ ଯାଵତ୍ ସ୍ଵାରମ୍ଭକଂ ପ୍ରତିସମୀକ୍ଷତଃ ଏଵ ସାସୁଃ । ତଂ ଅପ୍ରପଞ୍ଚଂ ଅଧିରୂଢସମାଧିଯୋଗଃ ସ୍ଵାପ୍ନଂ ପୁନଃ ନ ଭଜତେ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧଵସ୍ତୁଃ ॥ 37॥ ମଯା ଏତତ୍ ଉକ୍ତଂ ଵଃ ଵିପ୍ରାଃ ଗୁହ୍ଯଂ ଯତ୍ ସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗଯୋଃ । ଜାନୀତଂ ଆଗତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯୁଷ୍ମତ୍ ଧର୍ମଵିଵକ୍ଷଯା ॥ 38॥ ଅହଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ଯସ୍ଯର୍ତସ୍ଯ ତେଜସଃ । ପରାଯଣଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ଶ୍ରିଯଃ କୀର୍ତେଃ ଦମସ୍ଯ ଚ ॥ 39॥ ମାଂ ଭଜନ୍ତି ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ନିର୍ଗୁଣଂ ନିରପେକ୍ଷକମ୍ । ସୁହୃଦଂ ପ୍ରିଯଂ ଆତ୍ମାନଂ ସାମ୍ଯ ଅସଙ୍ଗ ଆଦଯଃ ଗୁଣାଃ ॥ 40॥ ଇତି ମେ ଛିନ୍ନସନ୍ଦେହାଃ ମୁନଯଃ ସନକ ଆଦଯଃ । ସଭାଜଯିତ୍ଵା ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଅଗୃଣତ ସଂସ୍ତଵୈଃ ॥ 41॥ ତୈଃ ଅହଂ ପୂଜିତଃ ସମ୍ଯକ୍ ସଂସ୍ତୁତଃ ପରମ ଋଷିଭିଃ । ପ୍ରତ୍ଯେଯାଯ ସ୍ଵକଂ ଧାମ ପଶ୍ଯତଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ॥ 42॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ହଂସଗୀତାନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 13॥ ଅଥ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଵଦନ୍ତି କୃଷ୍ଣ ଶ୍ରେଯାଂସି ବହୂନି ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ତେଷାଂ ଵିକଲ୍ପପ୍ରାଧାନ୍ଯଂ ଉତ ଅହୋ ଏକମୁଖ୍ଯତା ॥ 1॥ ଭଵତ୍ ଉଦାହୃତଃ ସ୍ଵାମିନ୍ ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ଅନପେକ୍ଷିତଃ । ନିରସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ସଙ୍ଗଂ ଯେନ ତ୍ଵଯି ଆଵିଶେତ୍ ମନଃ ॥ 2॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । କାଲେନ ନଷ୍ଟା ପ୍ରଲଯେ ଵାଣୀଯଂ ଵେଦସଞ୍ଜ୍ଞିତା । ମଯା ଆଦୌ ବ୍ରହ୍ମଣେ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧର୍ମଃ ଯସ୍ଯାଂ ମଦାତ୍ମକଃ ॥ 3॥ ତେନ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ ପୁତ୍ରାଯ ମନଵେ ପୂର୍ଵଜାଯ ସା । ତତଃ ଭୃଗୁ ଆଦଯଃ ଅଗୃହ୍ଣନ୍ ସପ୍ତବ୍ରହ୍ମମହର୍ଷଯଃ ॥ 4॥ ତେଭ୍ଯଃ ପିତୃଭ୍ଯଃ ତତ୍ ପୁତ୍ରାଃ ଦେଵଦାନଵଗୁହ୍ଯକାଃ । ମନୁଷ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସଵିଦ୍ଯାଧରଚାରଣାଃ ॥ 5॥ କିନ୍ଦେଵାଃ କିନ୍ନରାଃ ନାଗାଃ ରକ୍ଷଃ କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦଯଃ । ବହ୍ଵ୍ଯଃ ତେଷାଂ ପ୍ରକୃତଯଃ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋଭୁଵଃ ॥ 6॥ ଯାଭିଃ ଭୂତାନି ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଭୂତାନାଂ ମତଯଃ ତଥା । ଯଥାପ୍ରକୃତି ସର୍ଵେଷାଂ ଚିତ୍ରାଃ ଵାଚଃ ସ୍ରଵନ୍ତି ହି ॥ 7॥ ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିଵୈଚିତ୍ର୍ଯାତ୍ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ମତଯଃ ନୃଣାମ୍ । ପାରମ୍ପର୍ଯେଣ କେଷାଞ୍ଚିତ୍ ପାଖଣ୍ଡମତଯଃ ଅପରେ ॥ 8॥ ମନ୍ମାଯାମୋହିତଧିଯଃ ପୁରୁଷାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଶ୍ରେଯଃ ଵଦନ୍ତି ଅନେକାନ୍ତଂ ଯଥାକର୍ମ ଯଥାରୁଚି ॥ 9॥ ଧର୍ମଂ ଏକେ ଯଶଃ ଚ ଅନ୍ଯେ କାମଂ ସତ୍ଯଂ ଦମଂ ଶମମ୍ । ଅନ୍ଯେ ଵଦନ୍ତି ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଵା ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ତ୍ଯାଗଭୋଜନମ୍ । କେଚିତ୍ ଯଜ୍ଞତପୋଦାନଂ ଵ୍ରତାନି ନିଯମ ଅନ୍ଯମାନ୍ ॥ 10॥ ଆଦି ଅନ୍ତଵନ୍ତଃ ଏଵ ଏଷାଂ ଲୋକାଃ କର୍ମଵିନିର୍ମିତାଃ । ଦୁଃଖ ଉଦର୍କାଃ ତମୋନିଷ୍ଠାଃ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆନନ୍ଦାଃ ଶୁଚ ଅର୍ପିତାଃ ॥ 11॥ ମଯି ଅର୍ପିତ ମନଃ ସଭ୍ଯ ନିରପେକ୍ଷସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ । ମଯା ଆତ୍ମନା ସୁଖଂ ଯତ୍ ତତ୍ କୁତଃ ସ୍ଯାତ୍ ଵିଷଯ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥ 12॥ ଅକିଞ୍ଚନସ୍ଯ ଦାନ୍ତସ୍ଯ ଶାନ୍ତସ୍ଯ ସମଚେତସଃ । ମଯା ସନ୍ତୁଷ୍ଟମନସଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଖମଯାଃ ଦିଶଃ ॥ 13॥ ନ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ ନ ମହେନ୍ଦ୍ରଧିଷ୍ଣ୍ଯମ୍ ନ ସାର୍ଵଭୌମଂ ନ ରସାଧିପତ୍ଯମ୍ । ନ ଯୋଗସିଦ୍ଧୀଃ ଅପୁନର୍ଭଵଂ ଵା ମଯି ଅର୍ପିତ ଆତ୍ମା ଇଚ୍ଛତି ମତ୍ ଵିନା ଅନ୍ଯତ୍ ॥ 14॥ ନ ତଥା ମେ ପ୍ରିଯତମଃ ଆତ୍ମଯୋନିଃ ନ ଶଙ୍କରଃ । ନ ଚ ସଙ୍କର୍ଷଣଃ ନ ଶ୍ରୀଃ ନ ଏଵ ଆତ୍ମା ଚ ଯଥା ଭଵାନ୍ ॥ 15॥ ନିରପେକ୍ଷଂ ମୁନିଂ ଶାତଂ ନିର୍ଵୈରଂ ସମଦର୍ଶନମ୍ । ଅନୁଵ୍ରଜାମି ଅହଂ ନିତ୍ଯଂ ପୂଯେଯେତି ଅଙ୍ଘ୍ରିରେଣୁଭିଃ ॥ 16॥ ନିଷ୍କିଞ୍ଚନା ମଯି ଅନୁରକ୍ତଚେତସଃ ଶାନ୍ତାଃ ମହାନ୍ତଃ ଅଖିଲଜୀଵଵତ୍ସଲାଃ । କାମୈଃ ଅନାଲବ୍ଧଧିଯଃ ଜୁଷନ୍ତି ଯତ୍ ତତ୍ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ଵିଦୁଃ ସୁଖଂ ମମ ॥ 17॥ ବାଧ୍ଯମାନଃ ଅପି ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଵିଷଯୈଃ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ପ୍ରାଯଃ ପ୍ରଗଲ୍ଭଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିଷଯୈଃ ନ ଅଭିଭୂଯତେ ॥ 18॥ ଯଥା ଅଗ୍ନିଃ ସୁସମୃଦ୍ଧ ଅର୍ଚିଃ କରୋତି ଏଧାଂସି ଭସ୍ମସାତ୍ । ତଥା ମଦ୍ଵିଷଯା ଭକ୍ତିଃ ଉଦ୍ଧଵ ଏନାଂସି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ॥ 19॥ ନ ସାଧଯତି ମାଂ ଯୋଗଃ ନ ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଉଦ୍ଧଵ । ନ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଃ ତପଃ ତ୍ଯାଗଃ ଯଥା ଭକ୍ତିଃ ମମ ଊର୍ଜିତା ॥ 20॥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଅହଂ ଏକଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଆତ୍ମା ପ୍ରିଯଃ ସତାମ୍ । ଭକ୍ତିଃ ପୁନାତି ମନ୍ନିଷ୍ଠା ଶ୍ଵପାକାନ୍ ଅପି ସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ 21॥ ଧର୍ମଃ ସତ୍ଯଦଯା ଉପେତଃ ଵିଦ୍ଯା ଵା ତପସାନ୍ଵିତା । ମଦ୍ଭ୍କ୍ତ୍ଯାପେତଂ ଆତ୍ମାନଂ ନ ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରପୁନାତି ହି ॥ 22॥ କଥଂ ଵିନା ରୋମହର୍ଷଂ ଦ୍ରଵତା ଚେତସା ଵିନା । ଵିନାନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁକଲଯା ଶୁଧ୍ଯେତ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିନାଶଯଃ ॥ 23॥ ଵାକ୍ ଗଦ୍ଗଦା ଦ୍ରଵତେ ଯସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ରୁଦତି ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ହସତି କ୍ଵଚିତ୍ ଚ । ଵିଲଜ୍ଜଃ ଉଦ୍ଗାଯତି ନୃତ୍ଯତେ ଚ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ଭୁଵନଂ ପୁନାତି ॥ 24॥ ଯଥା ଅଗ୍ନିନା ହେମ ମଲଂ ଜହାତି ଧ୍ମାତଂ ପୁନଃ ସ୍ଵଂ ଭଜତେ ଚ ରୂପମ୍ । ଆତ୍ମା ଚ କର୍ମାନୁଶଯଂ ଵିଧୂଯ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଭଜତି ଅଥଃ ମାମ୍ ॥ 25॥ ଯଥା ଯଥା ଆତ୍ମା ପରିମୃଜ୍ଯତେ ଅସୌ ମତ୍ପୁଣ୍ଯଗାଥାଶ୍ରଵଣ ଅଭିଧାନୈଃ । ତଥା ତଥା ପଶ୍ଯତି ଵସ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମମ୍ ଚକ୍ଷୁଃ ଯଥା ଏଵ ଅଞ୍ଜନସମ୍ପ୍ରଯୁକ୍ତମ୍ ॥ 26॥ ଵିଷଯାନ୍ ଧ୍ଯାଯତଃ ଚିତ୍ତଂ ଵିଷଯେଷୁ ଵିଷଜ୍ଜତେ । ମାଂ ଅନୁସ୍ମରତଃ ଚିତ୍ତଂ ମଯି ଏଵ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ ॥ 27॥ ତସ୍ମାତ୍ ଅସତ୍ ଅଭିଧ୍ଯାନଂ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥମ୍ । ହିତ୍ଵା ମଯି ସମାଧତ୍ସ୍ଵ ମନଃ ମଦ୍ଭାଵଭାଵିତମ୍ ॥ 28॥ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗିନାଂ ସଙ୍ଗଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦୂରତଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ । କ୍ଷେମେ ଵିଵିକ୍ତଃ ଆସୀନଃ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ମାଂ ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ॥ 29॥ ନ ତଥା ଅସ୍ଯ ଭଵେତ୍ କ୍ଲେଶଃ ବନ୍ଧଃ ଚ ଅନ୍ଯପ୍ରସଙ୍ଗତଃ । ଯୋଷିତ୍ ସଙ୍ଗାତ୍ ଯଥା ପୁଂସଃ ଯଥା ତତ୍ ସଙ୍ଗିସଙ୍ଗତଃ ॥ 30॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଯଥା ତ୍ଵାଂ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ଯାଦୃଶଂ ଵା ଯଦାତ୍ମକମ୍ । ଧ୍ଯାଯେତ୍ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ଏତତ୍ ମେ ଧ୍ଯାନଂ ମେ ଵକ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 31॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ସମଃ ଆସନଃ ଆସୀନଃ ସମକାଯଃ ଯଥାସୁଖମ୍ । ହସ୍ତୌ ଉତ୍ସଙ୍ଗଃ ଆଧାଯ ସ୍ଵନାସାଗ୍ରକୃତ ଈକ୍ଷଣଃ ॥ 32॥ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଶୋଧଯେତ୍ ମାର୍ଗଂ ପୂରକୁମ୍ଭକରେଚକୈଃ । ଵିପର୍ଯଯେଣ ଅପି ଶନୈଃ ଅଭ୍ଯସେତ୍ ନିର୍ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 33॥ ହୃଦି ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଓଙ୍କାରଂ ଘଣ୍ଟାନାଦଂ ବିସୋର୍ଣଵତ୍ । ପ୍ରାଣେନ ଉଦୀର୍ଯ ତତ୍ର ଅଥ ପୁନଃ ସଂଵେଶଯେତ୍ ସ୍ଵରମ୍ ॥ 34॥ ଏଵଂ ପ୍ରଣଵସଂଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରାଣଂ ଏଵ ସମଭ୍ଯସେତ୍ । ଦଶକୃତ୍ଵଃ ତ୍ରିଷଵଣଂ ମାସାତ୍ ଅର୍ଵାକ୍ ଜିତ ଅନିଲଃ ॥35॥ ହୃତ୍ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ଅନ୍ତସ୍ଥଂ ଊର୍ଧ୍ଵନାଲଂ ଅଧୋମୁଖମ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଊର୍ଧ୍ଵମୁଖଂ ଉନ୍ନିଦ୍ରଂ ଅଷ୍ଟପତ୍ରଂ ସକର୍ଣିକମ୍ ॥ 36॥ କର୍ଣିକାଯାଂ ନ୍ଯସେତ୍ ସୂର୍ଯସୋମାଗ୍ନୀନ୍ ଉତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍ । ଵହ୍ନିମଧ୍ଯେ ସ୍ମରେତ୍ ରୂପଂ ମମ ଏତତ୍ ଧ୍ଯାନମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 37॥ ସମଂ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ସୁମୁଖଂ ଦୀର୍ଘଚାରୁଚତୁର୍ଭୁଜମ୍ । ସୁଚାରୁସୁନ୍ଦରଗ୍ରୀଵଂ ସୁକପୋଲଂ ଶୁଚିସ୍ମିତମ୍ ॥ 38॥ ସମାନ କର୍ଣ ଵିନ୍ଯସ୍ତ ସ୍ଫୁରନ୍ ମକର କୁଣ୍ଡଲମ୍ । ହେମ ଅମ୍ବରଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସ ଶ୍ରୀନିକେତନମ୍ ॥ 39॥ ଶଙ୍ଖ ଚକ୍ର ଗଦା ପଦ୍ମ ଵନମାଲା ଵିଭୂଷିତମ୍ । ନୂପୁରୈଃ ଵିଲସତ୍ ପାଦଂ କୌସ୍ତୁଭ ପ୍ରଭଯା ଯୁତମ୍ ॥ 40॥ ଦ୍ଯୁମତ୍ କିରୀଟ କଟକ କଟିସୂତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଅଯୁତମ୍ । ସର୍ଵାଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦରଂ ହୃଦ୍ଯଂ ପ୍ରସାଦ ସୁମୁଖ ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥ 41॥ ସୁକୁମାରଂ ଅଭିଧ୍ଯାଯେତ୍ ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷୁ ମନଃ ଦଧତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ମନସା ଆକୃଷ୍ଯ ତତ୍ ମନଃ । ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସାରଥିନା ଧୀରଃ ପ୍ରଣଯେତ୍ ମଯି ସର୍ଵତଃ ॥ 42॥ ତତ୍ ସର୍ଵ ଵ୍ଯାପକଂ ଚିତ୍ତଂ ଆକୃଷ୍ଯ ଏକତ୍ର ଧାରଯେତ୍ । ନ ଅନ୍ଯାନି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ଭୂଯଃ ସୁସ୍ମିତଂ ଭାଵଯେତ୍ ମୁଖମ୍ ॥ 43॥ ତତ୍ର ଲବ୍ଧପଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଆକୃଷ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଧାରଯେତ୍ । ତତ୍ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମଦାରୋହଃ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅପି ଚିନ୍ତଯେତ୍ ॥ 44॥ ଏଵଂ ସମାହିତମତିଃ ମାଂ ଏଵ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି । ଵିଚଷ୍ଟେ ମଯି ସର୍ଵାତ୍ମତ୍ ଜ୍ଯୋତିଃ ଜ୍ଯୋତିଷି ସଂଯୁତମ୍ ॥ 45॥ ଧ୍ଯାନେନ ଇତ୍ଥଂ ସୁତୀଵ୍ରେଣ ଯୁଞ୍ଜତଃ ଯୋଗିନଃ ମନଃ । ସଂଯାସ୍ଯତି ଆଶୁ ନିର୍ଵାଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯ ଜ୍ଞାନ କ୍ରିଯା ଭ୍ରମଃ ॥ 46॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଭକ୍ତିରହସ୍ଯାଵଧାରଣଯୋଗୋ ନାମ ଚତୁର୍ଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 14॥ ଅଥ ପଞ୍ଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ମଯି ଧାରଯତଃ ଚେତଃ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯଃ ॥ 1॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । କଯା ଧାରଣଯା କାସ୍ଵିତ୍ କଥଂସ୍ଵିତ୍ ସିଦ୍ଧିଃ ଅଚ୍ଯୁତ । କତି ଵା ସିଦ୍ଧଯଃ ବ୍ରୂହି ଯୋଗିନାଂ ସିଦ୍ଧିଦଃ ଭଵାନ୍ ॥ 2॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ସିଦ୍ଧଯଃ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତା ଧାରଣାଯୋଗପାରଗୈଃ । ତାସାଂ ଅଷ୍ଟୌ ମତ୍ ପ୍ରଧାନାଃ ଦଶଃ ଏଵ ଗୁଣହେତଵଃ ॥ 3॥ ଅଣିମା ମହିମା ମୂର୍ତେଃ ଲଘିମା ପ୍ରାପ୍ତିଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । ପ୍ରାକାମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଦୃଷ୍ଟେଷୁ ଶକ୍ତିପ୍ରେରଣଂ ଈଶିତା ॥ 4॥ ଗୁଣେଷୁ ଅସଙ୍ଗଃ ଵଶିତା ଯତ୍ କାମଃ ତତ୍ ଅଵସ୍ଯତି । ଏତାଃ ମେ ସିଦ୍ଧଯଃ ସୌମ୍ଯ ଅଷ୍ଟୌ ଉତ୍ପତ୍ତିକାଃ ମତାଃ ॥ 5॥ ଅନୂର୍ମିମତ୍ତ୍ଵଂ ଦେହେ ଅସ୍ମିନ୍ ଦୂରଶ୍ରଵଣଦର୍ଶନମ୍ । ମନୋଜଵଃ କାମରୂପଂ ପରକାଯପ୍ରଵେଶନମ୍ ॥ 6॥ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦମୃତ୍ଯୁଃ ଦେଵାନାଂ ସହକ୍ରୀଡାନୁଦର୍ଶନମ୍ । ଯଥାସଙ୍କଲ୍ପସଂସିଦ୍ଧିଃ ଆଜ୍ଞାପ୍ରତିହତା ଗତିଃ ॥ 7॥ ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଅଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଂ ପରଚିତ୍ତାଦି ଅଭିଜ୍ଞତା । ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଅମ୍ବୁ ଵିଷ ଆଦୀନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଟମ୍ଭଃ ଅପରାଜଯଃ ॥ 8॥ ଏତାଃ ଚ ଉଦ୍ଦେଶତଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯୋଗଧାରଣସିଦ୍ଧଯଃ । ଯଯା ଧାରଣଯା ଯା ସ୍ଯାତ୍ ଯଥା ଵା ସ୍ଯାତ୍ ନିବୋଧ ମେ ॥ 9॥ ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମ ଆତ୍ମନି ମଯି ତନ୍ମାତ୍ରଂ ଧାରଯେତ୍ ମନଃ । ଅଣିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୋତି ତନ୍ମାତ୍ର ଉପାସକଃ ମମ ॥ 10॥ ମହତି ଆତ୍ମନ୍ ମଯି ପରେ ଯଥାସଂସ୍ଥଂ ମନଃ ଦଧତ୍ । ମହିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୋତି ଭୂତାନାଂ ଚ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ 11॥ ପରମାଣୁମଯେ ଚିତ୍ତଂ ଭୂତାନାଂ ମଯି ରଞ୍ଜଯନ୍ । କାଲସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ମତାଂ ଯୋଗୀ ଲଘିମାନଂ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ॥ 12॥ ଧାରଯନ୍ ମଯି ଅହନ୍ତତ୍ତ୍ଵେ ମନଃ ଵୈକାରିକେ ଅଖିଲମ୍ । ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଆତ୍ମତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମନ୍ମନାଃ ॥ 13॥ ମହତି ଆତ୍ମନି ଯଃ ସୂତ୍ରେ ଧାରଯେତ୍ ମଯି ମାନସମ୍ । ପ୍ରାକାମ୍ଯଂ ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ ମେ ଵିନ୍ଦତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ॥ 14॥ ଵିଷ୍ଣୌ ତ୍ର୍ଯଧି ଈଶ୍ଵରେ ଚିତ୍ତଂ ଧାରଯେତ୍ କାଲଵିଗ୍ରହେ । ସଃ ଈଶିତ୍ଵଂ ଅଵାପ୍ନୋତି କ୍ଷେତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଚୋଦନାମ୍ ॥ 15॥ ନାରାଯଣେ ତୁରୀଯାଖ୍ଯେ ଭଗଵତ୍ ଶବ୍ଦଶବ୍ଦିତେ । ମନଃ ମଯି ଆଦଧତ୍ ଯୋଗୀ ମତ୍ ଧର୍ମାଃ ଵହିତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 16॥ ନିର୍ଗୁଣେ ବ୍ରହ୍ମଣି ମଯି ଧାରଯନ୍ ଵିଶଦଂ ମନଃ । ପରମାନନ୍ଦଂ ଆପ୍ନୋତି ଯତ୍ର କାମଃ ଅଵସୀଯତେ ॥ 17॥ ଶ୍ଵେତଦୀପପତୌ ଚିତ୍ତଂ ଶୁଦ୍ଧେ ଧର୍ମମଯେ ମଯି । ଧାରଯନ୍ ଶ୍ଵେତତାଂ ଯାତି ଷଡୂର୍ମିରହିତଃ ନରଃ ॥ 18॥ ମଯି ଆକାଶ ଆତ୍ମନି ପ୍ରାଣେ ମନସା ଘୋଷଂ ଉଦ୍ଵହନ୍ । ତତ୍ର ଉପଲବ୍ଧା ଭୂତାନାଂ ହଂସଃ ଵାଚଃ ଶ୍ରୁଣୋତି ଅସୌ ॥ 19॥ ଚକ୍ଷୁଃ ତ୍ଵଷ୍ଟରି ସଂଯୋଜ୍ଯ ତ୍ଵଷ୍ଟାରଂ ଅପି ଚକ୍ଷୁଷି । ମାଂ ତତ୍ର ମନସା ଧ୍ଯାଯନ୍ ଵିଶ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସୂକ୍ଷ୍ମଦୃକ୍ ॥ 20॥ ମନଃ ମଯି ସୁସଂଯୋଜ୍ଯ ଦେହଂ ତଦନୁ ଵାଯୁନା । ମଦ୍ଧାରଣ ଅନୁଭାଵେନ ତତ୍ର ଆତ୍ମା ଯତ୍ର ଵୈ ମନଃ ॥ 21॥ ଯଦା ମନଃ ଉପାଦାଯ ଯତ୍ ଯତ୍ ରୂପଂ ବୁଭୂଷତି । ତତ୍ ତତ୍ ଭଵେତ୍ ମନୋରୂପଂ ମଦ୍ଯୋଗବଲଂ ଆଶ୍ରଯଃ ॥ 22॥ ପରକାଯଂ ଵିଶନ୍ ସିଦ୍ଧଃ ଆତ୍ମାନଂ ତତ୍ର ଭାଵଯେତ୍ । ପିଣ୍ଡଂ ହିତ୍ଵା ଵିଶେତ୍ ପ୍ରାଣଃ ଵାଯୁଭୂତଃ ଷଡଙ୍ଘ୍ରିଵତ୍ ॥ 23॥ ପାର୍ଷ୍ଣ୍ଯା ଆପୀଡ୍ଯ ଗୁଦଂ ପ୍ରାଣଂ ହୃତ୍ ଉରଃ କଣ୍ଠ ମୂର୍ଧସୁ । ଆରୋପ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମ ନୀତ୍ଵା ଉତ୍ସୃଜେତ୍ ତନୁମ୍ ॥ 24॥ ଵିହରିଷ୍ଯନ୍ ସୁରାକ୍ରୀଡେ ମତ୍ସ୍ଥଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଭାଵଯେତ୍ । ଵିମାନେନ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵଵୃତ୍ତୀଃ ସୁରସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 25॥ ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପଯେତ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଯଦା ଵା ମତ୍ପରଃ ପୁମାନ୍ । ମଯି ସତ୍ଯେ ମନଃ ଯୁଞ୍ଜନ୍ ତଥା ତତ୍ ସମୁପାଶ୍ନୁତେ ॥ 26॥ ଯଃ ଵୈ ମଦ୍ଭାଵଂ ଆପନ୍ନଃ ଈଶିତୁଃ ଵଶିତୁଃ ପୁମାନ୍ । କୁତଶ୍ଚିତ୍ ନ ଵିହନ୍ଯେତ ତସ୍ଯ ଚ ଆଜ୍ଞା ଯଥା ମମ ॥ 27॥ ମଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ଧାରଣାଵିଦଃ । ତସ୍ଯ ତ୍ରୈକାଲିକୀ ବୁଦ୍ଧିଃ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ଯୁ ଉପବୃଂହିତା ॥ 28॥ ଅଗ୍ନି ଆଦିଭିଃ ନ ହନ୍ଯେତ ମୁନେଃ ଯୋଗଂ ଅଯଂ ଵପୁଃ । ମଦ୍ଯୋଗଶ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯାଦସାଂ ଉଦକଂ ଯଥା ॥ 29॥ ମଦ୍ଵିଭୂତିଃ ଅଭିଧ୍ଯାଯନ୍ ଶ୍ରୀଵତ୍ସ ଅସ୍ତ୍ରବିଭୂଷିତାଃ । ଧ୍ଵଜାତପତ୍ରଵ୍ଯଜନୈଃ ସଃ ଭଵେତ୍ ଅପରାଜିତଃ ॥ 30॥ ଉପାସକସ୍ଯ ମାଂ ଏଵଂ ଯୋଗଧାରଣଯା ମୁନେଃ । ସିଦ୍ଧଯଃ ପୂର୍ଵକଥିତାଃ ଉପତିଷ୍ଠନ୍ତି ଅଶେଷତଃ ॥ 31॥ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଦାନ୍ତସ୍ଯ ଜିତଶ୍ଵାସ ଆତ୍ମନଃ ମୁନେଃ । ମଦ୍ଧାରଣାଂ ଧାରଯତଃ କା ସା ସିଦ୍ଧିଃ ସୁଦୁର୍ଲଭା ॥ 32॥ ଅନ୍ତରାଯାନ୍ ଵଦନ୍ତି ଏତାଃ ଯୁଞ୍ଜତଃ ଯୋଗଂ ଉତ୍ତମମ୍ । ମଯା ସମ୍ପଦ୍ଯମାନସ୍ଯ କାଲକ୍ଷେପଣହେତଵଃ ॥ 33॥ ଜନ୍ମ ଓଷଧି ତପୋ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ଯାଵତୀଃ ଇହ ସିଦ୍ଧଯଃ । ଯୋଗେନ ଆପ୍ନୋତି ତାଃ ସର୍ଵାଃ ନ ଅନ୍ଯୈଃ ଯୋଗଗତିଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 34॥ ସର୍ଵାସାଂ ଅପି ସିଦ୍ଧୀନାଂ ହେତୁଃ ପତିଃ ଅହଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଅହଂ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଙ୍ଖ୍ଯସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନାମ୍ ॥ 35॥ ଅହଂ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତରଃ ବାହ୍ଯଃ ଅନାଵୃତଃ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । ଯଥା ଭୂତାନି ଭୂତେଷୁ ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ସ୍ଵଯଂ ତଥା ॥ 36॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ସିଦ୍ଧନିରୂପଣଯୋଗୋ ନାମ ପଞ୍ଚଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 15॥ ଅଥ ଷୋଡଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନାଦି ଅନନ୍ତଂ ଅପାଵୃତମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଅପି ଭାଵାନାଂ ତ୍ରାଣସ୍ଥିତି ଅପ୍ଯଯ ଉଦ୍ଭଵଃ ॥ 1॥ ଉଚ୍ଚାଵଚେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଂ ଅକୃତ ଆତ୍ମଭିଃ । ଉପାସତେ ତ୍ଵାଂ ଭଗଵନ୍ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ॥ 2॥ ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଚ ଭାଵେଷୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ତ୍ଵାଂ ପରମର୍ଷଯଃ । ଉପାସୀନାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ତତ୍ ଵଦସ୍ଵ ମେ ॥ 3॥ ଗୂଢଃ ଚରସି ଭୂତାତ୍ମା ଭୂତାନାଂ ଭୂତଭାଵନ । ନ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଭୂତାନି ପଶ୍ଯନ୍ତଂ ମୋହିତାନି ତେ ॥ 4॥ ଯାଃ କାଃ ଚ ଭୂମୌ ଦିଵି ଵୈ ରସାଯାମ୍ ଵିଭୂତଯଃ ଦିକ୍ଷୁ ମହାଵିଭୂତେ । ତାଃ ମହ୍ଯଂ ଆଖ୍ଯାହି ଅନୁଭାଵିତାଃ ତେ ନମାମି ତେ ତୀର୍ଥ ପଦ ଅଙ୍ଘ୍ରିପଦ୍ମମ୍ ॥ 5॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଏଵଂ ଏତତ୍ ଅହଂ ପୃଷ୍ଟଃ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂ ଵର । ଯୁଯୁତ୍ସୁନା ଵିନଶନେ ସପତ୍ନୈଃ ଅର୍ଜୁନେନ ଵୈ ॥ 6॥ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାତିଵଧଂ ଗର୍ହ୍ଯଂ ଅଧର୍ମଂ ରାଜ୍ଯହେତୁକମ୍ । ତତଃ ନିଵୃତ୍ତଃ ହନ୍ତା ଅହଂ ହତଃ ଅଯଂ ଇତି ଲୌକିକଃ ॥ 7॥ ସଃ ତଦା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମେ ପ୍ରତିବୋଧିତଃ । ଅଭ୍ଯଭାଷତ ମାଂ ଏଵଂ ଯଥା ତ୍ଵଂ ରଣମୂର୍ଧନି ॥ 8॥ ଅହଂ ଆତ୍ମା ଉଦ୍ଧଵ ଆମୀଷାଂ ଭୂତାନାଂ ସୁହୃତ୍ ଈଶ୍ଵରଃ । ଅହଂ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ତେଷାଂ ସ୍ଥିତି ଉଦ୍ଭଵ ଅପ୍ଯଯଃ ॥ 9॥ ଅହଂ ଗତିଃ ଗତିମତାଂ କାଲଃ କଲଯତାଂ ଅହମ୍ । ଗୁଣାନାଂ ଚ ଅପି ଅହଂ ସାମ୍ଯଂ ଗୁଣିନ୍ଯା ଉତ୍ପତ୍ତିକଃ ଗୁଣଃ ॥ 10॥ ଗୁଣିନାଂ ଅପି ଅହଂ ସୂତ୍ରଂ ମହତାଂ ଚ ମହାନ୍ ଅହମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମାଣାଂ ଅପି ଅହଂ ଜୀଵଃ ଦୁର୍ଜଯାନାଂ ଅହଂ ମନଃ ॥ 11॥ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭଃ ଵେଦାନାଂ ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଣଵଃ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ଅକ୍ଷରାଣାଂ ଅକାରଃ ଅସ୍ମି ପଦାନି ଛନ୍ଦସାଂ ଅହମ୍ ॥ 12॥ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ଅହଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ଵସୂନାମସ୍ମି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ । ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ଅହଂ ଵିଷ୍ଣୂ ରୁଦ୍ରାଣାଂ ନୀଲଲୋହିତଃ ॥ 13॥ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ଭୃଗୁଃ ଅହଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଅହଂ ମନୁଃ । ଦେଵର୍ଷିଣାଂ ନାରଦଃ ଅହଂ ହଵିର୍ଧାନି ଅସ୍ମି ଧେନୁଷୁ ॥ 14॥ ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରାଣାଂ କପିଲଃ ସୁପର୍ଣଃ ଅହଂ ପତତ୍ରିଣାମ୍ । ପ୍ରଜାପତୀନାଂ ଦକ୍ଷଃ ଅହଂ ପିତୄଣାଂ ଅହଂ ଅର୍ଯମା ॥ 15॥ ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଉଦ୍ଧଵ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦଂ ଅସୁରେଶ୍ଵରମ୍ । ସୋମଂ ନକ୍ଷତ୍ର ଓଷଧୀନାଂ ଧନେଶଂ ଯକ୍ଷରକ୍ଷସାମ୍ ॥ 16॥ ଐରାଵତଂ ଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଯାଦସାଂ ଵରୁଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ତପତାଂ ଦ୍ଯୁମତାଂ ସୂର୍ଯଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ଭୂପତିମ୍ ॥ 17॥ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵାଃ ତୁରଙ୍ଗାଣାଂ ଧାତୂନାଂ ଅସ୍ମି କାଞ୍ଚନମ୍ । ଯମଃ ସଂଯମତାଂ ଚ ଅହଂ ସର୍ପାଣାଂ ଅସ୍ମି ଵାସୁକିଃ ॥ 18॥ ନାଗେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଅନନ୍ତଃ ଅହଂ ମୃଗେନ୍ଦ୍ରଃ ଶ‍ଋଙ୍ଗିଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣାମ୍ । ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଅହଂ ତୁର୍ଯଃ ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରଥମଃ ଅନଘ ॥ 19॥ ତୀର୍ଥାନାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ରଃ ସରସାଂ ଅହମ୍ । ଆଯୁଧାନାଂ ଧନୁଃ ଅହଂ ତ୍ରିପୁରଘ୍ନଃ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍ ॥ 20॥ ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନାଂ ଅସ୍ମି ଅହଂ ମେରୁଃ ଗହନାନାଂ ହିମାଲଯଃ । ଵନସ୍ପତୀନାଂ ଅଶ୍ଵତ୍ଥଃ ଓଷଧୀନାଂ ଅହଂ ଯଵଃ ॥ 21॥ ପୁରୋଧସାଂ ଵସିଷ୍ଠଃ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠାନାଂ ବୃହସ୍ପତିଃ । ସ୍କନ୍ଦଃ ଅହଂ ସର୍ଵସେନାନ୍ଯାଂ ଅଗ୍ରଣ୍ଯାଂ ଭଗଵାନ୍ ଅଜଃ ॥ 22॥ ଯଜ୍ଞାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞଃ ଅହଂ ଵ୍ରତାନାଂ ଅଵିହିଂସନମ୍ । ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଅମ୍ବୁ ଵାକ୍ ଆତ୍ମା ଶୁଚୀନାଂ ଅପି ଅହଂ ଶୁଚିଃ ॥ 23॥ ଯୋଗାନାଂ ଆତ୍ମସଂରୋଧଃ ମନ୍ତ୍ରଃ ଅସ୍ମି ଵିଜିଗୀଷତାମ୍ । ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ କୌଶଲାନାଂ ଵିକଲ୍ପଃ ଖ୍ଯାତିଵାଦିନାମ୍ ॥ 24॥ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ତୁ ଶତରୂପା ଅହଂ ପୁଂସାଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ମନୁଃ । ନାରାଯଣଃ ମୁନୀନାଂ ଚ କୁମାରଃ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣାମ୍ ॥ 25॥ ଧର୍ମାଣାଂ ଅସ୍ମି ସନ୍ନ୍ଯାସଃ କ୍ଷେମାଣାଂ ଅବହିଃ ମତିଃ । ଗୁହ୍ଯାନାଂ ସୂନୃତଂ ମୌନଂ ମିଥୁନାନାଂ ଅଜଃ ତୁ ଅହମ୍ ॥ 26॥ ସଂଵତ୍ସରଃ ଅସ୍ମି ଅନିମିଷାଂ ଋତୂନାଂ ମଧୁମାଧଵୌ । ମାସାନାଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷଃ ଅହଂ ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ତଥା ଅଭିଜିତ୍ ॥ 27॥ ଅହଂ ଯୁଗାନାଂ ଚ କୃତଂ ଧୀରାଣାଂ ଦେଵଲଃ ଅସିତଃ । ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ଅସ୍ମି ଵ୍ଯାସାନାଂ କଵୀନାଂ କାଵ୍ଯଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ॥ 28॥ ଵାସୁଦେଵଃ ଭଗଵତାଂ ତ୍ଵଂ ଭାଗଵତେଷୁ ଅହମ୍ । କିମ୍ପୁରୁଷାଣାଂ ହନୁମାନ୍ ଵିଦ୍ଯାଘ୍ରାଣାଂ ସୁଦର୍ଶନଃ ॥ 29॥ ରତ୍ନାନାଂ ପଦ୍ମରାଗଃ ଅସ୍ମି ପଦ୍ମକୋଶଃ ସୁପେଶସାମ୍ । କୁଶଃ ଅସ୍ମି ଦର୍ଭଜାତୀନାଂ ଗଵ୍ଯଂ ଆଜ୍ଯଂ ହଵିଷ୍ଷୁ ଅହମ୍ ॥ 30॥ ଵ୍ଯଵସାଈନାଂ ଅହଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ କିତଵାନାଂ ଛଲଗ୍ରହଃ । ତିତିକ୍ଷା ଅସ୍ମି ତିତିକ୍ଷଣାଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସତ୍ତ୍ଵଵତାଂ ଅହମ୍ ॥ 31॥ ଓଜଃ ସହୋବଲଵତାଂ କର୍ମ ଅହଂ ଵିଦ୍ଧି ସାତ୍ତ୍ଵତାମ୍ । ସାତ୍ତ୍ଵତାଂ ନଵମୂର୍ତୀନାଂ ଆଦିମୂର୍ତିଃ ଅହଂ ପରା ॥ 32॥ ଵିଶ୍ଵାଵସୁଃ ପୂର୍ଵଚିତ୍ତିଃ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଅପ୍ସରସାଂ ଅହମ୍ । ଭୂଧରାଣାଂ ଅହଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ଅହଂ ଭୁଵଃ ॥ 33॥ ଅପାଂ ରସଃ ଚ ପରମଃ ତେଜିଷ୍ଠାନାଂ ଵିଭାଵସୁଃ । ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ ଇନ୍ଦୁ ତାରାଣାଂ ଶବ୍ଦଃ ଅହଂ ନଭସଃ ପରଃ ॥ 34॥ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାନାଂ ବଲିଃ ଅହଂ ଵିରାଣାଂ ଅହଂ ଅର୍ଜୁନଃ । ଭୂତାନାଂ ସ୍ଥିତିଃ ଉତ୍ପତ୍ତିଃ ଅହଂ ଵୈ ପ୍ରତିସଙ୍କ୍ରମଃ ॥ 35॥ ଗତି ଉକ୍ତି ଉତ୍ସର୍ଗ ଉପାଦାନଂ ଆନନ୍ଦ ସ୍ପର୍ଶ ଲକ୍ଷଣମ୍ । ଆସ୍ଵାଦ ଶ୍ରୁତି ଅଵଘ୍ରାଣଂ ଅହଂ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ ॥ 36॥ ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁଃ ଆକାଶଃ ଆପଃ ଜ୍ଯୋତିଃ ଅହଂ ମହାନ୍ । ଵିକାରଃ ପୁରୁଷଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଃ ପରମ୍ । ଅହଂ ଏତତ୍ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ତ୍ଵଵିନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 37॥ ମଯା ଈଶ୍ଵରେଣ ଜୀଵେନ ଗୁଣେନ ଗୁଣିନା ଵିନା । ସର୍ଵାତ୍ମନା ଅପି ସର୍ଵେଣ ନ ଭାଵଃ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 38॥ ସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ପରମାଣୂନାଂ କାଲେନ କ୍ରିଯତେ ମଯା । ନ ତଥା ମେ ଵିଭୂତୀନାଂ ସୃଜତଃ ଅଣ୍ଡାନି କୋଟିଶଃ ॥ 39॥ ତେଜଃ ଶ୍ରୀଃ କୀର୍ତିଃ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ହ୍ରୀଃ ତ୍ଯାଗଃ ସୌଭଗଂ ଭଗଃ । ଵୀର୍ଯଂ ତିତିକ୍ଷା ଵିଜ୍ଞାନଂ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ସ ମେ ଅଂଶକଃ ॥ 40॥ ଏତାଃ ତେ କୀର୍ତିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସଙ୍କ୍ଷେପେଣ ଵିଭୂତଯଃ । ମନୋଵିକାରାଃ ଏଵ ଏତେ ଯଥା ଵାଚା ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 41॥ ଵାଚଂ ଯଚ୍ଛ ମନଃ ଯଚ୍ଛ ପ୍ରାଣାନି ଯଚ୍ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ଯଚ୍ଛ ନ ଭୂଯଃ କଲ୍ପସେ ଅଧ୍ଵନେ ॥ 42॥ ଯଃ ଵୈ ଵାକ୍ ମନସି ସମ୍ଯକ୍ ଅସଂଯଚ୍ଛନ୍ ଧିଯା ଯତିଃ । ତସ୍ଯ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ଦାନଂ ସ୍ରଵତ୍ଯାମଘଟାମ୍ବୁଵତ୍ ॥ 43॥ ତସ୍ମାତ୍ ମନଃ ଵଚଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ନିଯଚ୍ଛେତ୍ ମତ୍ ପରାଯଣଃ । ମତ୍ ଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତତଃ ପରିସମାପ୍ଯତେ ॥ 44॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଵିଭୂତିଯୋଗୋ ନାମ ଷୋଡଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 16॥ ଅଥ ସପ୍ତଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଯଃ ତ୍ଵଯା ଅଭିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଧର୍ମଃ ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରଵତାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଦ୍ଵିପଦାଂ ଅପି ॥ 1॥ ଯଥା ଅନୁଷ୍ଠୀଯମାନେନ ତ୍ଵଯି ଭକ୍ତିଃ ନୃଣାଂ ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ତତ୍ ସମାଖ୍ଯାତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 2॥ ପୁରା କିଲ ମହାବାହୋ ଧର୍ମଂ ପରମକଂ ପ୍ରଭୋ । ଯତ୍ ତେନ ହଂସରୂପେଣ ବ୍ରହ୍ମଣେ ଅଭ୍ଯାତ୍ଥ ମାଧଵ ॥ 3॥ ସଃ ଇଦାନୀଂ ସୁମହତା କାଲେନ ଅମିତ୍ରକର୍ଶନ । ନ ପ୍ରାଯଃ ଭଵିତା ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ପ୍ରାକ୍ ଅନୁଶାସିତଃ ॥ 4॥ ଵକ୍ତା କର୍ତା ଅଵିତା ନ ଅନ୍ଯଃ ଧର୍ମସ୍ଯ ଅଚ୍ଯୁତ ତେ ଭୁଵି । ସଭାଯାଂ ଅପି ଵୈରିଞ୍ଚ୍ଯାଂ ଯତ୍ର ମୂର୍ତିଧରାଃ କଲାଃ ॥ 5॥ କର୍ତ୍ରା ଅଵିତ୍ରା ପ୍ରଵକ୍ତ୍ରା ଚ ଭଵତା ମଧୁସୂଦନ । ତ୍ଯକ୍ତେ ମହୀତଲେ ଦେଵ ଵିନଷ୍ଟଂ କଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 6॥ ତତ୍ତ୍ଵଂ ନଃ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଧର୍ମଃ ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣଃ । ଯଥା ଯସ୍ଯ ଵିଧୀଯେତ ତଥା ଵର୍ଣଯ ମେ ପ୍ରଭୋ ॥ 7॥ ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵଭୃତ୍ଯମୁଖ୍ଯେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସଃ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ପ୍ରୀତଃ କ୍ଷେମାଯ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଧର୍ମାନ୍ ଆହ ସନାତନାନ୍ ॥ 8॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଧର୍ମ୍ଯଃ ଏଷ ତଵ ପ୍ରଶ୍ନଃ ନୈଃଶ୍ରେଯସକରଃ ନୃଣାମ୍ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରଵତାଂ ତଂ ଉଦ୍ଧଵ ନିବୋଧ ମେ ॥ 9॥ ଆଦୌ କୃତଯୁଗେ ଵର୍ଣଃ ନୃଣାଂ ହଂସଃ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । କୃତକୃତ୍ଯାଃ ପ୍ରଜାଃ ଜାତ୍ଯାଃ ତସ୍ମାତ୍ କୃତଯୁଗଂ ଵିଦୁଃ ॥ 10॥ ଵେଦଃ ପ୍ରଣଵଃ ଏଵ ଅଗ୍ରେ ଧର୍ମଃ ଅହଂ ଵୃଷରୂପଧୃକ୍ । ଉପାସତେ ତପୋନିଷ୍ଠାଂ ହଂସଂ ମାଂ ମୁକ୍ତକିଲ୍ବିଷାଃ ॥ 11॥ ତ୍ରେତାମୁଖେ ମହାଭାଗ ପ୍ରାଣାତ୍ ମେ ହୃଦଯାତ୍ ତ୍ରଯୀ । ଵିଦ୍ଯା ପ୍ରାଦୁଃ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ଯାଃ ଅହଂ ଆସଂ ତ୍ରିଵୃନ୍ମଖଃ ॥ 12॥ ଵିପ୍ର କ୍ଷତ୍ରିଯ ଵିଟ୍ ଶୂଦ୍ରାଃ ମୁଖ ବାହୁ ଉରୁ ପାଦଜାଃ । ଵୈରାଜାତ୍ ପୁରୁଷାତ୍ ଜାତାଃ ଯଃ ଆତ୍ମାଚାରଲକ୍ଷଣାଃ ॥ 13॥ ଗୃହାଶ୍ରମଃ ଜଘନତଃ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ହୃଦଃ ମମ । ଵକ୍ଷଃସ୍ଥାନାତ୍ ଵନେ ଵାସଃ ନ୍ଯାସଃ ଶୀର୍ଷଣି ସଂସ୍ଥିତଃ ॥ 14॥ ଵର୍ଣାନାଂ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଜନ୍ମଭୂମି ଅନୁସାରିଣୀଃ । ଆସନ୍ ପ୍ରକୃତଯଃ ନୄଣାଂ ନୀଚୈଃ ନୀଚ ଉତ୍ତମ ଉତ୍ତମାଃ ॥ 15॥ ଶମଃ ଦମଃ ତପଃ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷଃ କ୍ଷାନ୍ତିଃ ଆର୍ଜଵମ୍ । ମଦ୍ଭକ୍ତିଃ ଚ ଦଯା ସତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 16॥ ତେଜଃ ବଲଂ ଧୃତିଃ ଶୌର୍ଯଂ ତିତିକ୍ଷା ଔଦାର୍ଯଂ ଉଦ୍ଯମଃ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ଅତ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 17॥ ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ଦାନନିଷ୍ଠା ଚ ଅଦମ୍ଭଃ ବ୍ରହ୍ମସେଵନମ୍ । ଅତୁଷ୍ଟିଃ ଅର୍ଥ ଉପଚଯୈଃ ଵୈଶ୍ଯପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 18॥ ଶୁଶ୍ରୂଷଣଂ ଦ୍ଵିଜଗଵାଂ ଦେଵାନାଂ ଚ ଅପି ଅମାଯଯା । ତତ୍ର ଲବ୍ଧେନ ସନ୍ତୋଷଃ ଶୂଦ୍ରପ୍ରକୃତଯଃ ତୁ ଇମାଃ ॥ 19॥ ଅଶୌଚଂ ଅନୃତଂ ସ୍ତେଯଂ ନାସ୍ତିକ୍ଯଂ ଶୁଷ୍କଵିଗ୍ରହଃ । କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ଚ ତର୍ଷଃ ଚ ସ୍ଵଭାଵଃ ଅନ୍ତେଵସାଈନାମ୍ ॥ 20॥ ଅହିଂସା ସତ୍ଯଂ ଅସ୍ତେଯଂ ଅକାମକ୍ରୋଧଲୋଭତା । ଭୂତପ୍ରିଯହିତେହା ଚ ଧର୍ମଃ ଅଯଂ ସାର୍ଵଵର୍ଣିକଃ ॥ 21॥ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଅନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ ଜନ୍ମ ଉପନଯନଂ ଦ୍ଵିଜଃ । ଵସନ୍ ଗୁରୁକୁଲେ ଦାନ୍ତଃ ବ୍ରହ୍ମ ଅଧୀଯୀତ ଚ ଆହୁତଃ ॥ 22॥ ମେଖଲା ଅଜିନ ଦଣ୍ଡ ଅକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର କମଣ୍ଡଲୂନ୍ । ଜଟିଲଃ ଅଧୌତଦଦ୍ଵାସଃ ଅରକ୍ତପୀଠଃ କୁଶାନ୍ ଦଧତ୍ ॥ 23॥ ସ୍ନାନ ଭୋଜନ ହୋମେଷୁ ଜପ ଉଚ୍ଚାରେ ଚ ଵାଗ୍ଯତଃ । ନ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଯାତ୍ ନଖ ରୋମାଣି କକ୍ଷ ଉପସ୍ଥଗତାନି ଅପି ॥ 24॥ ରେତଃ ନ ଅଵରିକେତ୍ ଜାତୁ ବ୍ରହ୍ମଵ୍ରତଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଅଵକୀର୍ଣେ ଅଵଗାହ୍ଯ ଅପ୍ସୁ ଯତାସୁଃ ତ୍ରିପଦୀଂ ଜପେତ୍ ॥ 25॥ ଅଗ୍ନି ଅର୍କ ଆଚାର୍ଯ ଗୋ ଵିପ୍ର ଗୁରୁ ଵୃଦ୍ଧ ସୁରାନ୍ ଶୁଚିଃ । ସମାହିତଃ ଉପାସୀତ ସନ୍ଧ୍ଯେ ଚ ଯତଵାକ୍ ଜପନ୍ ॥ 26॥ ଆଚାର୍ଯଂ ମାଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ନ ଅଵମନ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍ । ନ ମର୍ତ୍ଯବୁଦ୍ଧି ଆସୂଯେତ ସର୍ଵଦେଵମଯଃ ଗୁରୁଃ ॥ 27॥ ସାଯଂ ପ୍ରାତଃ ଉପାନୀଯ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଯତ୍ ଚ ଅନ୍ଯତ୍ ଅପି ଅନୁଜ୍ଞାତଂ ଉପଯୁଞ୍ଜୀତ ସଂଯତଃ ॥ 28॥ ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣଃ ଆଚାର୍ଯଂ ସଦା ଉପାସୀତ ନୀଚଵତ୍ । ଯାନ ଶଯ୍ଯା ଆସନ ସ୍ଥାନୈଃ ନ ଅତିଦୂରେ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ॥ 29॥ ଏଵଂଵୃତ୍ତଃ ଗୁରୁକୁଲେ ଵସେତ୍ ଭୋଗଵିଵର୍ଜିତଃ । ଵିଦ୍ଯା ସମାପ୍ଯତେ ଯାଵତ୍ ବିଭ୍ରତ୍ ଵ୍ରତଂ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ ॥ 30॥ ଯଦି ଅସୌ ଛନ୍ଦସାଂ ଲୋକଂ ଆରୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଟପମ୍ । ଗୁରଵେ ଵିନ୍ଯସେତ୍ ଦେହଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାର୍ଥଂ ଵୃହତ୍ ଵ୍ରତଃ ॥ 31॥ ଅଗ୍ନୌ ଗୁରୌ ଆତ୍ମନି ଚ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମାଂ ପରମ୍ । ଅପୃଥକ୍ ଧୀଃ ଉପାସୀତ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍ଵୀ ଅକଲ୍ମଷଃ ॥ 32॥ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ନିରୀକ୍ଷଣ ସ୍ପର୍ଶ ସଂଲାପ କ୍ଷ୍ଵେଲନ ଆଦିକମ୍ । ପ୍ରାଣିନଃ ମିଥୁନୀଭୂତାନ୍ ଅଗୃହସ୍ଥଃ ଅଗ୍ରତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 33॥ ଶୌଚଂ ଆଚମନଂ ସ୍ନାନଂ ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସନଂ ଆର୍ଜଵମ୍ । ତୀର୍ଥସେଵା ଜପଃ ଅସ୍ପୃଶ୍ଯ ଅଭକ୍ଷ୍ଯ ଅସମ୍ଭାଷ୍ଯ ଵର୍ଜନମ୍ ॥ 34॥ ସର୍ଵ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଯୁକ୍ତଃ ଅଯଂ ନିଯମଃ କୁଲନନ୍ଦନ। ମଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ବଭୂତେଷୁ ମନୋଵାକ୍କାଯ ସଂଯମଃ ॥ 35॥ ଏଵଂ ବୃହତ୍ ଵ୍ରତଧରଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଅଗ୍ନିଃ ଇଵ ଜ୍ଵଲନ୍ । ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ତୀଵ୍ରତପସା ଦଗ୍ଧକର୍ମ ଆଶଯଃ ଅମଲଃ ॥ 36॥ ଅଥ ଅନନ୍ତରଂ ଆଵେକ୍ଷ୍ଯନ୍ ଯଥା ଜିଜ୍ଞାସିତ ଆଗମଃ । ଗୁରଵେ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସ୍ନାଯତ୍ ଗୁରୁ ଅନୁମୋଦିତଃ ॥ 37॥ ଗୃହଂ ଵନଂ ଵା ଉପଵିଶେତ୍ ପ୍ରଵ୍ରଜେତ୍ ଵା ଦ୍ଵିଜ ଉତ୍ତମଃ । ଆଶ୍ରମାତ୍ ଆଶ୍ରମଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ ନ ଅନ୍ଯଥା ମତ୍ପରଃ ଚରେତ୍ ॥ 38॥ ଗୃହାର୍ଥୀ ସଦୃଶୀଂ ଭାର୍ଯାଂ ଉଦ୍ଵହେତ୍ ଅଜୁଗୁପ୍ସିତାମ୍ । ଯଵୀଯସୀଂ ତୁ ଵଯସା ଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ଅନୁକ୍ରମାତ୍ ॥ 39॥ ଇଜ୍ଯ ଅଧ୍ଯଯନ ଦାନାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ ଅଧ୍ଯାପନଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଏଵ ଯାଜନମ୍ ॥ 40॥ ପ୍ରତିଗ୍ରହଂ ମନ୍ଯମାନଃ ତପଃ ତେଜୋଯଶୋନୁଦମ୍ । ଅନ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ଏଵ ଜୀଵେତ ଶିଲୈଃ ଵା ଦୋଷଦୃକ୍ ତଯୋଃ ॥ 41॥ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ହି ଦେହଃ ଅଯଂ କ୍ଷୁଦ୍ରକାମାଯ ନ ଇଷ୍ଯତେ । କୃଚ୍ଛ୍ରାଯ ତପସେ ଚ ଇହ ପ୍ରେତ୍ଯ ଅନନ୍ତସୁଖାଯ ଚ ॥ 42॥ ଶିଲୋଞ୍ଛଵୃତ୍ତ୍ଯା ପରିତୁଷ୍ଟଚିତ୍ତଃ ଧର୍ମଂ ମହାନ୍ତଂ ଵିରଜଂ ଜୁଷାଣଃ । ମଯି ଅର୍ପିତାତ୍ମା ଗୃହଃ ଏଵ ତିଷ୍ଠନ୍ ନ ଅତିପ୍ରସକ୍ତଃ ସମୁପୈତି ଶାନ୍ତିମ୍ ॥ 43॥ ସମୁଦ୍ଧରନ୍ତି ଯେ ଵିପ୍ରଂ ସୀଦନ୍ତଂ ମତ୍ପରାଯଣମ୍ । ତାନ୍ ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯେ ନ ଚିରାତ୍ ଆପଦ୍ଭ୍ଯଃ ନୌଃ ଇଵ ଅର୍ଣଵାତ୍ ॥ 44॥ ସର୍ଵାଃ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍ ରାଜା ପିତା ଇଵ ଵ୍ଯସନାତ୍ ପ୍ରଜାଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ଧୀରଃ ଯଥା ଗଜପତିଃ ଗଜାନ୍ ॥ 45॥ ଏଵଂଵିଧଃ ନରପତିଃ ଵିମାନେନ ଅର୍କଵଚସା । ଵିଧୂଯ ଇହ ଅଶୁଭଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ ମୋଦତେ ॥ 46॥ ସୀଦନ୍ ଵିପ୍ରଃ ଵଣିକ୍ ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପଣ୍ଯୈଃ ଏଵ ଆପଦଂ ତରେତ୍ । ଖଡ୍ଗେନ ଵା ଆପଦାକ୍ରାନ୍ତଃ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ॥ 47॥ ଵୈଶ୍ଯଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ରାଜନ୍ ଯଃ ଜୀଵେତ୍ ମୃଗଯଯା ଆପଦି । ଚରେତ୍ ଵା ଵିପ୍ରରୂପେଣ ନ ଶ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା କଥଞ୍ଚନ ॥ 48॥ ଶୂଦ୍ରଵୃତ୍ତିଂ ଭଜେତ୍ ଵୈଶ୍ଯଃ ଶୂଦ୍ରଃ କାରୁକଟପ୍ରିଯାମ୍ । କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ ମୁକ୍ତଃ ନ ଗର୍ହ୍ଯେଣ ଵୃତ୍ତିଂ ଲିପ୍ସେତ କର୍ମଣା ॥ 49॥ ଵେଦ ଅଧ୍ଯାଯ ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା ବଲି ଅନ୍ନ ଆଦ୍ଯୈଃ ଯଥା ଉଦଯମ୍ । ଦେଵର୍ଷି ପିତୃଭୂତାନି ମଦ୍ରୂପାଣି ଅନ୍ଵହଂ ଯଜେତ୍ ॥ 50॥ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଉପପନ୍ନେନ ଶୁକ୍ଲେନ ଉପାର୍ଜିତେନ ଵା । ଧନେନ ଅପୀଡଯନ୍ ଭୃତ୍ଯାନ୍ ନ୍ଯାଯେନ ଏଵ ଆହରେତ୍ କ୍ରତୂନ୍ ॥ 51॥ କୁଟୁମ୍ବେଷୁ ନ ସଜ୍ଜେତ ନ ପ୍ରମାଦ୍ଯେତ୍ କୁଟୁମ୍ବି ଅପି । ଵିପଶ୍ଚିତ୍ ନଶ୍ଵରଂ ପଶ୍ଯେତ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଅପି ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ ॥ 52॥ ପୁତ୍ର ଦାରା ଆପ୍ତ ବନ୍ଧୂନାଂ ସଙ୍ଗମଃ ପାନ୍ଥସଙ୍ଗମଃ । ଅନୁଦେହଂ ଵିଯନ୍ତି ଏତେ ସ୍ଵପ୍ନଃ ନିଦ୍ରାନୁଗଃ ଯଥା ॥ 53॥ ଇତ୍ଥଂ ପରିମୃଶନ୍ ମୁକ୍ତଃ ଗୃହେଷୁ ଅତିଥିଵତ୍ ଵସନ୍ । ନ ଗୃହୈଃ ଅନୁବଧ୍ଯେତ ନିର୍ମମଃ ନିରହଙ୍କୃତଃ ॥ 54॥ କର୍ମଭିଃ ଗୃହଂ ଏଧୀଯୈଃ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ଏଵ ଭକ୍ତିମାନ୍ । ତିଷ୍ଠେତ୍ ଵନଂ ଵା ଉପଵିଶେତ୍ ପ୍ରଜାଵାନ୍ ଵା ପରିଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 55॥ ଯଃ ତୁ ଆସକ୍ତଂ ଅତିଃ ଗେହେ ପୁତ୍ର ଵିତ୍ତୈଷଣ ଆତୁରଃ । ସ୍ତ୍ରୈଣଃ କୃପଣଧୀଃ ମୂଢଃ ମମ ଅହଂ ଇତି ବଧ୍ଯତେ ॥ 56॥ ଅହୋ ମେ ପିତରୌ ଵୃଦ୍ଧୌ ଭାର୍ଯା ବାଲାତ୍ମଜା ଆତ୍ମଜାଃ । ଅନାଥାଃ ମାଂ ଋତେ ଦୀନାଃ କଥଂ ଜୀଵନ୍ତି ଦୁଃଖିତାଃ ॥ 57॥ ଏଵଂ ଗୃହ ଆଶଯ ଆକ୍ଷିପ୍ତ ହୃଦଯଃ ମୂଢଧୀଃ ଅଯମ୍ । ଅତୃପ୍ତଃ ତାନ୍ ଅନୁଧ୍ଯାଯନ୍ ମୃତଃ ଅନ୍ଧଂ ଵିଶତେ ତମଃ ॥ 58॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଗୃହସ୍ଥକର୍ମଧର୍ମନିରୂପଣେ ସପ୍ତଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 17॥ ଅଥ ଅଷ୍ଟାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଵନଂ ଵିଵିକ୍ଷୁଃ ପୁତ୍ରେଷୁ ଭାର୍ଯାଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ସହ ଏଵ ଵା । ଵନଃ ଏଵ ଵସେତ୍ ଶାନ୍ତଃ ତୃତୀଯଂ ଭାଗଂ ଆଯୁଷଃ ॥ 1॥ କନ୍ଦମୂଲଫଲୈଃ ଵନ୍ଯୈଃ ମେଧ୍ଯୈଃ ଵୃତ୍ତିଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଵସୀତ ଵଲ୍କଲଂ ଵାସଃ ତୃଣପର୍ଣ ଅଜିନାନି ଚ ॥ 2॥ କେଶରୋମନଖଶ୍ମଶ୍ରୁମଲାନି ବିଭୃଯାତ୍ ଅତଃ । ନ ଧାଵେତ୍ ଅପ୍ସୁ ମଜ୍ଜେତ ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଶଯଃ ॥ 3॥ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତପ୍ଯେତ ପଞ୍ଚାଗ୍ନୀନ୍ ଵର୍ଷାସ୍ଵାସାରଷାଡ୍ ଜଲେ । ଆକଣ୍ଠମଗ୍ନଃ ଶିଶିରଃ ଏଵଂଵୃତ୍ତଃ ତପଶ୍ଚରେତ୍ ॥ 4॥ ଅଗ୍ନିପକ୍ଵଂ ସମଶ୍ନୀଯାତ୍ କାଲପକ୍ଵଂ ଅଥ ଅପି ଵା । ଉଲୂଖଲ ଅଶ୍ମକୁଟ୍ଟଃ ଵା ଦନ୍ତ ଉଲୂଖଲଃ ଏଵ ଵା ॥ 5॥ ସ୍ଵଯଂ ସଞ୍ଚିନୁଯାତ୍ ସର୍ଵଂ ଆତ୍ମନଃ ଵୃତ୍ତିକାରଣମ୍ । ଦେଶକାଲବଲ ଅଭିଜ୍ଞଃ ନ ଆଦଦୀତ ଅନ୍ଯଦା ଆହୃତମ୍ ॥ 6॥ ଵନ୍ଯୈଃ ଚରୁପୁରୋଡାଶୈଃ ନିର୍ଵପେତ୍ କାଲଚୋଦିତାନ୍ । ନ ତୁ ଶ୍ରୌତେନ ପଶୁନା ମାଂ ଯଜେତ ଵନାଶ୍ରମୀ ॥ 7॥ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ଚ ଦର୍ଶଃ ଚ ପୂର୍ଣମାସଃ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାନି ଚ ମୁନେଃ ଆମ୍ନାତାନି ଚ ନୈଗମୈଃ ॥ 8॥ ଏଵଂ ଚୀର୍ଣେନ ତପସା ମୁନିଃ ଧମନିସନ୍ତତଃ । ମାଂ ତପୋମଯଂ ଆରାଧ୍ଯ ଋଷିଲୋକାତ୍ ଉପୈତି ମାମ୍ ॥ 9॥ ଯଃ ତୁ ଏତତ୍ କୃଚ୍ଛ୍ରତଃ ଚୀର୍ଣଂ ତପଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ମହତ୍ । କାମାଯ ଅଲ୍ପୀଯସେ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ଵାଲିଶଃ କଃ ଅପରଃ ତତଃ ॥ 10॥ ଯଦା ଅସୌ ନିଯମେ ଅକଲ୍ପଃ ଜରଯା ଜାତଵେପଥୁଃ । ଆତ୍ମନି ଅଗ୍ନୀନ୍ ସମାରୋପ୍ଯ ମଚ୍ଚିତ୍ତଃ ଅଗ୍ନିଂ ସମାଵିଶେତ୍ ॥ 11॥ ଯଦା କର୍ମଵିପାକେଷୁ ଲୋକେଷୁ ନିରଯ ଆତ୍ମସୁ । ଵିରାଗଃ ଜାଯତେ ସମ୍ଯକ୍ ନ୍ଯସ୍ତ ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରଵ୍ରଜେତ୍ ତତଃ ॥ 12॥ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଯଥା ଉପଦେଶଂ ମାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଋତ୍ଵିଜେ । ଅଗ୍ନୀନ୍ ସ୍ଵପ୍ରାଣଃ ଆଵେଶ୍ଯ ନିରପେକ୍ଷଃ ପରିଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 13॥ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ସନ୍ନ୍ଯସତଃ ଦେଵାଃ ଦାରାଦିରୂପିଣଃ । ଵିଘ୍ନାନ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଅଯଂ ହି ଅସ୍ମାନ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ସମିଯାତ୍ ପରମ୍ ॥ 14॥ ବିଭୃଯାତ୍ ଚେତ୍ ମୁନିଃ ଵାସଃ କୌପୀନ ଆଚ୍ଛାଦନଂ ପରମ୍ । ତ୍ଯକ୍ତଂ ନ ଦଣ୍ଡପାତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଅନ୍ଯତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅନାପଦି ॥ 15॥ ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ ନ୍ଯସେତ୍ ପାଦଂ ଵସ୍ତ୍ରପୂତଂ ପିବେତ୍ ଜଲମ୍ । ସତ୍ଯପୂତାଂ ଵଦେତ୍ ଵାଚଂ ମନଃପୂତଂ ସମାଚରେତ୍ ॥ 16॥ ମୌନ ଅନୀହା ଅନିଲ ଆଯାମାଃ ଦଣ୍ଡାଃ ଵାକ୍ ଦେହ ଚେତସାମ୍ । ନହି ଏତେ ଯସ୍ଯ ସନ୍ତି ଅଙ୍ଗଃ ଵେଣୁଭିଃ ନ ଭଵେତ୍ ଯତିଃ ॥ 17॥ ଭିକ୍ଷାଂ ଚତୁଷୁ ଵର୍ଣେଷୁ ଵିଗର୍ହ୍ଯାନ୍ ଵର୍ଜଯନ୍ ଚରେତ୍ । ସପ୍ତାଗାରାନ୍ ଅସଙ୍କ୍ଲୃପ୍ତାନ୍ ତୁଷ୍ଯେତ୍ ଲବ୍ଧେନ ତାଵତା ॥ 18॥ ବହିଃ ଜଲାଶଯଂ ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ଵିଭଜ୍ଯ ପାଵିତଂ ଶେଷଂ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଅଶେଷଂ ଆହୃତମ୍ ॥ 19॥ ଏକଃ ଚରେତ୍ ମହୀଂ ଏତାଂ ନିଃସଙ୍ଗଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଆତ୍ମକ୍ରୀଡଃ ଆତ୍ମରତଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ସମଦର୍ଶନଃ ॥ 20॥ ଵିଵିକ୍ତକ୍ଷେମଶରଣଃ ମଦ୍ଭାଵଵିମଲାଶଯଃ । ଆତ୍ମାନଂ ଚିନ୍ତଯେତ୍ ଏକଂ ଅଭେଦେନ ମଯା ମୁନିଃ ॥ 21॥ ଅନ୍ଵୀକ୍ଷେତ ଆତ୍ମନଃ ବନ୍ଧଂ ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଯା । ବନ୍ଧଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଵିକ୍ଷେପଃ ମୋକ୍ଷଃ ଏଷାଂ ଚ ସଂଯମଃ ॥ 22॥ ତସ୍ମାତ୍ ନିଯମ୍ଯ ଷଡ୍ଵର୍ଗଂ ମଦ୍ଭାଵେନ ଚରେତ୍ ମୁନିଃ । ଵିରକ୍ତଃ କ୍ଷୁଲ୍ଲକାମେଭ୍ଯଃ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଆତ୍ମନି ସୁଖଂ ମହତ୍ ॥ 23॥ ପୁରଗ୍ରାମଵ୍ରଜାନ୍ ସାର୍ଥାନ୍ ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ ଚରେତ୍ । ପୁଣ୍ଯଦେଶସରିତ୍ ଶୈଲଵନ ଆଶ୍ରମଵତୀଂ ମହୀମ୍ ॥ 24॥ ଵାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ପଦେଷୁ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଭୈକ୍ଷ୍ଯଂ ଆଚରେତ୍ । ସଂସିଧ୍ଯତ୍ଯାଶ୍ଵସମ୍ମୋହଃ ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଃ ଶିଲାନ୍ଧସା ॥ 25॥ ନ ଏତତ୍ ଵସ୍ତୁତଯା ପଶ୍ଯେତ୍ ଦୃଶ୍ଯମାନଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଅସକ୍ତଚିତ୍ତଃ ଵିରମେତ୍ ଇହ ଅମୁତ୍ର ଚିକୀର୍ଷିତାତ୍ ॥ 26॥ ଯତ୍ ଏତତ୍ ଆତ୍ମନି ଜଗତ୍ ମନୋଵାକ୍ପ୍ରାଣସଂହତମ୍ । ସର୍ଵଂ ମାଯା ଇତି ତର୍କେଣ ସ୍ଵସ୍ଥଃ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନ ତତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ॥ 27॥ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଃ ଵିରକ୍ତଃ ଵା ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଵା ଅନପେକ୍ଷକଃ । ସଲିଙ୍ଗାନ୍ ଆଶ୍ରମାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚରେତ୍ ଅଵିଧିଗୋଚରଃ ॥ 28॥ ବୁଧଃ ବାଲକଵତ୍ କ୍ରୀଡେତ୍ କୁଶଲଃ ଜଡଵତ୍ ଚରେତ୍ । ଵଦେତ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଗୋଚର୍ଯାଂ ନୈଗମଃ ଚରେତ୍ ॥ 29॥ ଵେଦଵାଦରତଃ ନ ସ୍ଯାତ୍ ନ ପାଖଣ୍ଡୀ ନ ହୈତୁକଃ । ଶୁଷ୍କଵାଦଵିଵାଦେ ନ କଞ୍ଚିତ୍ ପକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ ॥ 30॥ ନ ଉଦ୍ଵିଜେତ ଜନାତ୍ ଧୀରଃ ଜନଂ ଚ ଉଦ୍ଵେଜଯେତ୍ ନ ତୁ । ଅତିଵାଦାନ୍ ତିତିକ୍ଷେତ ନ ଅଵମନ୍ଯେତ କଞ୍ଚନ । ଦେହଂ ଉଦ୍ଦିଶ୍ଯ ପଶୁଵତ୍ ଵୈରଂ କୁର୍ଯାତ୍ ନ କେନଚିତ୍ ॥ 31॥ ଏକଃ ଏଵ ପରଃ ହି ଆତ୍ମା ଭୂତେଷୁ ଆତ୍ମନି ଅଵସ୍ଥିତଃ । ଯଥା ଇନ୍ଦୁଃ ଉଦପାତ୍ରେଷୁ ଭୂତାନି ଏକାତ୍ମକାନି ଚ ॥ 32॥ ଅଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ଵିଷୀଦେତ କାଲେ କାଲେ ଅଶନଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ହୃଷ୍ଯେତ୍ ଧୃତିଂ ଆନୁଭଯଂ ଦୈଵତନ୍ତ୍ରିତମ୍ ॥ 33॥ ଆହାରାର୍ଥଂ ସମୀହେତ ଯୁକ୍ତଂ ତତ୍ ପ୍ରାଣଧାରଣମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିମୃଶ୍ଯତେ ତେନ ତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ॥ 34॥ ଯତ୍ ଋଚ୍ଛଯା ଉପପନ୍ନାତ୍ ଅନ୍ନଂ ଅଦ୍ଯାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଉତ ଅପରମ୍ । ତଥା ଵାସଃ ତଥା ଶଯ୍ଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭଜେତ୍ ମୁନିଃ ॥ 35॥ ଶୌଚଂ ଆଚମନଂ ସ୍ନାନଂ ନ ତୁ ଚୋଦନଯା ଚରେତ୍ । ଅନ୍ଯାନ୍ ଚ ନିଯମାନ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଯଥା ଅହଂ ଲୀଲଯା ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 36॥ ନହି ତସ୍ଯ ଵିକଲ୍ପାଖ୍ଯା ଯା ଚ ମଦ୍ଵୀକ୍ଷଯା ହତା । ଆଦେହାନ୍ତାତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ଖ୍ଯାତିଃ ତତଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ମଯା ॥ 37॥ ଦୁଃଖ ଉଦର୍କେଷୁ କାମେଷୁ ଜାତନିର୍ଵେଦଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ । ଅଜିଜ୍ଞାସିତ ମଦ୍ଧର୍ମଃ ଗୁରୁଂ ମୁନିଂ ଉପାଵ୍ରଜେତ୍ ॥ 38॥ ତାଵତ୍ ପରିଚରେତ୍ ଭକ୍ତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ ଅନସୂଯକଃ । ଯାଵତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଜାନୀଯାତ୍ ମାଂ ଏଵ ଗୁରୁଂ ଆଦୃତଃ ॥ 39॥ ଯଃ ତୁ ଅସଂଯତ ଷଡ୍ଵର୍ଗଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ସାରଥିଃ । ଜ୍ଞାନ ଵୈରାଗ୍ଯ ରହିତଃ ତ୍ରିଦଣ୍ଡଂ ଉପଜୀଵତି ॥ 40॥ ସୁରାନ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ନିହ୍ନୁତେ ମାଂ ଚ ଧର୍ମହା । ଅଵିପକ୍ଵ କଷାଯଃ ଅସ୍ମାତ୍ ଉଷ୍ମାତ୍ ଚ ଵିହୀଯତେ ॥ 41॥ ଭିକ୍ଷୋଃ ଧର୍ମଃ ଶମଃ ଅହିଂସା ତପଃ ଈକ୍ଷା ଵନୌକସଃ । ଗୃହିଣଃ ଭୂତରକ୍ଷ ଇଜ୍ଯାଃ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଆଚାର୍ଯସେଵନମ୍ ॥ 42॥ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତପଃ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷଃ ଭୂତସୌହୃଦମ୍ । ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଅପି ଋତୌ ଗନ୍ତୁଃ ସର୍ଵେଷାଂ ମଦୁପାସନମ୍ ॥ 43॥ ଇତି ମାଂ ଯଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଭଜନ୍ ନିତ୍ଯଂ ଅନନ୍ଯଭାକ୍ । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମଦ୍ଭାଵଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଂ ଵିନ୍ଦତେ ଅଚିରାତ୍ ॥ 44॥ ଭକ୍ତ୍ଯା ଉଦ୍ଧଵ ଅନପାଯିନ୍ଯା ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରମ୍ । ସର୍ଵ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅପି ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମ କାରଣଂ ମା ଉପଯାତି ସଃ ॥ 45॥ ଇତି ସ୍ଵଧର୍ମ ନିର୍ଣିକ୍ତ ସତ୍ତ୍ଵଃ ନିର୍ଜ୍ଞାତ୍ ମଦ୍ଗତିଃ । ଜ୍ଞାନ ଵିଜ୍ଞାନ ସମ୍ପନ୍ନଃ ନ ଚିରାତ୍ ସମୁପୈତି ମାମ୍ ॥ 46॥ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵତାଂ ଧର୍ମଃ ଏଷଃ ଆଚାରଲକ୍ଷଣଃ । ସଃ ଏଵ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁତଃ ନିଃଶ୍ରେଯସକରଃ ପରଃ ॥ 47॥ ଏତତ୍ ତେ ଅଭିହିତଂ ସାଧୋ ଭଵାନ୍ ପୃଚ୍ଛତି ଯତ୍ ଚ ମାମ୍ । ଯଥା ସ୍ଵଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତଃ ଭକ୍ତଃ ମାଂ ସମିଯାତ୍ ପରମ୍ ॥ 48॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଵାନପ୍ରସ୍ଥସନ୍ନ୍ଯାସଧର୍ମନିରୂପଣଂ ନାମାଷ୍ଟାଦଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 18॥ ଅଥ ଏକୋନଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଯଃ ଵିଦ୍ଯାଶ୍ରୁତସମ୍ପନ୍ନଃ ଆତ୍ମଵାନ୍ ନ ଅନୁମାନିକଃ । ମାଯାମାତ୍ରଂ ଇଦଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମଯି ସନ୍ନ୍ଯସେତ୍ ॥ 1॥ ଜ୍ଞାନିନଃ ତୁ ଅହଂ ଏଵ ଇଷ୍ଟଃ ସ୍ଵାର୍ଥଃ ହେତୁଃ ଚ ସମ୍ମତଃ । ସ୍ଵର୍ଗଃ ଚ ଏଵ ଅପଵର୍ଗଃ ଚ ନ ଅନ୍ଯଃ ଅର୍ଥଃ ମଦୃତେ ପ୍ରିଯଃ ॥ 2॥ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂସିଦ୍ଧାଃ ପଦଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵିଦୁଃ ମମ । ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରିଯତମଃ ଅତଃ ମେ ଜ୍ଞାନେନ ଅସୌ ବିଭର୍ତି ମାମ୍ ॥ 3॥ ତପଃ ତୀର୍ଥଂ ଜପଃ ଦାନଂ ପଵିତ୍ରାଣି ଇତରାଣି ଚ । ନ ଅଲଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ଯା ଜ୍ଞାନକଲଯା କୃତା ॥ 4॥ ତସ୍ମାତ୍ ଜ୍ଞାନେନ ସହିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଧଵ । ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନଃ ଭଜ ମାଂ ଭକ୍ତିଭାଵତଃ ॥ 5॥ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞେନ ମାଂ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି । ସର୍ଵଯଜ୍ଞପତିଂ ମାଂ ଵୈ ସଂସିଦ୍ଧିଂ ମୁନଯଃ ଅଗମନ୍॥ 6॥ ତ୍ଵଯି ଉଦ୍ଧଵ ଆଶ୍ରଯତି ଯଃ ତ୍ରିଵିଧଃ ଵିକାରଃ ମାଯାନ୍ତରା ଆପତତି ନ ଆଦି ଅପଵର୍ଗଯୋଃ ଯତ୍ । ଜନ୍ମାଦଯଃ ଅସ୍ଯ ଯତ୍ ଅମୀ ତଵ ତସ୍ଯ କିଂ ସ୍ଯୁଃ ଆଦି ଅନ୍ତଯୋଃ ଯତ୍ ଅସତଃ ଅସ୍ତି ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ॥ 7॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଵିପୁଲଂ ଯଥା ଏତତ୍ ଵୈରାଗ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଯୁତଂ ପୁରାଣମ୍ । ଆଖ୍ଯାହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତେ ତ୍ଵତ୍ ଭକ୍ତିଯୋଗଂ ଚ ମହତ୍ ଵିମୃଗ୍ଯମ୍ ॥ 8॥ ତାପତ୍ରଯେଣ ଅଭିହତସ୍ଯ ଘୋରେ ସନ୍ତପ୍ଯମାନସ୍ଯ ଭଵାଧ୍ଵନୀଶ । ପଶ୍ଯାମି ନ ଅନ୍ଯତ୍ ଶରଣଂ ତଵାଙ୍ଘ୍ରି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଆତପତ୍ରାତ୍ ଅମୃତ ଅଭିଵର୍ଷାତ୍ ॥ 9॥ ଦଷ୍ଟଂ ଜନଂ ସମ୍ପତିତଂ ବିଲେ ଅସ୍ମିନ୍ କାଲାହିନା କ୍ଷୁଦ୍ରସୁଖୋଃ ଉତର୍ଷମ୍ । ସମୁଦ୍ଧର ଏନଂ କୃପଯା ଅପଵର୍ଗ୍ଯୈଃ ଵଚୋଭିଃ ଆସିଞ୍ଚ ମହାନୁଭାଵ ॥ 10॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଥଂ ଏତତ୍ ପୁରା ରାଜା ଭୀଷ୍ମଂ ଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରମ୍ । ଅଜାତଶତ୍ରୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସର୍ଵେଷାଂ ନଃ ଅନୁଶ୍ରୁଣ୍ଵତାମ୍ ॥ 11॥ ନିଵୃତ୍ତେ ଭାରତେ ଯୁଦ୍ଧେ ସୁହୃତ୍ ନିଧନଵିହ୍ଵଲଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମାନ୍ ବହୂନ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ ମୋକ୍ଷଧର୍ମାନ୍ ଅପୃଚ୍ଛତ ॥ 12॥ ତାନ୍ ଅହଂ ତେ ଅଭିଧାସ୍ଯାମି ଦେଵଵ୍ରତମୁଖାତ୍ ଶ୍ରୁତାନ୍ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ଉପବୃଂହିତାନ୍ ॥ 13॥ ନଵ ଏକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀନ୍ ଭାଵାନ୍ ଭୂତେଷୁ ଯେନ ଵୈ । ଈକ୍ଷେତ ଅଥ ଏକଂ ଅପି ଏଷୁ ତତ୍ ଜ୍ଞାନଂ ମମ ନିଶ୍ଚିତମ୍ ॥ 14॥ ଏତତ୍ ଏଵ ହି ଵିଜ୍ଞାନଂ ନ ତଥା ଏକେନ ଯେନ ଯତ୍ । ସ୍ଥିତି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅପି ଅଯାନ୍ ପଶ୍ଯେତ୍ ଭାଵାନାଂ ତ୍ରିଗୁଣ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥ 15॥ ଆଦୌ ଅନ୍ତେ ଚ ମଧ୍ଯେ ଚ ସୃଜ୍ଯାତ୍ ସୃଜ୍ଯଂ ଯତ୍ ଅନ୍ଵିଯାତ୍ । ପୁନଃ ତତ୍ ପ୍ରତିସଙ୍କ୍ରାମେ ଯତ୍ ଶିଷ୍ଯେତ ତତ୍ ଏଵ ସତ୍ ॥ 16॥ ଶ୍ରୁତିଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଐତିହ୍ଯଂ ଅନୁମାନଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ପ୍ରମାଣେଷୁ ଅନଵସ୍ଥାନାତ୍ ଵିକଲ୍ପାତ୍ ସଃ ଵିରଜ୍ଯତେ ॥ 17॥ କର୍ମଣାଂ ପରିଣାମିତ୍ଵାତ୍ ଆଵିରିଞ୍ଚାତ୍ ଅମଙ୍ଗଲମ୍ । ଵିପଶ୍ଚିତ୍ ନଶ୍ଵରଂ ପଶ୍ଯେତ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଅପି ଦୃଷ୍ଟଵତ୍ ॥ 18॥ ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ପୁରା ଏଵ ଉକ୍ତଃ ପ୍ରୀଯମାଣାଯ ତେ ଅନଘ । ପୁନଃ ଚ କଥଯିଷ୍ଯାମି ମଦ୍ଭକ୍ତେଃ କାରଣଂ ପରମ୍ ॥ 19॥ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅମୃତକଥାଯାଂ ମେ ଶଶ୍ଵତ୍ ମତ୍ ଅନୁକୀର୍ତନମ୍ । ପରିନିଷ୍ଠା ଚ ପୂଜାଯାଂ ସ୍ତୁତିଭିଃ ସ୍ତଵନଂ ମମ ॥ 20॥ ଆଦରଃ ପରିଚର୍ଯାଯାଂ ସର୍ଵାଙ୍ଗୈଃ ଅଭିଵନ୍ଦନମ୍ । ମଦ୍ଭକ୍ତପୂଜାଭ୍ଯଧିକା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମନ୍ମତିଃ ॥ 21॥ ମଦର୍ଥେଷୁ ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟା ଚ ଵଚସା ମଦ୍ଗୁଣେରଣମ୍ । ମଯ୍ଯର୍ପଣଂ ଚ ମନସଃ ସର୍ଵକାମଵିଵର୍ଜନମ୍ ॥ 22॥ ମଦର୍ଥେ ଅର୍ଥ ପରିତ୍ଯାଗଃ ଭୋଗସ୍ଯ ଚ ସୁଖସ୍ଯ ଚ । ଇଷ୍ଟଂ ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଜପ୍ତଂ ମଦର୍ଥଂ ଯତ୍ ଵ୍ରତଂ ତପଃ ॥ 23॥ ଏଵଂ ଧର୍ମୈଃ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଉଦ୍ଧଵ ଆତ୍ମନିଵେଦିନାମ୍ । ମଯି ସଞ୍ଜାଯତେ ଭକ୍ତିଃ କଃ ଅନ୍ଯଃ ଅର୍ଥଃ ଅସ୍ଯ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ॥ 24॥ ଯଦା ଆତ୍ମନି ଅର୍ପିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଶାନ୍ତଂ ସତ୍ତ୍ଵ ଉପବୃଂହିତମ୍ । ଧର୍ମଂ ଜ୍ଞାନଂ ସଵୈରାଗ୍ଯଂ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚ ଅଭିପଦ୍ଯତେ ॥ 25॥ ଯତ୍ ଅର୍ପିତଂ ତତ୍ ଵିକଲ୍ପେ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପରିଧାଵତି । ରଜସ୍ଵଲଂ ଚ ଆସନ୍ ନିଷ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଵିପର୍ଯଯମ୍ ॥ 26॥ ଧର୍ମଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିକୃତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଏକାତ୍ମ୍ଯଦର୍ଶନମ୍ । ଗୁଣେଷୁ ଅସଙ୍ଗଃ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚ ଅଣିଂ ଆଦଯଃ ॥ 27॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଯମଃ କତିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ନିଯମଃ ଵା ଅରିକର୍ଶନ । କଃ ଶମଃ କଃ ଦମଃ କୃଷ୍ଣ କା ତିତିକ୍ଷା ଧୃତିଃ ପ୍ରଭୋ ॥ 28॥ କିଂ ଦାନଂ କିଂ ତପଃ ଶୌର୍ଯଂ କିଂ ସତ୍ଯଂ ଋତଂ ଉଚ୍ଯତେ । କଃ ତ୍ଯାଗଃ କିଂ ଧନଂ ଚେଷ୍ଟଂ କଃ ଯଜ୍ଞଃ କା ଚ ଦକ୍ଷିଣା ॥ 29॥ ପୁଂସଃ କିଂସ୍ଵିତ୍ ବଲଂ ଶ୍ରୀମନ୍ ଭଗଃ ଲାଭଃ ଚ କେଶଵ । କା ଵିଦ୍ଯା ହ୍ରୀଃ ପରା କା ଶ୍ରୀଃ କିଂ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଏଵ ଚ ॥ 30॥ କଃ ପଣ୍ଡିତଃ କଃ ଚ ମୂର୍ଖଃ କଃ ପନ୍ଥାଃ ଉତ୍ପଥଃ ଚ କଃ । କଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ନରକଃ କଃ ସ୍ଵିତ୍ କଃ ବନ୍ଧୁଃ ଉତ କିଂ ଗୃହମ୍ ॥ 31॥ କଃ ଆଢ୍ଯଃ କଃ ଦରିଦ୍ରଃ ଵା କୃପଣଃ କଃ ଈଶ୍ଵରଃ । ଏତାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ମମ ବ୍ରୂହି ଵିପରୀତାନ୍ ଚ ସତ୍ପତେ ॥ 32॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଅହିଂସା ସତ୍ଯଂ ଅସ୍ତେଯଂ ଅସଙ୍ଗଃ ହ୍ରୀଃ ଅସଞ୍ଚଯଃ । ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ମୌନଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କ୍ଷମା ଅଭଯମ୍ ॥ 33। ଶୌଚଂ ଜପଃ ତପଃ ହୋମଃ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆତିଥ୍ଯଂ ମତ୍ ଅର୍ଚନମ୍ । ତୀର୍ଥାଟନଂ ପରାର୍ଥେହା ତୁଷ୍ଟିଃ ଆଚାର୍ଯସେଵନମ୍ ॥ 34॥ ଏତେ ଯମାଃ ସନିଯମାଃ ଉଭଯୋଃ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ । ପୁଂସାଂ ଉପାସିତାଃ ତାତ ଯଥାକାମଂ ଦୁହନ୍ତି ହି ॥ 35॥ ଶମଃ ମତ୍ ନିଷ୍ଠତା ବୁଦ୍ଧେଃ ଦମଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯସଂଯମଃ । ତିତିକ୍ଷା ଦୁଃଖସମ୍ମର୍ଷଃ ଜିହ୍ଵା ଉପସ୍ଥଜଯଃ ଧୃତିଃ ॥ 36॥ ଦଣ୍ଡନ୍ଯାସଃ ପରଂ ଦାନଂ କାମତ୍ଯାଗଃ ତପଃ ସ୍ମୃତମ୍ । ସ୍ଵଭାଵଵିଜଯଃ ଶୌର୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଚ ସମଦର୍ଶନମ୍ ॥ 37॥ ଋତଂ ଚ ସୂନୃତା ଵାଣୀ କଵିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତା । କର୍ମସ୍ଵସଙ୍ଗମଃ ଶୌଚଂ ତ୍ଯାଗଃ ସନ୍ନ୍ଯାସଃ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 38॥ ଧର୍ମଃ ଇଷ୍ଟଂ ଧନଂ ନୄଣାଂ ଯଜ୍ଞଃ ଅହଂ ଭଗଵତ୍ତମଃ । ଦକ୍ଷିଣା ଜ୍ଞାନସନ୍ଦେଶଃ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପରଂ ବଲମ୍ ॥ 39॥ ଭଗଃ ମେ ଐଶ୍ଵରଃ ଭାଵଃ ଲାଭଃ ମଦ୍ଭକ୍ତିଃ ଉତ୍ତମଃ । ଵିଦ୍ଯା ଆତ୍ମନି ଭିଦ ଅବାଧଃ ଜୁଗୁପ୍ସା ହ୍ରୀଃ ଅକର୍ମସୁ ॥ 40॥ ଶ୍ରୀଃ ଗୁଣାଃ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯ ଆଦ୍ଯାଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖସୁଖ ଅତ୍ଯଯଃ । ଦୁଃଖଂ କାମସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ପଣ୍ଡିତଃ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଵିତ୍ ॥ 41॥ ମୂର୍ଖଃ ଦେହ ଆଦି ଅହଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ପନ୍ଥାଃ ମତ୍ ନିଗମଃ ସ୍ମୃତଃ । ଉତ୍ପଥଃ ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣ ଉଅଦଯଃ ॥ 42॥ ନରକଃ ତମଃ ଉନ୍ନହଃ ବନ୍ଧୁଃ ଗୁରୁଃ ଅହଂ ସଖେ । ଗୃହଂ ଶରୀରଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ଗୁଣାଢ୍ଯଃ ହି ଆଢ୍ଯଃ ଉଚ୍ଯତେ ॥ 43॥ ଦରିଦ୍ରଃ ଯଃ ତୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୃପଣଃ ଯଃ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଗୁଣେଷୁ ଅସକ୍ତଧୀଃ ଈଶଃ ଗୁଣସଙ୍ଗଃ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ 44॥ ଏତଃ ଉଦ୍ଧଵ ତେ ପ୍ରଶ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସାଧୁ ନିରୂପିତାଃ । କିଂ ଵର୍ଣିତେନ ବହୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ଗୁଣଦୋଷଯୋଃ । ଗୁଣଦୋଷ ଦୃଶିଃ ଦୋଷଃ ଗୁଣଃ ତୁ ଉଭଯଵର୍ଜିତଃ ॥ 45॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଧଵସଂଵାଦେ ଏକୋନଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 19॥ ଅଥ ଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଵିଧିଃ ଚ ପ୍ରତିଷେଧଃ ଚ ନିଗମଃ ହି ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତେ । ଅଵେକ୍ଷତେ ଅରଵିନ୍ଦାକ୍ଷ ଗୁଣଂ ଦୋଷଂ ଚ କର୍ମଣାମ୍ ॥ 1॥ ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଵିକଲ୍ପଂ ଚ ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମଜମ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯ ଦେଶ ଵଯଃ କାଲାନ୍ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନରକଂ ଏଵ ଚ ॥ 2॥ ଗୁଣ ଦୋଷ ଭିଦା ଦୃଷ୍ଟିଂ ଅନ୍ତରେଣ ଵଚଃ ତଵ । ନିଃଶ୍ରେଯସଂ କଥଂ ନୄଣାଂ ନିଷେଧ ଵିଧି ଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 3॥ ପିତୃଦେଵମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵେଦଃ ଚକ୍ଷୁଃ ତଵ ଈଶ୍ଵର । ଶ୍ରେଯଃ ତୁ ଅନୁପଲବ୍ଧେ ଅର୍ଥେ ସାଧ୍ଯସାଧନଯୋଃ ଅପି ॥ 4॥ ଗୁଣଦୋଷଭିଦାଦୃଷ୍ଟିଃ ନିଗମାତ୍ ତେ ନ ହି ସ୍ଵତଃ । ନିଗମେନ ଅପଵାଦଃ ଚ ଭିଦାଯାଃ ଇତି ହି ଭ୍ରମଃ ॥ 5॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଯୋଗାଃ ତ୍ରଯଃ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ନୄଣାଂ ଶ୍ରେଯୋଵିଧିତ୍ସଯା । ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ ଭକ୍ତିଃ ଚ ନ ଉପାଯଃ ଅନ୍ଯଃ ଅସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ ॥ 6॥ ନିର୍ଵିଣ୍ଣାନାଂ ଜ୍ଞାନଯୋଗଃ ନ୍ଯାସିନାଂ ଇହ କର୍ମସୁ । ତେଷୁ ଅନିର୍ଵିଣ୍ଣଚିତ୍ତାନାଂ କର୍ମଯୋଗଃ ତି କାମିନାମ୍ ॥ 7॥ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ମତ୍ କଥା ଆଦୌ ଜାତଶ୍ରଦ୍ଧଃ ତୁ ଯଃ ପୁମାନ୍ । ନ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ନ ଅତିସକ୍ତଃ ଭକ୍ତିଯୋଗଃ ଅସ୍ଯ ସିଦ୍ଧିଦଃ ॥ 8॥ ତାଵତ୍ କର୍ମାଣି କୁର୍ଵୀତ ନ ନିର୍ଵିଦ୍ଯେତ ଯାଵତା । ମତ୍ କଥାଶ୍ରଵଣ ଆଦୌ ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଯାଵତ୍ ନ ଜାଯତେ ॥ 9॥ ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଯଜନ୍ଯଜ୍ଞୈଃ ଅନାଶୀଃ କାମଃ ଉଦ୍ଧଵ । ନ ଯାତି ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ଯଦି ଅନ୍ଯତ୍ର ସମାଚରେତ୍ ॥ 10॥ ଅସ୍ମିନ୍ ଲୋକେ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଅନଘଃ ଶୁଚିଃ । ଜ୍ଞାନଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଆପ୍ନୋତି ମଦ୍ଭକ୍ତିଂ ଵା ଯଦୃଚ୍ଛଯା ॥ 11॥ ସ୍ଵର୍ଗିଣଃ ଅପି ଏତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଲୋକଂ ନିରଯିଣଃ ତଥା । ସାଧକଂ ଜ୍ଞାନଭକ୍ତିଭ୍ଯାଂ ଉଭଯଂ ତତ୍ ଅସାଧକମ୍ ॥ 12॥ ନ ନରଃ ସ୍ଵର୍ଗତିଂ କାଙ୍କ୍ଷେତ୍ ନାରକୀଂ ଵା ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ନ ଇମଂ ଲୋକଂ ଚ କାଙ୍କ୍ଷେତ ଦେହ ଆଵେଶାତ୍ ପ୍ରମାଦ୍ଯତି ॥ 13॥ ଏତତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପୁରା ମୃତ୍ଯୋଃ ଅଭଵାଯ ଘଟେତ ସଃ । ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଇଦଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମର୍ତ୍ଯଂ ଅପି ଅର୍ଥସିଦ୍ଧିଦମ୍ ॥ 14॥ ଛିଦ୍ଯମାନଂ ଯମୈଃ ଏତୈଃ କୃତନୀଡଂ ଵନସ୍ପତିମ୍ । ଖଗଃ ସ୍ଵକେତଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ କ୍ଷେମଂ ଯାତି ହି ଅଲମ୍ପଟଃ ॥ 15॥ ଅହୋରାତ୍ରୈଃ ଛିଦ୍ଯମାନଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵାଯୁଃ ଭଯଵେପଥୁଃ । ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ପରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନିରୀହ ଉପଶାମ୍ଯତି ॥ 16॥ ନୃଦେହଂ ଆଦ୍ଯଂ ସୁଲଭଂ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍ ପ୍ଲଵଂ ସୁକଲ୍ପଂ ଗୁରୁକର୍ଣଧାରମ୍ । ମଯା ଅନୁକୂଲେନ ନଭସ୍ଵତେରିତମ୍ ପୁମାନ୍ ଭଵାବ୍ଧିଂ ନ ତରେତ୍ ସଃ ଆତ୍ମହା ॥ 17॥ ଯଦା ଆରମ୍ଭେଷୁ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଵିରକ୍ତଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଅଭ୍ଯାସେନ ଆତ୍ମନଃ ଯୋଗୀ ଧାରଯେତ୍ ଅଚଲଂ ମନଃ ॥ 18॥ ଧାର୍ଯମାଣଂ ମନଃ ଯଃ ହି ଭ୍ରାମ୍ଯଦାଶୁ ଅନଵସ୍ଥିତମ୍ । ଅତନ୍ଦ୍ରିତଃ ଅନୁରୋଧେନ ମାର୍ଗେଣ ଆତ୍ମଵଶଂ ନଯେତ୍ ॥ 19॥ ମନୋଗତିଂ ନ ଵିସୃଜେତ୍ ଜିତପ୍ରାଣଃ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵସମ୍ପନ୍ନଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମନଃ ଆତ୍ମଵଶଂ ନଯେତ୍ ॥ 20॥ ଏଷଃ ଵୈ ପରମଃ ଯୋଗଃ ମନସଃ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ ସ୍ମୃତଃ । ହୃଦଯଜ୍ଞତ୍ଵଂ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ଦମ୍ଯସ୍ଯ ଏଵ ଅର୍ଵତଃ ମୁହୁଃ ॥ 21॥ ସାଙ୍ଖ୍ଯେନ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମତଃ । ଭଵ ଅପି ଅଯୌ ଅନୁଧ୍ଯଯେତ୍ ମନଃ ଯାଵତ୍ ପ୍ରସୀଦତି ॥ 22॥ ନିର୍ଵିଣ୍ଣସ୍ଯ ଵିରକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଉକ୍ତଵେଦିନଃ । ମନଃ ତ୍ଯଜତି ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଚିନ୍ତିତସ୍ଯ ଅନୁଚିନ୍ତଯା ॥ 23॥ ଯମ ଆଦିଭିଃ ଯୋଗପଥୈଃ ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକ୍ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯଯା । ମମ ଅର୍ଚୋପାସନାଭିଃ ଵା ନ ଅନ୍ଯୈଃ ଯୋଗ୍ଯଂ ସ୍ମରେତ୍ ମନଃ ॥ 24॥ ଯଦି କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରମାଦେନ ଯୋଗୀ କର୍ମ ଵିଗର୍ହିତମ୍ । ଯୋଗେନ ଏଵ ଦହେତ୍ ଅଂହଃ ନ ଅନ୍ଯତ୍ ତତ୍ର କଦାଚନ ॥ 25॥ ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଅଧିକାରେ ଯା ନିଷ୍ଠା ସଃ ଗୁଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । କର୍ମଣାଂ ଜାତି ଅଶୁଦ୍ଧାନାଂ ଅନେନ ନିଯମଃ କୃତଃ । ଗୁଣଦୋଷଵିଧାନେନ ସଙ୍ଗାନାଂ ତ୍ଯାଜନେଚ୍ଛଯା ॥ 26॥ ଜାତଶ୍ରଦ୍ଦଃ ମତ୍କଥାସୁ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ । ଵେଦ ଦୁଃଖାତ୍ମକାନ୍ କାମାନ୍ ପରିତ୍ଯାଗେ ଅପି ଅନୀଶ୍ଵରଃ ॥ 27॥ ତତଃ ଭଜେତ ମାଂ ପ୍ରୀତଃ ଶ୍ରଦ୍ଧାଲୁଃ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ । ଜୁଷମାଣଃ ଚ ତାନ୍ କାମାନ୍ ଦୁଃଖ ଉଦର୍କାନ୍ ଚ ଗର୍ହଯନ୍ ॥ 28॥ ପ୍ରୋକ୍ତେନ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଭଜତଃ ମା ଅସକୃତ୍ ମୁନେଃ । କାମାଃ ହୃଦଯ୍ଯାଃ ନଶ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵେ ମଯି ହୃଦି ସ୍ଥିତେ ॥ 29॥ ଭିଦ୍ଯତେ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଃ ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵସଂଶଯାଃ । କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଚ ଅସ୍ଯ କର୍ମାଣି ମଯି ଦୃଷ୍ଟେ ଅଖିଲ ଆତ୍ମନି ॥ 30॥ ତସ୍ମାତ୍ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଯୋଗିନଃ ଵୈ ମତ୍ ଆତ୍ମନଃ । ନ ଜ୍ଞାନଂ ନ ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପ୍ରାଯଃ ଶ୍ରେଯଃ ଭଵେତ୍ ଇହ ॥ 31॥ ଯତ୍ କର୍ମଭିଃ ଯତ୍ ତପସା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯତଃ ଚ ଯତ୍ । ଯୋଗେନ ଦାନଧର୍ମେଣ ଶ୍ରେଯୋଭିଃ ଇତରୈଃ ଅପି ॥ 32॥ ସର୍ଵଂ ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ଲଭତେ ଅଞ୍ଜସା । ସ୍ଵର୍ଗ ଅପଵର୍ଗଂ ମତ୍ ଧାମ କଥଞ୍ଚିତ୍ ଯଦି ଵାଞ୍ଛତି ॥ 33॥ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ସାଧଵଃ ଧୀରାଃ ଭକ୍ତାଃ ହି ଏକାନ୍ତିନଃ ମମ । ଵାଞ୍ଛତି ଅପି ମଯା ଦତ୍ତଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ଅପୁନର୍ଭଵମ୍ ॥ 34॥ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାହୁଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଅନଲ୍ପକମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ନିରାଶିଷଃ ଭକ୍ତିଃ ନିରପେକ୍ଷସ୍ଯ ମେ ଭଵେତ୍ ॥ 35॥ ନ ମଯି ଏକାନ୍ତଭକ୍ତାନାଂ ଗୁଣଦୋଷ ଉଦ୍ଭଵାଃ ଗୁଣାଃ । ସାଧୂନାଂ ସମଚିତ୍ତାନାଂ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ଉପେଯୁଷାମ୍ ॥ 36॥ ଏଵଂ ଏତତ୍ ମଯା ଆଦିଷ୍ଟାନ୍ ଅନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ପଥଃ । କ୍ଷେମଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ମତ୍ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଵିଦୁଃ ॥ 37॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଵେଦତ୍ରଯୀଵିଭାଗଯୋଗୋ ନାମ ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 20॥ ଅଥ ଏକଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଯଃ ଏତାନ୍ ମତ୍ପଥଃ ହିତ୍ଵା ଭକ୍ତିଜ୍ଞାନକ୍ରିଯାତ୍ମକାନ୍ । କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ କାମାନ୍ ଚଲୈଃ ପ୍ରାଣୈଃ ଜୁଷନ୍ତଃ ସଂସରନ୍ତି ତେ ॥ 1॥ ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ଅଧିକାରେ ଯା ନିଷ୍ଠା ସଃ ଗୁଣଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ଵିପର୍ଯଯଃ ତୁ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାତ୍ ଉଭଯୋଃ ଏଷଃ ନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 2॥ ଶୁଦ୍ଧି ଅଶୁଦ୍ଧୀ ଵିଧୀଯେତେ ସମାନେଷୁ ଅପି ଵସ୍ତୁଷୁ । ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଚିକିତ୍ସାର୍ଥଂ ଗୁଣଦୋଷୌ ଶୁଭ ଅଶୁଭୌ ॥ 3॥ ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଂ ଯାତ୍ରାର୍ଥଂ ଇତି ଚ ଅନଘ । ଦର୍ଶିତଃ ଅଯଂ ମଯା ଆଚାରଃ ଧର୍ମଂ ଉଦ୍ଵହତାଂ ଧୁରମ୍ ॥ 4॥ ଭୂମି ଅମ୍ବୁ ଅଗ୍ନି ଅନିଲ ଆକାଶାଃ ଭୂତାନାଂ ପଞ୍ଚ ଧାତଵଃ । ଆବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥାଵର ଆଦୀନାଂ ଶରୀରାଃ ଆତ୍ମସଂଯୁତାଃ ॥ 5॥ ଵେଦେନ ନାମରୂପାଣି ଵିଷମାଣି ସମେଷୁ ଅପି । ଧାତୁଷୁ ଉଦ୍ଧଵ କଲ୍ପ୍ଯନ୍ତଃ ଏତେଷାଂ ସ୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ ॥ 6॥ ଦେଶ କାଲ ଆଦି ଭାଵାନାଂ ଵସ୍ତୂନାଂ ମମ ସତ୍ତମ । ଗୁଣଦୋଷୌ ଵିଧୀଯେତେ ନିଯମାର୍ଥଂ ହି କର୍ମଣାମ୍ ॥ 7॥ ଅକୃଷ୍ଣସାରଃ ଦେଶାନାଂ ଅବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ ଅଶୁଚିଃ ଭଵେତ୍ । କୃଷ୍ଣସାରଃ ଅପି ଅସୌଵୀର କୀକଟ ଅସଂସ୍କୃତେରିଣମ୍ ॥ 8॥ କର୍ମଣ୍ଯଃ ଗୁଣଵାନ୍ କାଲଃ ଦ୍ରଵ୍ଯତଃ ସ୍ଵତଃ ଏଵ ଵା । ଯତଃ ନିଵର୍ତତେ କର୍ମ ସଃ ଦୋଷଃ ଅକର୍ମକଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 9॥ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧି ଅଶୁଦ୍ଧୀ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଵଚନେନ ଚ । ସଂସ୍କାରେଣ ଅଥ କାଲେନ ମହତ୍ତ୍ଵ ଅଲ୍ପତଯା ଅଥଵା ॥ 10॥ ଶକ୍ତ୍ଯା ଅଶକ୍ତ୍ଯା ଅଥଵା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମୃଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ଯତ୍ ଆତ୍ମନେ । ଅଘଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ହି ଯଥା ଦେଶ ଅଵସ୍ଥା ଅନୁସାରତଃ ॥ 11॥ ଧାନ୍ଯ ଦାରୁ ଅସ୍ଥି ତନ୍ତୂନାଂ ରସ ତୈଜସ ଚର୍ମଣାମ୍ । କାଲ ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ମୃତ୍ତୋଯୈଃ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଯୁତ ଅଯୁତୈଃ ॥ 12॥ ଅମେଧ୍ଯଲିପ୍ତଂ ଯତ୍ ଯେନ ଗନ୍ଧଂ ଲେପଂ ଵ୍ଯପୋହତି । ଭଜତେ ପ୍ରକୃତିଂ ତସ୍ଯ ତତ୍ ଶୌଚଂ ତାଵତ୍ ଇଷ୍ଯତେ ॥ 13॥ ସ୍ନାନ ଦାନ ତପଃ ଅଵସ୍ଥା ଵୀର୍ଯ ସଂସ୍କାର କର୍ମଭିଃ । ମତ୍ ସ୍ମୃତ୍ଯା ଚ ଆତ୍ମନଃ ଶୌଚଂ ଶୁଦ୍ଧଃ କର୍ମ ଆଚରେତ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ॥ 14॥ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପରିଜ୍ଞାନଂ କର୍ମଶୁଦ୍ଧିଃ ମଦର୍ପଣମ୍ । ଧର୍ମଃ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଷଡ୍ଭିଃ ଅଧର୍ମଃ ତୁ ଵିପର୍ଯଯଃ ॥ 15॥ କ୍ଵଚିତ୍ ଗୁଣଃ ଅପି ଦୋଷଃ ସ୍ଯାତ୍ ଦୋଷଃ ଅପି ଵିଧିନା ଗୁଣଃ । ଗୁଣଦୋଷାର୍ଥନିଯମଃ ତତ୍ ଭିଦାଂ ଏଵ ବାଧତେ ॥ 16॥ ସମାନକର୍ମ ଆଚରଣଂ ପତିତାନାଂ ନ ପାତକମ୍ । ଔତ୍ପତ୍ତିକଃ ଗୁଣଃ ସଙ୍ଗଃ ନ ଶଯାନଃ ପତତି ଅଧଃ ॥ 17॥ ଯତଃ ଯତଃ ନିଵର୍ତେତ ଵିମୁଚ୍ଯେତ ତତଃ ତତଃ । ଏଷଃ ଧର୍ମଃ ନୄଣାଂ କ୍ଷେମଃ ଶୋକମୋହଭଯ ଅପହଃ ॥ 18॥ ଵିଷଯେଷୁ ଗୁଣାଧ୍ଯାସାତ୍ ପୁଂସଃ ସଙ୍ଗଃ ତତଃ ଭଵେତ୍ । ସଙ୍ଗାତ୍ ତତ୍ର ଭଵେତ୍ କାମଃ କାମାତ୍ ଏଵ କଲିଃ ନୄଣାମ୍ ॥ 19॥ କଲେଃ ଦୁର୍ଵିଷହଃ କ୍ରୋଧଃ ତମଃ ତଂ ଅନୁଵର୍ତତେ । ତମସା ଗ୍ରସ୍ଯତେ ପୁଂସଃ ଚେତନା ଵ୍ଯାପିନୀ ଦ୍ରୁତମ୍ ॥ 20॥ ତଯା ଵିରହିତଃ ସାଧୋ ଜନ୍ତୁଃ ଶୂନ୍ଯାଯ କଲ୍ପତେ । ତତଃ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵାର୍ଥଵିଭ୍ରଂଶଃ ମୂର୍ଚ୍ଛିତସ୍ଯ ମୃତସ୍ଯ ଚ ॥ 21॥ ଵିଷଯାଭିନିଵେଶେନ ନ ଆତ୍ମାନଂ ଵେଦ ନ ଅପରମ୍ । ଵୃକ୍ଷଜୀଵିକଯା ଜୀଵନ୍ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଭସ୍ତ୍ର ଇଵ ଯଃ ଶ୍ଵସନ୍ ॥ 22॥ ଫଲଶ୍ରୁତିଃ ଇଯଂ ନୄଣାଂ ନ ଶ୍ରେଯଃ ରୋଚନଂ ପରମ୍ । ଶ୍ରେଯୋଵିଵକ୍ଷଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯଥା ଭୈଷଜ୍ଯରୋଚନମ୍ ॥ 23॥ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏଵ ହି କାମେଷୁ ପ୍ରାଣେଷୁ ସ୍ଵଜନେଷୁ ଚ । ଆସକ୍ତମନସଃ ମର୍ତ୍ଯା ଆତ୍ମନଃ ଅନର୍ଥହେତୁଷୁ ॥ 24॥ ନ ତାନ୍ ଅଵିଦୁଷଃ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଭ୍ରାମ୍ଯତଃ ଵୃଜିନାଧ୍ଵନି । କଥଂ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ପୁନଃ ତେଷୁ ତାନ୍ ତମଃ ଵିଶତଃ ବୁଧଃ ॥ 25॥ ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସିତଂ କେଚିତ୍ ଅଵିଜ୍ଞାଯ କୁବୁଦ୍ଧଯଃ । ଫଲଶ୍ରୁତିଂ କୁସୁମିତାଂ ନ ଵେଦଜ୍ଞାଃ ଵଦନ୍ତି ହି ॥ 26॥ କାମିନଃ କୃପଣାଃ ଲୁବ୍ଧାଃ ପୁଷ୍ପେଷୁ ଫଲବୁଦ୍ଧଯଃ । ଅଗ୍ନିମୁଗ୍ଧା ଧୁମତାନ୍ତାଃ ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ନ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେ ॥ 27॥ ନ ତେ ମାଂ ଅଙ୍ଗଃ ଜାନନ୍ତି ହୃଦିସ୍ଥଂ ଯଃ ଇଦଂ ଯତଃ । ଉକ୍ଥଶସ୍ତ୍ରାଃ ହି ଅସୁତୃପଃ ଯଥା ନୀହାରଚକ୍ଷୁଷଃ ॥ 28॥ ତେ ମେ ମତଂ ଅଵିଜ୍ଞାଯ ପରୋକ୍ଷଂ ଵିଷଯାତ୍ମକାଃ । ହିଂସାଯାଂ ଯଦି ରାଗଃ ସ୍ଯାତ୍ ଯଜ୍ଞଃ ଏଵ ନ ଚୋଦନା ॥ 29॥ ହିଂସାଵିହାରାଃ ହି ଅଲବ୍ଧୈଃ ପଶୁଭିଃ ସ୍ଵସୁଖେଚ୍ଛଯା । ଯଜନ୍ତେ ଦେଵତାଃ ଯଜ୍ଞୈଃ ପିତୃଭୂତପତୀନ୍ ଖଲାଃ ॥ 30॥ ସ୍ଵପ୍ନ୍ ଉପମଂ ଅମୁଂ ଲୋକଂ ଅସନ୍ତଂ ଶ୍ରଵଣପ୍ରିଯମ୍ । ଆଶିଷଃ ହୃଦି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ତ୍ଯଜନ୍ତି ଅର୍ଥାନ୍ ଯଥା ଵଣିକ୍ ॥ 31॥ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋନିଷ୍ଠାଃ ରଜଃସତ୍ତ୍ଵତମୋଜୁଷଃ । ଉପାସତଃ ଇନ୍ଦ୍ରମୁଖ୍ଯାନ୍ ଦେଵାଦୀନ୍ ନ ତଥା ଏଵ ମାମ୍ ॥ 32॥ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଇହ ଦେଵତାଃ ଯଜ୍ଞୈଃ ଗତ୍ଵା ରଂସ୍ଯାମହେ ଦିଵି । ତସ୍ଯ ଅନ୍ତଃ ଇହ ଭୂଯାସ୍ମଃ ମହାଶାଲା ମହାକୁଲାଃ ॥ 33॥ ଏଵଂ ପୁଷ୍ପିତଯା ଵାଚା ଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତମନସାଂ ନୄଣାମ୍ । ମାନିନାନ୍ ଚ ଅତିସ୍ତବ୍ଧାନାଂ ମଦ୍ଵାର୍ତା ଅପି ନ ରୋଚତେ ॥ 34॥ ଵେଦାଃ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଵିଷଯାଃ ତ୍ରିକାଣ୍ଡଵିଷଯାଃ ଇମେ । ପରୋକ୍ଷଵାଦାଃ ଋଷଯଃ ପରୋକ୍ଷଂ ମମ ଚ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 35॥ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ସୁଦୁର୍ବୋଧଂ ପ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ମନୋମଯମ୍ । ଅନନ୍ତପାରଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁର୍ଵିଗାହ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ରଵତ୍ ॥ 36॥ ମଯା ଉପବୃଂହିତଂ ଭୂମ୍ନା ବ୍ରହ୍ମଣା ଅନନ୍ତଶକ୍ତିନା । ଭୂତେଷୁ ଘୋଷରୂପେଣ ବିସେଷୁ ଊର୍ଣ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 37॥ ଯଥା ଊର୍ଣନାଭିଃ ହୃଦଯାତ୍ ଊର୍ଣାଂ ଉଦ୍ଵମତେ ମୁଖାତ୍ । ଆକାଶାତ୍ ଘୋଷଵାନ୍ ପ୍ରାଣଃ ମନସା ସ୍ପର୍ଶରୂପିଣା ॥ 38॥ ଛନ୍ଦୋମଯଃ ଅମୃତମଯଃ ସହସ୍ରପଦଵୀଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଓଙ୍କାରାତ୍ ଵ୍ଯଞ୍ଜିତ ସ୍ପର୍ଶ ସ୍ଵର ଉଷ୍ମ ଅନ୍ତସ୍ଥ ଭୂଷିତାମ୍ ॥ 39॥ ଵିଚିତ୍ରଭାଷାଵିତତାଂ ଛନ୍ଦୋଭିଃ ଚତୁର ଉତ୍ତରୈଃ । ଅନନ୍ତପାରାଂ ବୃହତୀଂ ସୃଜତି ଆକ୍ଷିପତେ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ 40॥ ଗାଯତ୍ରୀ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ବୃହତୀ ପଙ୍କ୍ତିଃ ଏଵ ଚ । ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଜଗତୀ ଅତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ହି ଅତ୍ଯଷ୍ଟି ଅତିଜଗତ୍ ଵିରାଟ୍ ॥ 41॥ କିଂ ଵିଧତ୍ତେ କିଂ ଆଚଷ୍ଟେ କିଂ ଅନୂଦ୍ଯ ଵିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଇତି ଅସ୍ଯାଃ ହୃଦଯଂ ଲୋକେ ନ ଅନ୍ଯଃ ମତ୍ ଵେଦ କଶ୍ଚନ ॥42॥ ମାଂ ଵିଧତ୍ତେ ଅଭିଧତ୍ତେ ମାଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯ ଅପୋହ୍ଯତେ ତୁ ଅହମ୍ । ଏତାଵାନ୍ ସର୍ଵଵେଦାର୍ଥଃ ଶବ୍ଦଃ ଆସ୍ଥାଯ ମାଂ ଭିଦାମ୍ । ମାଯାମାତ୍ରଂ ଅନୂଦ୍ଯ ଅନ୍ତେ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯ ପ୍ରସୀଦତି ॥ 43॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦ୍ଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଵେଦତ୍ରଯଵିଭାଗନିରୂପଣଂ ନାମ ଏକଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 21॥ ଅଥ ଦ୍ଵାଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । କତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିଶ୍ଵେଶ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନି ଋଷିଭିଃ ପ୍ରଭୋ । ନଵ ଏକାଦଶ ପଞ୍ଚ ତ୍ରୀଣି ଆତ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଇହ ଶୁଶ୍ରୁମ ॥ 1॥ କେଚିତ୍ ଷଡ୍ଵିଂଶତିଂ ପ୍ରାହୁଃ ଅପରେ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମ୍ । ସପ୍ତ ଏକେ ନଵ ଷଟ୍ କେଚିତ୍ ଚତ୍ଵାରି ଏକାଦଶ ଅପରେ । କେଚିତ୍ ସପ୍ତଦଶ ପ୍ରାହୁଃ ଷୋଡଶ ଏକେ ତ୍ରଯୋଦଶ ॥ 2॥ ଏତାଵତ୍ ତ୍ଵଂ ହି ସଙ୍ଖ୍ଯାନାଂ ଋଷଯଃ ଯତ୍ ଵିଵକ୍ଷଯା । ଗାଯନ୍ତି ପୃଥକ୍ ଆଯୁଷ୍ମନ୍ ଇଦଂ ନଃ ଵକ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ॥ 3॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସନ୍ତି ସର୍ଵତ୍ର ଭାଷନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ଯଥା । ମାଯାଂ ମଦୀଯାଂ ଉଦ୍ଗୃହ୍ଯ ଵଦତାଂ କିଂ ନୁ ଦୁର୍ଘଟମ୍ ॥ 4॥ ନ ଏତତ୍ ଏଵଂ ଯଥା ଆତ୍ଥ ତ୍ଵଂ ଯତ୍ ଅହଂ ଵଚ୍ମି ତତ୍ ତଥା । ଏଵଂ ଵିଵଦତାଂ ହେତୁଂ ଶକ୍ତଯଃ ମେ ଦୁରତ୍ଯଯାଃ ॥ 5॥ ଯାସାଂ ଵ୍ଯତିକରାତ୍ ଆସୀତ୍ ଵିକଲ୍ପଃ ଵଦତାଂ ପଦମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତେ ଶମଦମେ ଅପି ଏତି ଵାଦସ୍ତମନୁ ଶାମ୍ଯତି ॥ 6॥ ପରସ୍ପରାନ୍ ଅନୁପ୍ରଵେଶାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଯଥା ଵକ୍ତୁଃ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ ॥ 7॥ ଏକସ୍ମିନ୍ ଅପି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ଇତରାଣି ଚ । ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ ଵା ପରସ୍ମିନ୍ ଵା ତତ୍ତ୍ଵେ ତତ୍ତ୍ଵାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ 8॥ ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯଂ ଅତଃ ଅମୀଷାଂ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ଅଭୀପ୍ସତାମ୍ । ଯଥା ଵିଵିକ୍ତଂ ଯତ୍ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗୃହ୍ଣୀମଃ ଯୁକ୍ତିସମ୍ଭଵାତ୍ ॥ 9॥ ଅନାଦି ଅଵିଦ୍ଯାଯୁକ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆତ୍ମଵେଦନମ୍ । ସ୍ଵତଃ ନ ସମ୍ଭଵାତ୍ ଅନ୍ଯଃ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ଜ୍ଞାନଦଃ ଭଵେତ୍ ॥ 10॥ ପୁରୁଷ ଈଶ୍ଵରଯୋଃ ଅତ୍ର ନ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯଂ ଅଣୁ ଅପି । ତତ୍ ଅନ୍ଯକଲ୍ପନାପାର୍ଥା ଜ୍ଞାନଂ ଚ ପ୍ରକୃତେଃ ଗୁଣଃ ॥ 11॥ ପ୍ରକୃତିଃ ଗୁଣସାମ୍ଯଂ ଵୈ ପ୍ରକୃତେଃ ନ ଆତ୍ମନଃ ଗୁଣାଃ । ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ସ୍ଥିତି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନ୍ତହେତଵଃ ॥ 12॥ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ରଜଃ କର୍ମ ତମଃ ଅଜ୍ଞାନଂ ଇହ ଉଚ୍ଯତେ । ଗୁଣଵ୍ଯତିକରଃ କାଲଃ ସ୍ଵଭାଵଃ ସୂତ୍ରଂ ଏଵ ଚ ॥ 13॥ ପୁରୁଷଃ ପ୍ରକୃତିଃ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଅହଙ୍କାରଃ ନଭଃ ଅନିଲଃ । ଜ୍ଯୋତିଃ ଆପଃ କ୍ଷିତିଃ ଇତି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଉକ୍ତାନି ମେ ନଵ ॥ 14॥ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତ୍ଵକ୍ ଦର୍ଶନଂ ଘ୍ରାଣଃ ଜିହ୍ଵା ଇତି ଜ୍ଞାନଶକ୍ତଯଃ । ଵାକ୍ ପାଣି ଉପସ୍ଥ ପାଯୁ ଅଙ୍ଘ୍ରିଃ କର୍ମାଣ୍ଯଙ୍ଗ ଉଭଯଂ ମନଃ ॥ 15॥ ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଃ ରସଃ ଗନ୍ଧଃ ରୂପଂ ଚ ଇତି ଅର୍ଥଜାତଯଃ । ଗତି ଉକ୍ତି ଉତ୍ସର୍ଗ ଶିଲ୍ପାନି କର୍ମ ଆଯତନ ସିଦ୍ଧଯଃ ॥ 16॥ ସର୍ଗ ଆଦୌ ପ୍ରକୃତିଃ ହି ଅସ୍ଯ କାର୍ଯ କାରଣ ରୂପିଣୀ । ସତ୍ତ୍ଵ ଆଦିଭିଃ ଗୁଣୈଃ ଧତ୍ତେ ପୁରୁଷଃ ଅଵ୍ଯକ୍ତଃ ଈକ୍ଷତେ ॥ 17॥ ଵ୍ଯକ୍ତ ଆଦଯଃ ଵିକୁର୍ଵାଣାଃ ଧାତଵଃ ପୁରୁଷ ଈକ୍ଷଯା । ଲବ୍ଧଵୀର୍ଯାଃ ସୃଜନ୍ତି ଅଣ୍ଡଂ ସଂହତାଃ ପ୍ରକୃତେଃ ବଲାତ୍ ॥ 18॥ ସପ୍ତ ଏଵ ଧାତଵଃ ଇତି ତତ୍ର ଅର୍ଥାଃ ପଞ୍ଚ ଖାଦଯଃ । ଜ୍ଞାନଂ ଆତ୍ମା ଉଭଯ ଆଧାରଃ ତତଃ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଆସଵଃ ॥ 19॥ ଷଡ୍ ଇତି ଅତ୍ର ଅପି ଭୂତାନି ପଞ୍ଚ ଷଷ୍ଠଃ ପରଃ ପୁମାନ୍ । ତୈଃ ଯୁକ୍ତଃ ଆତ୍ମସମ୍ଭୂତୈଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଇଦଂ ସମୁପାଵିଶତ୍ ॥ 20॥ ଚତ୍ଵାରି ଏଵ ଇତି ତତ୍ର ଅପି ତେଜଃ ଆପଃ ଅନ୍ନଂ ଆତ୍ମନଃ । ଜାତାନି ତୈଃ ଇଦଂ ଜାତଂ ଜନ୍ମ ଅଵଯଵିନଃ ଖଲୁ ॥ 21॥ ସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ସପ୍ତଦଶକେ ଭୂତମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ ଏକ ମନସା ଆତ୍ମା ସପ୍ତଦଶଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ 22॥ ତଦ୍ଵତ୍ ଷୋଡଶସଙ୍ଖ୍ଯାନେ ଆତ୍ମା ଏଵ ମନଃ ଉଚ୍ଯତେ । ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚ ଏଵ ମନଃ ଆତ୍ମା ତ୍ରଯୋଦଶଃ ॥ 23॥ ଏକାଦଶତ୍ଵଃ ଆତ୍ମା ଅସୌ ମହାଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଅଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଃ ଚ ଏଵ ପୁରୁଷଃ ଚ ନଵ ଇତି ଅଥ ॥ 24॥ ଇତି ନାନା ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାନଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାଂ ଋଷିଭିଃ କୃତମ୍ । ସର୍ଵଂ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଯୁକ୍ତିମତ୍ଵାତ୍ ଵିଦୁଷାଂ କିଂ ଅଶୋଭନମ୍ ॥ 25॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଃ ଚ ଉଭୌ ଯଦି ଅପି ଆତ୍ମଵିଲକ୍ଷଣୌ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ଅପାଶ୍ରଯାତ୍ କୃଷ୍ଣ ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଭିଦା ତଯୋଃ । ପ୍ରକୃତୌ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ହି ଆତ୍ମା ପ୍ରକୃତିଃ ଚ ତଥା ଆତ୍ମନି ॥ 26॥ ଏଵଂ ମେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ମହାନ୍ତଂ ସଂଶଯଂ ହୃଦି । ଛେତ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵଚୋଭିଃ ନଯନୈପୁଣୈଃ ॥ 27॥ ତ୍ଵତ୍ତଃ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଜୀଵାନାଂ ପ୍ରମୋଷଃ ତେ ଅତ୍ର ଶକ୍ତିତଃ । ତ୍ଵଂ ଏଵ ହି ଆତ୍ମ ମାଯାଯା ଗତିଂ ଵେତ୍ଥ ନ ଚ ଅପରଃ ॥ 28॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଃ ଚ ଇତି ଵିକଲ୍ପଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଏଷଃ ଵୈକାରିକଃ ସର୍ଗଃ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରାତ୍ମକଃ ॥ 29॥ ମମ ଅଙ୍ଗ ମାଯା ଗୁଣମଯୀ ଅନେକଧା ଵିକଲ୍ପବୁଦ୍ଧୀଃ ଚ ଗୁଣୈଃ ଵିଧତ୍ତେ । ଵୈକାରିକଃ ତ୍ରିଵିଧଃ ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଏକମ୍ ଅଥ ଅଧିଦୈଵଂ ଅଧିଭୂତଂ ଅନ୍ଯତ୍ ॥ 30॥ ଦୃକ୍ ରୂପଂ ଆର୍କଂ ଵପୁଃ ଅତ୍ର ରନ୍ଧ୍ରେ ପରସ୍ପରଂ ସିଧ୍ଯତି ଯଃ ସ୍ଵତଃ ଖେ । ଆତ୍ମା ଯତ୍ ଏଷଂ ଅପରଃ ଯଃ ଆଦ୍ଯଃ ସ୍ଵଯା ଅନୁଭୂତ୍ଯ ଅଖିଲସିଦ୍ଧସିଦ୍ଧିଃ । ଏଵଂ ତ୍ଵକ୍ ଆଦି ଶ୍ରଵଣାଦି ଚକ୍ଷୁଃ ଜିହ୍ଵ ଆଦି ନାସ ଆଦି ଚ ଚିତ୍ତଯୁକ୍ତମ୍ ॥ 31॥ ଯଃ ଅସୌ ଗୁଣକ୍ଷୋଭକୃତୌ ଵିକାରଃ ପ୍ରଧାନମୂଲାତ୍ ମହତଃ ପ୍ରସୂତଃ । ଅହଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ ମୋହଵିକଲ୍ପହେତୁଃ ଵୈକାରିକଃ ତାମସଃ ଐନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଚ ॥ 32॥ ଆତ୍ମାପରିଜ୍ଞାନମଯଃ ଵିଵାଦଃ ହି ଅସ୍ତି ଇତି ନ ଅସ୍ତି ଇତି ଭିଦାର୍ଥନିଷ୍ଠଃ । ଵ୍ଯର୍ଥଃ ଅପି ନ ଏଵ ଉପରମେତ ପୁଂସାଂ ମତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯାଂ ସ୍ଵଲୋକାତ୍ ॥ 33॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ତ୍ଵତ୍ତଃ ପରାଵୃତ୍ତଧିଯଃ ସ୍ଵକୃତୈଃ କର୍ମଭିଃ ପ୍ରଭୋ । ଉଚ୍ଚ ଅଵଚାନ୍ ଯଥା ଦେହାନ୍ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଵିସୃଜନ୍ତି ଚ ॥ 34॥ ତତ୍ ମମ ଆଖ୍ଯାହି ଗୋଵିନ୍ଦ ଦୁର୍ଵିଭାଵ୍ଯଂ ଅନାତ୍ମଭିଃ । ନ ହି ଏତତ୍ ପ୍ରାଯଶଃ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସନ୍ତି ଵଞ୍ଚିତାଃ ॥ 35॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ମନଃ କର୍ମମଯଂ ନୃଣାଂ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ଯୁତମ୍ । ଲୋକାତ୍ ଲୋକଂ ପ୍ରଯାତି ଅନ୍ଯଃ ଆତ୍ମା ତତ୍ ଅନୁଵର୍ତତେ ॥ 36॥ ଧ୍ଯାଯନ୍ ମନଃ ଅନୁଵିଷଯାନ୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ ଵା ଅନୁଶ୍ରୁତାନ୍ ଅଥ । ଉଦ୍ଯତ୍ ସୀଦତ୍ କର୍ମତନ୍ତ୍ରଂ ସ୍ମୃତିଃ ତତ୍ ଅନୁଶାମ୍ଯତି ॥ 37॥ ଵିଷଯ ଅଭିନିଵେଶେନ ନ ଆତ୍ମାନଂ ଯତ୍ ସ୍ମରେତ୍ ପୁନଃ । ଜନ୍ତୋଃ ଵୈ କସ୍ଯଚିତ୍ ହେତୋଃ ମୃତ୍ଯୁଃ ଅତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ ॥ 38॥ ଜନ୍ମ ତୁ ଆତ୍ମତଯା ପୁଂସଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭୂରିଦ । ଵିଷଯ ସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁଃ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ ॥ 39॥ ସ୍ଵପ୍ନଂ ମନୋରଥଂ ଚ ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ନ ସ୍ମରତି ଅସୌ । ତତ୍ର ପୂର୍ଵଂ ଇଵ ଆତ୍ମାନଂ ଅପୂର୍ଵଂ ଚ ଅନୁପଶ୍ଯତି ॥ 40॥ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଆଯନ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ଇଦଂ ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ ଭାତି ଵସ୍ତୁନି । ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ଭିଦାହେତୁଃ ଜନଃ ଅସତ୍ ଜନକୃତ୍ ଯଥା ॥ 41॥ ନିତ୍ଯଦା ହି ଅଙ୍ଗଃ ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ । କାଲେନ ଅଲ୍କ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ ତତ୍ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ 42॥ ଯଥା ଅର୍ଚିଷାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଚ ଫଲାନାଂ ଵା ଵନସ୍ପତେଃ । ତଥା ଏଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯଃ ଅଵସ୍ଥା ଆଦଯଃ କୃତାଃ ॥ 43॥ ସଃ ଅଯଂ ଦୀପଃ ଅର୍ଚିଷାଂ ଯଦ୍ଵତ୍ ସ୍ରୋତସାଂ ତତ୍ ଇଦଂ ଜଲମ୍ । ସଃ ଅଯଂ ପୁମାନ୍ ଇତି ନୃଣାଂ ମୃଷାଃ ଗୀଃ ଧୀଃ ମୃଷା ଆଯୁଷାମ୍ ॥ 44॥ ମା ସ୍ଵସ୍ଯ କର୍ମବୀଜେନ ଜାଯତେ ସଃ ଅପି ଅଯଂ ପୁମାନ୍ । ମ୍ରିଯତେ ଵାମରଃ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥା ଅଗ୍ନିଃ ଦାରୁ ସଂଯୁତଃ ॥ 45॥ ନିଷେକଗର୍ଭଜନ୍ମାନି ବାଲ୍ଯକୌମାରଯୌଵନମ୍ । ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁଃ ଇତି ଅଵସ୍ଥାଃ ତନୋଃ ନଵ ॥ 46॥ ଏତାଃ ମନୋରଥମଯୀଃ ହି ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଉଚ୍ଚାଵଚାଃ ତନୂଃ । ଗୁଣସଙ୍ଗାତ୍ ଉପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍ କଶ୍ଚିତ୍ ଜହାତି ଚ ॥ 47॥ ଆତ୍ମନଃ ପିତୃପୁତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଅନୁମେଯୌ ଭଵାପ୍ଯଯୌ । ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାଂ ଅଭିଜ୍ଞଃ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ ॥ 48॥ ତରୋଃ ବୀଜଵିପାକାଭ୍ଯାଂ ଯଃ ଵିଦ୍ଵାତ୍ ଜନ୍ମସଂଯମୌ । ତରୋଃ ଵିଲକ୍ଷଣଃ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍ ॥ 49॥ ପ୍ରକୃତେଃ ଏଵଂ ଆତ୍ମାନଂ ଅଵିଵିଚ୍ଯ ଅବୁଧଃ ପୁମାନ୍ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ପର୍ଶସମ୍ମୂଢଃ ସଂସାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ॥ 50॥ ସତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଗାତ୍ ଋଷୀନ୍ ଦେଵାନ୍ ରଜସା ଅସୁରମାନୁଷାନ୍ । ତମସା ଭୂତତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତଃ ଯାତି କର୍ମଭିଃ ॥ 51॥ ନୃତ୍ଯତଃ ଗାଯତଃ ପଶ୍ଯନ୍ ଯଥା ଏଵ ଅନୁକରୋତି ତାନ୍ । ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ ପଶ୍ଯନ୍ ଅନୀହଃ ଅପି ଅନୁକାର୍ଯତେ ॥ 52॥ ଯଥା ଅମ୍ଭସା ପ୍ରଚଲତା ତରଵଃ ଅପି ଚଲାଃ ଇଵ । ଚକ୍ଷୁଷା ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭ୍ରମତି ଇଵ ଭୂଃ ॥ 53॥ ଯଥା ମନୋରଥଧିଯଃ ଵିଷଯାନୁଭଵଃ ମୃଷା । ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାଃ ଚ ଦାଶାର୍ହ ତଥା ସଂସାରଃ ଆତ୍ମନଃ ॥ 54॥ ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ଅପି ସଂସୃତିଃ ନ ନିଵର୍ତତେ । ଧ୍ଯାଯତଃ ଵିଷଯାନ୍ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ଅନର୍ଥ ଆଗମଃ ଯଥା ॥ 55॥ ତସ୍ମାତ୍ ଉଦ୍ଧଵ ମା ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଵିଷଯାନ୍ ଅସତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । ଆତ୍ମା ଅଗ୍ରହଣନିର୍ଭାତଂ ପଶ୍ଯ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ 56॥ କ୍ଷିପ୍ତଃ ଅଵମାନିତଃ ଅସଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଲବ୍ଧଃ ଅସୂଯିତଃ ଅଥଵା । ତାଡିତଃ ସନ୍ନିବଦ୍ଧଃ ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ପରିହାପିତଃ ॥ 57॥ ନିଷ୍ଠିତଃ ମୂତ୍ରିତଃ ବହୁଧା ଏଵଂ ପ୍ରକମ୍ପିତଃ । ଶ୍ରେଯସ୍କାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତଃ ଆତ୍ମନା ଆତ୍ମାନଂ ଉଦ୍ଧରେତ୍ ॥ 58॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଯଥା ଏଵଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧ୍ଯେଯଂ ଵଦ ନଃ ଵଦତାଂ ଵର । ସୁଦୁଃସହଂ ଇମଂ ମନ୍ଯଃ ଆତ୍ମନି ଅସତ୍ ଅତିକ୍ରମମ୍ ॥ 59॥ ଵିଦୁଷଂ ଅପି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ ପ୍ରକୃତିଃ ହି ବଲୀଯସୀ । ଋତେ ତ୍ଵତ୍ ଧର୍ମନିରତାନ୍ ଶାନ୍ତାଃ ତେ ଚରଣାଲଯାନ୍ ॥ 60॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଦ୍ଵାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 22॥ ଅଥ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ବାଦରାଯଣିଃ ଉଵାଚ । ସଃ ଏଵଂ ଆଶଂସିତଃ ଉଦ୍ଧଵେନ ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯେନ ଦାଶାର୍ହମୁଖ୍ଯଃ । ସଭାଜଯନ୍ ବୃତ୍ଯଵଚଃ ମୁକୁନ୍ଦଃ ତଂ ଆବଭାଷେ ଶ୍ରଵଣୀଯଵୀର୍ଯଃ ॥ 1॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ବର୍ହସ୍ପତ୍ଯ ସଃ ଵୈ ନ ଅତ୍ର ସାଧୁଃ ଵୈ ଦୁର୍ଜନ୍ ଈରିତୈଃ । ଦୁରୁକ୍ତୈଃ ଭିନ୍ନଂ ଆତ୍ମାନଂ ଯଃ ସମାଧାତୁଂ ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 2॥ ନ ତଥା ତପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଧଃ ପୁମାନ୍ ବାଣୈଃ ସୁମର୍ମଗୈଃ । ଯଥା ତୁଦନ୍ତି ମର୍ମସ୍ଥାଃ ହି ଅସତାଂ ପରୁଷେଷଵଃ ॥ 3॥ କଥଯନ୍ତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଇତିହାସଂ ଇହ ଉଦ୍ଧଵ । ତଂ ଅହଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ନିବୋଧ ସୁସମାହିତଃ ॥ 4॥ କେନଚିତ୍ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତଂ ପରିଭୂତେନ ଦୁର୍ଜନୈଃ । ସ୍ମରତାଃ ଧୃତିଯୁକ୍ତେନ ଵିପାକଂ ନିଜକର୍ମଣାମ୍ ॥ 5॥ ଅଵନିଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିତ୍ ଆସୀତ୍ ଆଢ୍ଯତମଃ ଶ୍ରିଯା । ଵାର୍ତାଵୃତ୍ତିଃ କଦର୍ଯଃ ତୁ କାମୀ ଲୁବ୍ଧଃ ଅତିକୋପନଃ ॥ 6॥ ଜ୍ଞାତଯଃ ଅତିଥଯଃ ତସ୍ଯ ଵାଙ୍ମାତ୍ରେଣ ଅପି ନ ଅର୍ଚିତାଃ । ଶୂନ୍ଯ ଅଵସଥଃ ଆତ୍ମା ଅପି କାଲେ କାମୈଃ ଅନର୍ଚିତଃ ॥ 7॥ ଦୁଃଶୀଲସ୍ଯ କଦର୍ଯସ୍ଯ ଦ୍ରୁହ୍ଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରବାନ୍ଧଵାଃ । ଦାରା ଦୁହିତରଃ ଭୃତ୍ଯାଃ ଵିଷଣ୍ଣାଃ ନ ଆଚରନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ 8॥ ତସ୍ଯ ଏଵଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତସ୍ଯ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯ ଉଭଯଲୋକତଃ । ଧର୍ମକାମଵିହୀନସ୍ଯ ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ ପଞ୍ଚଭାଗିନଃ ॥ 9॥ ତତ୍ ଅଵଧ୍ଯାନ ଵିସ୍ରସ୍ତ ପୁଣ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧସ୍ଯ ଭୂରିଦ । ଅର୍ଥଃ ଅପି ଅଗଚ୍ଛନ୍ ନିଧନଂ ବହୁ ଆଯାସ ପରିଶ୍ରମଃ ॥ 10॥ ଜ୍ଞାତଯଃ ଜଗୃହୁଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ଅସ୍ଯଵଃ ଉଦ୍ଧଵ । ଦୈଵତଃ କାଲତଃ କିଞ୍ଚିତ୍ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋଃ ନୃପାର୍ଥିଵାତ୍ ॥ 11॥ ସଃ ଏଵଂ ଦ୍ରଵିଣେ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମକାମଵିଵର୍ଜିତଃ । ଉପେକ୍ଷିତଃ ଚ ସ୍ଵଜନୈଃ ଚିନ୍ତାଂ ଆପ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ ॥ 12॥ ତସ୍ଯ ଏଵଂ ଧ୍ଯାଯତଃ ଦୀର୍ଘଂ ନଷ୍ଟରାଯଃ ତପସ୍ଵିନଃ । ଖିଦ୍ଯତଃ ବାଷ୍ପକଣ୍ଠସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦଃ ସୁମହାନ୍ ଅଭୂତ୍ ॥ 13॥ ସଃ ଚ ଆହ ଇଦଂ ଅହୋ କଷ୍ଟଂ ଵୃଥା ଆତ୍ମା ମେ ଅନୁତାପିତଃ । ନ ଧର୍ମାଯ ନ କାମାଯ ଯସ୍ଯ ଅର୍ଥ ଆଯାସଃ ଈଦୃଶଃ ॥ 14॥ ପ୍ରାଯେଣ ଅର୍ଥାଃ କଦର୍ଯାଣାଂ ନ ସୁଖାଯ କଦାଚନ । ଇହ ଚ ଆତ୍ମୋପତାପାଯ ମୃତସ୍ଯ ନରକାଯ ଚ ॥ 15॥ ଯଶଃ ଯଶସ୍ଵିନାଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଶ୍ଲାଘ୍ଯାଃ ଯେ ଗୁଣିନାଂ ଗୁଣାଃ । ଲୋଭଃ ସ୍ଵଲ୍ପଃ ଅପି ତାନ୍ ହନ୍ତି ଶ୍ଵିତ୍ରଃ ରୂପଂ ଇଵ ଇପ୍ସିତମ୍ ॥ 16॥ ଅର୍ଥସ୍ଯ ସାଧନେ ସିଦ୍ଧଃ ଉତ୍କର୍ଷେ ରକ୍ଷଣେ ଵ୍ଯଯେ । ନାଶ ଉପଭୋଗଃ ଆଯାସଃ ତ୍ରାସଃ ଚିନ୍ତା ଭ୍ରମଃ ନୃଣାମ୍ ॥ 17॥ ସ୍ତେଯଂ ହିଂସା ଅନୃତଂ ଦମ୍ଭଃ କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ମଯଃ ମଦଃ । ଭେଦଃ ଵୈରଂ ଅଵିଶ୍ଵାସଃ ସଂସ୍ପର୍ଧା ଵ୍ଯସନାନି ଚ ॥ 18॥ ଏତେ ପଞ୍ଚଦଶାନ୍ ଅର୍ଥାଃ ହି ଅର୍ଥମୂଲାଃ ମତାଃ ନୃଣାମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ଅନର୍ଥଂ ଅର୍ଥାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯଃ ଅର୍ଥୀ ଦୂରତଃ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 19॥ ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଭ୍ରାତରଃ ଦାରାଃ ପିତରଃ ସୁହୃଦଃ ତଥା । ଏକାସ୍ନିଗ୍ଧାଃ କାକିଣିନା ସଦ୍ଯଃ ସର୍ଵେ ଅରଯଃ କୃତାଃ ॥ 20॥ ଅର୍ଥେନ ଅଲ୍ପୀଯସା ହି ଏତେ ସଂରବ୍ଧା ଦୀପ୍ତଂ ଅନ୍ଯଵଃ । ତ୍ଯଜନ୍ତି ଆଶୁ ସ୍ପୃଧଃ ଘ୍ନନ୍ତି ସହସା ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥ 21॥ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନ୍ମ ଅମରପ୍ରାର୍ଥ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତତ୍ ଦ୍ଵିଜ ଅଗ୍ର୍ଯତାମ୍ । ତତ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଯେ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଯାନ୍ତି ଅଶୁଭାଂ ଗତିମ୍ ॥ 22॥ ସ୍ଵର୍ଗ ଅପଵର୍ଗଯୋଃ ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୋକଂ ଇମଂ ପୁମାନ୍ । ଦ୍ରଵିଣେ କଃ ଅନୂଷଜ୍ଜେତ ମର୍ତ୍ଯଃ ଅନର୍ଥସ୍ଯ ଧାମନି ॥ 23॥ ଦେଵର୍ଷି ପିତୃ ଭୂତାନି ଜ୍ଞାତୀନ୍ ବନ୍ଧୂନ୍ ଚ ଭାଗିନଃ । ଅସଂଵିଭଜ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତଃ ପତତି ଅଧଃ ॥ 24॥ ଵ୍ଯର୍ଥଯା ଅର୍ଥେହଯା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଵଯଃ ବଲମ୍ । କୁଶଲାଃ ଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଜରଠଃ କିଂ ନୁ ସାଧଯେ ॥ 25॥ କସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵ୍ଯର୍ଥଯା ଅର୍ଥେହଯା ଅସକୃତ୍ । କସ୍ଯଚିତ୍ ମାଯଯା ନୂନଂ ଲୋକଃ ଅଯଂ ସୁଵିମୋହିତଃ ॥ 26॥ କିଂ ଧନୈଃ ଧନଦୈଃ ଵା କିଂ କାମୈଃ ଵା କାମଦୈଃ ଉତ । ମୃତ୍ଯୁନା ଗ୍ରସ୍ଯମାନସ୍ଯ କର୍ମଭିଃ ଵା ଉତ ଜନ୍ମଦୈଃ ॥ 27॥ ନୂନଂ ମେ ଭଗଵାନ୍ ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵମଯଃ ହରିଃ । ଯେନ ନୀତଃ ଦଶାଂ ଏତାଂ ନିର୍ଵେଦଃ ଚ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ଲଵଃ ॥ 28॥ ସଃ ଅହଂ କଲୌ ଅଶେଷେଣ ଶୋଷଯିହ୍ହ୍ଯେ ଅଙ୍ଗଂ ଆତ୍ମନଃ । ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଅଖିଲସ୍ଵାର୍ଥେ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧଃ ଆତ୍ମନି ॥ 29॥ ତତ୍ର ମାଂ ଅନୁମୋଦେରନ୍ ଦେଵାଃ ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ । ମୁହୂର୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଃ ସମସାଧଯତ୍ ॥ 30॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଇତି ଅଭିପ୍ରେତ୍ଯ ମନସା ହି ଆଵନ୍ତ୍ଯଃ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ । ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୀନ୍ ଶାନ୍ତଃ ଭିକ୍ଷୁଃ ଅଭୂତ୍ ମୁନିଃ ॥ 31॥ ସଃ ଚଚାର ମହୀଂ ଏତାଂ ସଂଯତ ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯ ଅନିଲଃ । ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ନଗର ଗ୍ରାମାନ୍ ଅସଙ୍ଗଃ ଅଲକ୍ଷିତଃ ଅଵିଶତ୍ ॥ 32॥ ତଂ ଵୈ ପ୍ରଵଯସଂ ଭିକ୍ଷୁଂ ଅଵଧୂତଂ ଅସଜ୍ଜନାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଯଭଵନ୍ ଭଦ୍ରଃ ବହ୍ଵୀଭିଃ ପରିଭୂତିଭିଃ ॥ 33॥ କେଚିତ୍ ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଜଗୃହୁଃ ଏକେ ପାତ୍ରଂ କମଣ୍ଡଲୁମ୍ । ପୀଠଂ ଚ ଏକେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ କନ୍ଥାଂ ଚୀରାଣି କେଚନ ॥ 34॥ ପ୍ରଦାଯ ଚ ପୁନଃ ତାନି ଦର୍ଶିତାନି ଆଦଦୁଃ ମୁନେଃ । ଅନ୍ନଂ ଚ ଭୈକ୍ଷ୍ଯସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ସରିତ୍ ତଟେ ॥ 35॥ ମୂତ୍ରଯନ୍ତି ଚ ପାପିଷ୍ଠାଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ତି ଅସ୍ଯ ଚ ମୂର୍ଧନି । ଯତଵାଚଂ ଵାଚଯନ୍ତି ତାଡଯନ୍ତି ନ ଵକ୍ତି ଚେତ୍ ॥ 36॥ ତର୍ଜଯନ୍ତି ଅପରେ ଵାଗ୍ଭିଃ ସ୍ତେନଃ ଅଯଂ ଇତି ଵାଦିନଃ । ବଧ୍ନନ୍ତି ରଜ୍ଜ୍ଵା ତଂ କେଚିତ୍ ବଧ୍ଯତାଂ ବଧ୍ଯତାଂ ଇତି ॥ 37॥ କ୍ଷିପନ୍ତି ଏକେ ଅଵଜାନନ୍ତଃ ଏଷଃ ଧର୍ମଧ୍ଵଜଃ ଶଠଃ । କ୍ଷୀଣଵିତ୍ତଃ ଇମାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଅଗ୍ରହୀତ୍ ସ୍ଵଜନ ଉଜ୍ଝିତଃ ॥ 38॥ ଅହୋ ଏଷଃ ମହାସାରଃ ଧୃତିମାନ୍ ଗିରିଃ ଆଡିଵ । ମୌନେନ ସାଧଯତି ଅର୍ଥଂ ବକଵତ୍ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ॥ 39॥ ଇତି ଏକେ ଵିହସନ୍ତି ଏନଂ ଏକେ ଦୁର୍ଵାତଯନ୍ତି ଚ । ତଂ ବବନ୍ଧୁଃ ନିରୁରୁଧୁଃ ଯଥା କ୍ରୀଡନକଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ 40॥ ଏଵଂ ସଃ ଭୌତିକଂ ଦୁଃଖଂ ଦୈଵିକଂ ଦୈହିକଂ ଚ ଯତ୍ । ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଆତ୍ମନଃ ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଅବୁଧ୍ଯତ ॥ 41॥ ପରିଭୂତଃ ଇମାଂ ଗାଥାଂ ଅଗାଯତ ନରାଧମୈଃ । ପାତଯଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଥଃ ଧୃତିଂ ଆସ୍ଥାଯ ସାତ୍ଵିକୀମ୍ ॥ 42॥ ଦ୍ଵିଜଃ ଉଵାଚ । ନ ଅଯଂ ଜନଃ ମେ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁଃ ନ ଦେଵତାତ୍ମା ଗ୍ରହକର୍ମକାଲାଃ । ମନଃ ପରଂ କାରଣଂ ଆମନନ୍ତି ସଂସାରଚକ୍ରଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍ ଯତ୍ ॥ 43॥ ମନଃ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ ସୃଜତେ ବଲୀଯଃ ତତଃ ଚ କର୍ମାଣି ଵିଲକ୍ଷଣାନି । ଶୁକ୍ଲାନି କୃଷ୍ଣାନି ଅଥ ଲୋହିତାନି ତେଭ୍ଯଃ ସଵର୍ଣାଃ ସୃତଯଃ ଭଵନ୍ତି ॥ 44॥ ଅନୀହଃ ଆତ୍ମା ମନସା ସମୀହତା ହିରଣ୍ମଯଃ ମତ୍ସଖଃ ଉଦ୍ଵିଚଷ୍ଟେ । ମନଃ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ପରିଗୃହ୍ଯ କାମାନ୍ ଜୁଷନ୍ ନିବଦ୍ଧଃ ଗୁଣସଙ୍ଗତଃ ଅସୌ ॥ 45॥ ଦାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମଃ ନିଯମଃ ଯମଃ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚ କର୍ମାଣି ଚ ସଦ୍ଵ୍ରତାନି । ସର୍ଵେ ମନୋନିଗ୍ରହଲକ୍ଷଣାନ୍ତାଃ ପରଃ ହି ଯୋଗଃ ମନସଃ ସମାଧି ॥ 46॥ ସମାହିତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତମ୍ ଦାନାଦିଭିଃ କିଂ ଵଦ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଯମ୍ । ଅସଂଯତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ଵିନଶ୍ଯତ୍ ଦାନାଦିଭିଃ ଚେତ୍ ଅପରଂ କିମେଭିଃ ॥ 47॥ ମନୋଵଶେ ଅନ୍ଯେ ହି ଅଭଵନ୍ ସ୍ମ ଦେଵାଃ ମନଃ ଚ ନ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵଶଂ ସମେତି । ଭୀଷ୍ମଃ ହି ଦେଵଃ ସହସଃ ସହୀଯାନ୍ ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାତ୍ ଵଶେ ତଂ ସଃ ହି ଦେଵଦେଵଃ ॥ 48॥ ତଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ଶତ୍ରୁଂ ଅସହ୍ଯଵେଗଂ ମରୁନ୍ତୁଦଂ ତତ୍ ନ ଵିଜିତ୍ଯ କେଚିତ୍ । କୁର୍ଵନ୍ତି ଅସତ୍ ଵିଗ୍ରହଂ ଅତ୍ର ମର୍ତ୍ଯୈଃ ମିତ୍ରାଣି ଉଦାସୀନ ରିପୂନ୍ ଵିମୂଢାଃ ॥ 49॥ ଦେହଂ ମନୋମାତ୍ରଂ ଇମଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ମମ ଅହଂ ଇତି ଅନ୍ଧ ଧିଯଃ ମନୁଷ୍ଯାଃ । ଏଷଃ ଅହଂ ଅନ୍ଯଃ ଅଯଂ ଇତି ଭ୍ରମେଣ ଦୁରନ୍ତପାରେ ତମସି ଭ୍ରମନ୍ତି ॥ 50॥ ଜନଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍ କିଂ ଆତ୍ମନଃ ଚ ଅତ୍ର ହ ଭୌମଯୋଃ ତତ୍ । ଜିହ୍ଵାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସନ୍ଦଶତି ସ୍ଵଦଦ୍ଭିଃ ତତ୍ ଵେଦନାଯାଂ କତମାଯ କୁପ୍ଯେତ୍ ॥ 51॥ ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତୁଃ ଯଦି ଦେଵତାଃ ତୁ କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ର ଵିକାରଯୋଃ ତତ୍ । ଯତ୍ ଅଙ୍ଗଂ ଅଙ୍ଗେନ ନିହନ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଦେହେ ॥ 52॥ ଆତ୍ମା ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁଃ କିଂ ଅନ୍ଯତଃ ତତ୍ର ନିଜସ୍ଵଭାଵଃ । ନ ହି ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯତ୍ ଯଦି ତତ୍ ମୃଷା ସ୍ଯାତ୍ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମାତ୍ ନ ସୁଖଂ ନ ଦୁଃଖମ୍ ॥ 53॥ ଗ୍ରହାଃ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍ କିଂ ଆତ୍ମନଃ ଅଜସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତେ ଵୈ । ଗ୍ରହୈଃ ଗ୍ରହସ୍ଯ ଏଵ ଵଦନ୍ତି ପୀଡାମ୍ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ତତଃ ଅନ୍ଯଃ ॥ 54॥ କର୍ମାଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍ କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ ହି ଜଡାଜଡତ୍ଵେ । ଦେହଃ ତୁ ଅଚିତ୍ପୁରୁଷଃ ଅଯଂ ସୁପର୍ଣଃ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ହି କର୍ମମୂଲମ୍ ॥ 55॥ କାଲଃ ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଚେତ୍ କିଂ ଆତ୍ମନଃ ତତ୍ର ତତ୍ ଆତ୍ମକଃ ଅସୌ । ନ ଅଗ୍ନେଃ ହି ତାପଃ ନ ହିମସ୍ଯ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ପରସ୍ଯ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମ୍ ॥ 56॥ ନ କେନଚିତ୍ କ୍ଵ ଅପି କଥଞ୍ଚନ ଅସ୍ଯ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଉପରାଗଃ ପରତଃ ପରସ୍ଯ । ଯଥାହମଃ ସଂସୃତିରୂପିଣଃ ସ୍ଯାତ୍ ଏଵଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧଃ ନ ବିଭେତି ଭୂତୈଃ ॥ 57॥ ଏତାଂ ସଃ ଆସ୍ଥାଯ ପରାତ୍ମନିଷ୍ଠାମ୍ ଅଧ୍ଯାସିତାଂ ପୂର୍ଵତମୈଃ ମହର୍ଷିଭିଃ । ଅହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ଦୁରନ୍ତପାରମ୍ ତମଃ ମୁକୁନ୍ଦ ଅଙ୍ଘ୍ରିନିଷେଵଯା ଏଵ ॥ 58॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ନଷ୍ଟଦ୍ରଵିଣଃ ଗତକ୍ଲମଃ ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯ ଗାଂ ପର୍ଯଟମାନଃ ଇତ୍ଥମ୍ । ନିରାକୃତଃ ଅସଦ୍ଭିଃ ଅପି ସ୍ଵଧର୍ମାତ୍ ଅକମ୍ପିତଃ ଅମୁଂ ମୁନିଃ ଆହ ଗାଥାମ୍ ॥ 59॥ ସୁଖଦୁଃଖପ୍ରଦଃ ନ ଅନ୍ଯଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଆତ୍ମଵିଭ୍ରମଃ । ମିତ୍ର ଉଦାସୀନରିପଵଃ ସଂସାରଃ ତମସଃ କୃତଃ ॥ 60॥ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନା ତାତ ନିଗୃହାଣ ମନୋ ଧିଯା । ମଯି ଆଵେଶିତଯା ଯୁକ୍ତଃ ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗସଙ୍ଗ୍ରହଃ ॥ 61॥ ଯଃ ଏତାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତାଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଂ ସମାହିତଃ । ଧାରଯନ୍ ଶ୍ରାଵଯନ୍ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈଃ ନ ଏଵ ଅଭିଭୂଯତେ ॥ 62॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ବିକ୍ଷୁଗୀତନିରୂପଣଂ ନାମ ତ୍ରଯୋଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 23॥ ଅଥ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଅଥ ତେ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଙ୍ଖ୍ଯଂ ପୂର୍ଵୈଃ ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଯତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁମାନ୍ ସଦ୍ଯଃ ଜହ୍ଯାତ୍ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍ ॥ 1॥ ଆସୀତ୍ ଜ୍ଞାନଂ ଅଥଃ ହି ଅର୍ଥଃ ଏକଂ ଏଵ ଅଵିକଲ୍ପିତମ୍ । ଯଦା ଵିଵେକନିପୁଣାଃ ଆଦୌ କୃତଯୁଗେ ଅଯୁଗେ ॥ 2॥ ତତ୍ ମାଯାଫଲରୂପେଣ କେଵଲଂ ନିର୍ଵିକଲ୍ପିତମ୍ । ଵାଙ୍ମନଃ ଅଗୋଚରଂ ସତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଧା ସମଭଵତ୍ ବୃହତ୍ ॥ 3॥ ତଯୋଃ ଏକତରଃ ହି ଅର୍ଥଃ ପ୍ରକୃତିଃ ସୋଭଯାତ୍ମିକା । ଜ୍ଞାନଂ ତୁ ଅନ୍ଯତରଃ ଭାଵଃ ପୁରୁଷଃ ସଃ ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 4॥ ତମଃ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଇତି ପ୍ରକୃତେଃ ଅଭଵନ୍ ଗୁଣାଃ । ମଯା ପ୍ରକ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣାଯାଃ ପୁରୁଷ ଅନୁମତେନ ଚ ॥ 5॥ ତେଭ୍ଯଃ ସମଭଵତ୍ ସୂତ୍ରଂ ମହାନ୍ ସୂତ୍ରେଣ ସଂଯୁତଃ । ତତଃ ଵିକୁର୍ଵତଃ ଜାତଃ ଯଃ ଅହଙ୍କାରଃ ଵିମୋହନଃ ॥ 6॥ ଵୈକାରିକଃ ତୈଜସଃ ଚ ତାମସଃ ଚ ଇତି ଅହଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ । ତନ୍ମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ମନସାଂ କାରଣଂ ଚିତ୍ ଅଚିତ୍ ମଯଃ ॥ 7॥ ଅର୍ଥଃ ତନ୍ମାତ୍ରିକାତ୍ ଜଜ୍ଞେ ତାମସାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ତୈଜସାତ୍ ଦେଵତାଃ ଆସନ୍ ଏକାଦଶ ଚ ଵୈକୃତାତ୍ ॥ 8॥ ମଯା ସଞ୍ଚୋଦିତାଃ ଭାଵାଃ ସର୍ଵେ ସଂହତି ଅକାରିଣଃ । ଅଣ୍ଡଂ ଉତ୍ପାଦଯାମାସୁଃ ମମ ଆଯତନଂ ଉତ୍ତମମ୍ ॥ 9॥ ତସ୍ମିନ୍ ଅହଂ ସମଭଵଂ ଅଣ୍ଡେ ସଲିଲସଂସ୍ଥିତୌ । ମମ ନାଭ୍ଯାଂ ଅଭୂତ୍ ପଦ୍ମଂ ଵିଶ୍ଵାଖ୍ଯଂ ତତ୍ର ଚ ଆତ୍ମଭୂଃ ॥ 10॥ ସଃ ଅସୃଜତ୍ ତପସା ଯୁକ୍ତଃ ରଜସା ମତ୍ ଅନୁଗ୍ରହାତ୍ । ଲୋକାନ୍ ସପାଲାନ୍ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଭୂଃ ଭୁଵଃ ସ୍ଵଃ ଇତି ତ୍ରିଧା ॥ 11॥ ଦେଵାନାଂ ଓକଃ ଆସୀତ୍ ସ୍ଵଃ ଭୂତାନାଂ ଚ ଭୁଵଃ ପଦମ୍ । ମର୍ତ୍ଯ ଆଦୀନାଂ ଚ ଭୂଃ ଲୋକଃ ସିଦ୍ଧାନାଂ ତ୍ରିତଯାତ୍ ପରମ୍ ॥ 12॥ ଅଧଃ ଅସୁରାଣାଂ ନାଗାନାଂ ଭୂମେଃ ଓକଃ ଅସୃଜତ୍ ପ୍ରଭୁଃ । ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଂ ଗତଯଃ ସର୍ଵାଃ କର୍ମଣାଂ ତ୍ରିଗୁଣ ଆତ୍ମନାମ୍ ॥ 13॥ ଯୋଗସ୍ଯ ତପସଃ ଚ ଏଵ ନ୍ଯାସସ୍ଯ ଗତଯଃ ଅମଲାଃ । ମହଃ ଜନଃ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଭକ୍ତିଯୋଗସ୍ଯ ମଦ୍ଗତିଃ ॥ 14॥ ମଯା କାଲାତ୍ମନା ଧାତ୍ରା କର୍ମଯୁକ୍ତଂ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ଗୁଣପ୍ରଵାହଃ ଏତସ୍ମିନ୍ ଉନ୍ମଜ୍ଜତି ନିମଜ୍ଜତି ॥ 15॥ ଅଣୁଃ ବୃହତ୍ କୃଶଃ ସ୍ଥୂଲଃ ଯଃ ଯଃ ଭାଵଃ ପ୍ରସିଧ୍ଯତି । ସର୍ଵଃ ଅପି ଉଭଯସଂଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପୁରୁଷେଣ ଚ ॥ 16॥ ଯଃ ତୁ ଯସ୍ଯ ଆଦିଃ ଅନ୍ତଃ ଚ ସଃ ଵୈ ମଧ୍ଯଂ ଚ ତସ୍ଯ ସନ୍ । ଵିକାରଃ ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥଃ ଯଥା ତୈଜସ ପାର୍ଥିଵାଃ ॥ 17॥ ଯତ୍ ଉପାଦାଯ ପୂର୍ଵଃ ତୁ ଭାଵଃ ଵିକୁରୁତେ ଅପରମ୍ । ଆଦିଃ ଅନ୍ତଃ ଯଦା ଯସ୍ଯ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ଅଭିଧୀଯତେ ॥ 18॥ ପ୍ରକୃତିଃ ହି ଅସ୍ଯ ଉପାଦାନଂ ଆଧାରଃ ପୁରୁଷଃ ପରଃ । ସତଃ ଅଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ କାଲଃ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ ତ୍ରିତଯଂ ତୁ ଅହମ୍ ॥ 19॥ ସର୍ଗଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ତାଵତ୍ ପୌର୍ଵ ଅପର୍ଯେଣ ନିତ୍ଯଶଃ । ମହାନ୍ ଗୁଣଵିସର୍ଗ ଅର୍ଥଃ ସ୍ଥିତି ଅନ୍ତଃ ଯାଵତ୍ ଈକ୍ଷଣମ୍ ॥ 20॥ ଵିରାଟ୍ ମଯା ଆସାଦ୍ଯମାନଃ ଲୋକକଲ୍ପଵିକଲ୍ପକଃ । ପଞ୍ଚତ୍ଵାଯ ଵିଶେଷାଯ କଲ୍ପତେ ଭୁଵନୈଃ ସହ ॥ 21॥ ଅନ୍ନେ ପ୍ରଲୀଯତେ ମର୍ତ୍ଯଂ ଅନ୍ନଂ ଧାନାସୁ ଲୀଯତେ । ଧାନାଃ ଭୂମୌ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଭୂମିଃ ଗନ୍ଧେ ପ୍ରଲୀଯତେ ॥ 22॥ ଅପ୍ସୁ ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ଗନ୍ଧଃ ଆପଃ ଚ ସ୍ଵଗୁଣେ ରସେ । ଲୀଯତେ ଜ୍ଯୋତିଷି ରସଃ ଜ୍ଯୋତୀ ରୂପେ ପ୍ରଲୀଯତେ ॥ 23॥ ରୂପଂ ଵାଯୌ ସଃ ଚ ସ୍ପର୍ଶେ ଲୀଯତେ ସଃ ଅପି ଚ ଅମ୍ବରେ । ଅମ୍ବରଂ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସ୍ଵଯୋନିଷୁ ॥ 24॥ ଯୋନିଃ ଵୈକାରିକେ ସୌମ୍ଯ ଲୀଯତେ ମନସି ଈଶ୍ଵରେ । ଶବ୍ଦଃ ଭୂତାଦିଂ ଅପି ଏତି ଭୂତାଦିଃ ମହତି ପ୍ରଭୁଃ ॥ 25॥ ସଃ ଲୀଯତେ ମହାନ୍ ସ୍ଵେଷୁ ଗୁଣେଷୁ ଗୁଣଵତ୍ତମଃ । ତେ ଅଵ୍ଯକ୍ତେ ସମ୍ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତତ୍କଲେ ଲୀଯତେ ଅଵ୍ଯଯେ ॥ 26॥ କାଲଃ ମାଯାମଯେ ଜୀଵେ ଜୀଵଃ ଆତ୍ମନି ମଯି ଅଜେ । ଆତ୍ମା କେଵଲଃ ଆତ୍ମସ୍ଥଃ ଵିକଲ୍ପ ଅପାଯ ଲକ୍ଷଣଃ ॥ 27॥ ଏଵଂ ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣସ୍ଯ କଥଂ ଵୈକଲ୍ପିକଃ ଭ୍ରମଃ । ମନସଃ ହୃଦି ତିଷ୍ଠେତ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଇଵ ଅର୍କ ଉଦଯେ ତମଃ ॥ 28॥ ଏଷଃ ସାଙ୍ଖ୍ଯଵିଧିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଂଶଯଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦନଃ । ପ୍ରତିଲୋମ ଅନୁଲୋମାଭ୍ଯାଂ ପରାଵରଦୃଶା ମଯା ॥ 29॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ପ୍ରକୃତିପୁରୁଷସାଙ୍ଖ୍ଯଯୋଗୋ ନାମ ଚତୁର୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 24॥ ଅଥ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ । ଗୁଣାନାଂ ଅସମିଶ୍ରାଣାଂ ପୁମାନ୍ଯେନ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ତନ୍ମେ ପୁରୁଷଵର୍ଯ ଇଅଦଂ ଉପଧାରଯ ଶଂସତଃ ॥ 1॥ ସମଃ ଦମଃ ତିତିକ୍ଷା ଈକ୍ଷା ତପଃ ସତ୍ଯଂ ଦଯା ସ୍ମୃତିଃ । ତୁଷ୍ଟିଃ ତ୍ଯାଗଃ ଅସ୍ପୃହା ଶ୍ରଦ୍ଧା ହ୍ରୀଃ ଦଯା ଆଦିଃ ସ୍ଵନିର୍ଵୃତିଃ ॥ 2॥ କାମଃ ଈହା ମଦଃ ତୃଷ୍ଣା ସ୍ତମ୍ଭଃ ଆଶୀଃ ଭିଦା ସୁଖମ୍ । ମଦ ଉତ୍ସାହଃ ଯଶଃ ପ୍ରୀତିଃ ହାସ୍ଯଂ ଵୀର୍ଯଂ ବଲ ଉଦ୍ଯମଃ ॥ 3॥ କ୍ରୋଧଃ ଲୋଭଃ ଅନୃତଂ ହିଂସା ଯାଞ୍ଚା ଦମ୍ଭଃ କ୍ଲମଃ କଲିଃ । ଶୋକମୋହୌ ଵିଷାଦାର୍ତୀ ନିଦ୍ରା ଆଶା ଭୀଃ ଅନୁଦ୍ଯମଃ ॥ 4॥ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ରଜସଃ ଚ ଏତାଃ ତମସଃ ଚ ଅନୁମୂର୍ଵଶଃ । ଵୃତ୍ତଯଃ ଵର୍ଣିତପ୍ରାଯାଃ ସନ୍ନିପାତଂ ଅଥଃ ଶ୍ରୁଣୁ ॥ 5॥ ସନ୍ନିପାତଃ ତୁ ଅହଂ ଇତି ମମ ଇତି ଉଦ୍ଧଵ ଯା ମତିଃ । ଵ୍ଯଵହାରଃ ସନ୍ନିପାତଃ ମନୋମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯାସୁଭିଃ ॥ 6॥ ଧର୍ମେ ଚ ଅର୍ଥେ ଚ କାମେ ଚ ଯଦା ଅସୌ ପରିନିଷ୍ଠିତଃ । ଗୁଣାନାଂ ସନ୍ନିକର୍ଷଃ ଅଯଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଃ ଅତିଧନାଵହଃ ॥ 7॥ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣେ ନିଷ୍ଠା ପୁମାନ୍ ଯଃ ହି ଗୃହାଶ୍ରମେ । ସ୍ଵଧର୍ମେ ଚ ଅନୁତିଷ୍ଠେତ ଗୁଣାନାଂ ସମିତିଃ ହି ସା ॥ 8॥ ପୁରୁଷଂ ସତ୍ତ୍ଵସଂଯୁକ୍ତଂ ଅନୁମୀଯାତ୍ ଶମ ଆଦିଭିଃ । କାମାଦିଭୀ ରଜୋଯୁକ୍ତଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଯୈଃ ତମସା ଯୁତମ୍ ॥ 9॥ ଯଦା ଭଜତି ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିରପେକ୍ଷଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ । ତଂ ସତ୍ତ୍ଵପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ପୁରୁଷଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଏଵ ଵା ॥ 10॥ ଯଦା ଆଶିଷଃ ଆଶାସ୍ଯ ମାଂ ଭଜେତ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ । ତଂ ରଜଃପ୍ରକୃତିଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ହିଂସାଂ ଆଶାସ୍ଯ ତାମସମ୍ ॥ 11॥ ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ତମଃ ଇତି ଗୁଣାଃ ଜୀଵସ୍ଯ ନ ଏଵ ମେ । ଚିତ୍ତଜା ଯୈଃ ତୁ ଭୂତାନାଂ ସଜ୍ଜମାନଃ ନିବଧ୍ଯତେ ॥ 12॥ ଯଦେତରୌ ଜଯେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଭାସ୍ଵରଂ ଵିଶଦଂ ଶିଵମ୍ । ତଦା ସୁଖେନ ଯୁଜ୍ଯେତ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଆଦିଭିଃ ପୁମାନ୍ ॥ 13॥ ଯଦା ଜଯେତ୍ ତମଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଃ ସଙ୍ଗଂ ଭିଦା ଚଲମ୍ । ତଦା ଦୁଃଖେନ ଯୁଜ୍ଯେତ କର୍ମଣା ଯଶସା ଶ୍ରିଯା ॥ 14॥ ଯଦା ଜଯେତ୍ ରଜଃ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତମଃ ମୂଢଃ ଲଯଂ ଜଡମ୍ । ଯୁଜ୍ଯେତ ଶୋକମୋହାଭ୍ଯାଂ ନିଦ୍ରଯା ହିଂସଯା ଆଶଯା ॥ 15॥ ଯଦା ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରସୀଦେତ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ନିର୍ଵୃତିଃ । ଦେହେ ଅଭଯଂ ମନୋସଙ୍ଗଂ ତତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଧି ମତ୍ପଦମ୍ ॥ 16॥ ଵିକୁର୍ଵନ୍ କ୍ରିଯଯା ଚ ଅଧୀର ନିର୍ଵୃତିଃ ଚ ଚେତସାମ୍ । ଗାତ୍ରାସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ମନଃ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ରଜଃ ଏତୈଃ ନିଶାମଯ ॥ 17॥ ସୀଦତ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଲୀଯେତ ଚେତସଃ ଗ୍ରହଣେ ଅକ୍ଷମମ୍ । ମନଃ ନଷ୍ଟଂ ତମଃ ଗ୍ଲାନିଃ ତମଃ ତତ୍ ଉପଧାରଯ ॥ 18॥ ଏଧମାନେ ଗୁଣେ ସତ୍ତ୍ଵେ ଦେଵାନାଂ ବଲଂ ଏଧତେ । ଅସୁରାଣାଂ ଚ ରଜସି ତମସି ଉଦ୍ଧଵ ରକ୍ଷସାମ୍ ॥ 19॥ ସତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଜଗରଣଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ ରଜସା ସ୍ଵପ୍ନଂ ଆଦିଶେତ୍ । ପ୍ରସ୍ଵାପଂ ତମସା ଜନ୍ତୋଃ ତୁରୀଯଂ ତ୍ରିଷୁ ସନ୍ତତମ୍ ॥ 20॥ ଉପର୍ଯୁପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵେନ ଆବ୍ରହ୍ମଣଃ ଜନାଃ । ତମସା ଅଧଃ ଅଧଃ ଆମୁଖ୍ଯାତ୍ ରଜସା ଅନ୍ତରଚାରିଣଃ ॥ 21॥ ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରଲୀନାଃ ସ୍ଵଃ ଯାନ୍ତି ନରଲୋକଂ ରଜୋଲଯାଃ । ତମୋଲଯାଃ ତୁ ନିରଯଂ ଯାନ୍ତି ମାଂ ଏଵ ନିର୍ଗୁଣାଃ ॥ 22॥ ମଦର୍ପଣଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ଵା ସାତ୍ଵିକଂ ନିଜକର୍ମ ତତ୍ । ରାଜସଂ ଫଲସଙ୍କଲ୍ପଂ ହିଂସାପ୍ରାଯାଦି ତାମସମ୍ ॥ 23॥ କୈଵଲ୍ଯଂ ସାତ୍ଵିକଂ ଜ୍ଞାନଂ ରଜଃ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଚ ଯତ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ତାମସଂ ଜ୍ଞାନଂ ମନ୍ନିଷ୍ଠଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ 24॥ ଵନଂ ତୁ ସାତ୍ଵିକଃ ଵାସଃ ଗ୍ରାମଃ ରାଜସଃ ଉଚ୍ଯତେ । ତାମସଂ ଦ୍ଯୂତସଦନଂ ମନ୍ନିକେତନଂ ତୁ ନିର୍ଗୁଣମ୍ ॥ 25॥ ସାତ୍ଵିକଃ କାରକଃ ଅସଙ୍ଗୀ ରାଗାନ୍ଧଃ ରାଜସଃ ସ୍ମୃତଃ । ତାମସଃ ସ୍ମୃତିଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ନିର୍ଗୁଣଃ ମଦପାଶ୍ରଯଃ ॥ 26॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ ଆଧ୍ଯାତ୍ମିକୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା କର୍ମଶ୍ରଦ୍ଧା ତୁ ରାଜସୀ । ତାମସ୍ଯଧର୍ମେ ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧା ମତ୍ସେଵାଯାଂ ତୁ ନିର୍ଗୁଣା ॥ 27॥ ପଥ୍ଯଂ ପୂତଂ ଅନାଯଃ ତଂ ଆହାର୍ଯଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ରାଜସଂ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯପ୍ରେଷ୍ଠଂ ତାମସଂ ଚ ଆର୍ତିଦ ଅଶୁଚି ॥ 28॥ ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସୁଖଂ ଆତ୍ମୋତ୍ଥଂ ଵିଷଯୋତ୍ଥଂ ତୁ ରାଜସମ୍ । ତାମସଂ ମୋହଦୈନୋତ୍ଥଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ମଦପାଶ୍ରଯମ୍ ॥ 29॥ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଦେଶଃ ଫଲଂ କାଲଃ ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚ କାରକାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଵସ୍ଥା ଆକୃତିଃ ନିଷ୍ଠା ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଃ ସର୍ଵଃ ଏଵ ହି ॥ 30॥ ସର୍ଵେ ଗୁଣମଯାଃ ଭାଵାଃ ପୁରୁଷ ଅଵ୍ଯକ୍ତ ଧିଷ୍ଠିତାଃ ॥ 31॥ ଏତାଃ ସଂସୃତଯଃ ପୁଂସଃ ଗୁଣକର୍ମନିବନ୍ଧନାଃ । ଯେନ ଇମେ ନିର୍ଜିତାଃ ସୌମ୍ଯ ଗୁଣାଃ ଜୀଵେନ ଚିତ୍ତଜାଃ । ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ମନ୍ନିଷ୍ଠଃ ମଦ୍ଭାଵାଯ ପ୍ରପଦ୍ଯତେ ॥ 32॥ ତସ୍ମାତ୍ ଅହଂ ଇମଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵମ୍ । ଗୁଣସଙ୍ଗଂ ଵିନିର୍ଧୂଯ ମାଂ ଭଜନ୍ତୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ ॥ 33॥ ନିଃସଙ୍ଗଃ ମାଂ ଭଜେତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଅପ୍ରମତ୍ତଃ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ରଜଃ ତମଃ ଚ ଅଭିଜଯେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵସଂସେଵଯା ମୁନିଃ ॥ 34॥ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଅଭିଜଯେତ୍ ଯୁକ୍ତଃ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯେଣ ଶାନ୍ତଧୀଃ । ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ଗୁଣୈଃ ମୁକ୍ତଃ ଜୀଵଃ ଜୀଵଂ ଵିହାଯ ମାମ୍ ॥ 35॥ ଜୀଵଃ ଜୀଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ଗୁଣୈଃ ଚ ଆଶଯସମ୍ଭଵୈଃ । ମଯା ଏଵ ବ୍ରହ୍ମଣା ପୂର୍ଣଃ ନ ବହିଃ ନ ଅନ୍ତରଃ ଚରେତ୍ ॥ 36॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଗୁଣନିର୍ଗୁଣନିରୂପଣଂ ନାମ ପଞ୍ଚଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 25॥ ଅଥ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ମତ୍ ଲକ୍ଷଣଂ ଇମଂ କାଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ମଦ୍ଧର୍ମଃ ଆସ୍ଥିତଃ । ଆନନ୍ଦଂ ପରମାତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥଂ ସମୁପୈତି ମାମ୍ ॥1॥ ଗୁଣମଯ୍ଯାଃ ଜୀଵଯୋନ୍ଯାଃ ଵିମୁକ୍ତଃ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଯା । ଗୁଣେଷୁ ମାଯାମାତ୍ରେଷୁ ଦୃଶ୍ଯମାନେଷୁ ଅଵସ୍ତୁତଃ । ଵର୍ତମାନଃ ଅପି ନ ପୁମାନ୍ ଯୁଜ୍ଯତେ ଅଵସ୍ତୁଭିଃ ଗୁଣୈଃ ॥ 2॥ ସଙ୍ଗଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍ ଅସତାଂ ଶିଶ୍ନ ଉଦର ତୃପାଂ କ୍ଵଚିତ୍ । ତସ୍ଯ ଅନୁଗତଃ ତମସି ଅନ୍ଧେ ପତତି ଅନ୍ଧ ଅନୁଗାନ୍ଧଵତ୍ ॥ 3॥ ଐଲଃ ସମ୍ରାଟ୍ ଇମାଂ ଗାଥାଂ ଅଗାଯତ ବୃହଚ୍ଛ୍ରଵାଃ । ଉର୍ଵଶୀ ଵିରହାତ୍ ମୁହ୍ଯନ୍ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ଶୋକସଂଯମେ ॥ 4॥ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଆତ୍ମାନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତୀଂ ତାଂ ନଗ୍ନଃ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ନୃପଃ । ଵିଲପନ୍ ଅନ୍ଵଗାତ୍ ଜାଯେ ଘୋରେ ତିଷ୍ଠ ଇତି ଵିକ୍ଲଵଃ ॥ 5॥ କାମାନ୍ ଅତୃପ୍ତଃ ଅନୁଜୁଷନ୍ କ୍ଷୁଲ୍ଲକାନ୍ ଵର୍ଷଯାମିନୀଃ । ନ ଵେଦ ଯାନ୍ତୀଃ ନ ଅଯାନ୍ତୀଃ ଉର୍ଵଶୀ ଆକୃଷ୍ଟଚେଅତନଃ ॥ 6॥ ଐଲଃ ଉଵାଚ । ଅହୋ ମେ ମୋହଵିସ୍ତାରଃ କାମକଷ୍ମଲଚେତସଃ । ଦେଵ୍ଯାଃ ଗୃହୀତକଣ୍ଠସ୍ଯ ନ ଆଯୁଃଖଣ୍ଡାଃ ଇମେ ସ୍ମୃତାଃ ॥ 7॥ ନ ଅହଂ ଵେଦ ଅଭିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସୂର୍ଯଃ ଵା ଅଭ୍ଯୁଦିତଃ ଅମୁଯା । ମୁଷିତଃ ଵର୍ଷପୂଗାନାଂ ବତ ଅହାନି ଗତାନି ଉତ ॥ 8॥ ଅହୋ ମେ ଆତ୍ମସମ୍ମୋହଃ ଯେନ ଆତ୍ମା ଯୋଷିତାଂ କୃତଃ । କ୍ରୀଡାମୃଗଃ ଚକ୍ରଵର୍ତୀ ନରଦେଵଶିଖାମଣିଃ ॥ 9॥ ସପରିଚ୍ଛଦଂ ଆତ୍ମାନଂ ହିତ୍ଵା ତୃଣଂ ଇଵ ଈଶ୍ଵରମ୍ । ଯାନ୍ତୀଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଚ ଅନ୍ଵଗମଂ ନଗ୍ନଃ ଉନ୍ମତ୍ତଵତ୍ ରୁଦନ୍ ॥ 10॥ କୁତଃ ତସ୍ଯ ଅନୁଭାଵଃ ସ୍ଯାତ୍ ତେଜଃ ଈଶତ୍ଵଂ ଏଵ ଵା । ଯଃ ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଯାନ୍ତୀଂ ଖରଵତ୍ ପାଦତାଡିତଃ ॥ 11॥ କିଂ ଵିଦ୍ଯଯା କିଂ ତପସା କିଂ ତ୍ଯାଗେନ ଶ୍ରୁତେନ ଵା । କିଂ ଵିଵିକ୍ତେନ ମୌନେନ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ଯସ୍ଯ ମନଃ ହୃତମ୍ ॥ 12॥ ସ୍ଵାର୍ଥସ୍ଯ ଅକୋଵିଦଂ ଧିଙ୍ ମାଂ ମୂର୍ଖଂ ପଣ୍ଡିତ ମାନିନମ୍ । ଯଃ ଅହଂ ଈଶ୍ଵରତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ଗୋ ଖରଵତ୍ ଜିତଃ ॥ 13॥ ସେଵତଃ ଵର୍ଷପୂଗାତ୍ ମେ ଉର୍ଵଶ୍ଯଃ ଅଧରାସଵମ୍ । ନ ତୃପ୍ଯତି ଆତ୍ମଭୂଃ କାମଃ ଵହ୍ନିଃ ଆହୁତିଭିଃ ଯଥା ॥ 14॥ ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯା ଅପହୃତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋନ୍ଵନ୍ଯଃ ମୋଚିତୁଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଆତ୍ମାରାମେଶ୍ଵରଂ ଋତେ ଭଗଵନ୍ତଂ ଅଧୋକ୍ଷଜମ୍ ॥ 15॥ ବୋଧିତସ୍ଯ ଅପି ଦେଵ୍ଯା ମେ ସୂକ୍ତଵାକ୍ଯେନ ଦୁର୍ମତେଃ । ମନୋଗତଃ ମହାମୋହଃ ନ ଅପଯାତି ଅଜିତାତ୍ମନଃ ॥ 16॥ କିଂ ଏତଯା ନଃ ଅପକୃତଂ ରଜ୍ଜ୍ଵା ଵା ସର୍ପଚେତସଃ । ରଜ୍ଜୁସ୍ଵରୂପ ଅଵିଦୁଷଃ ଯଃ ଅହଂ ଯତ୍ ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 17॥ କ୍ଵ ଅଯଂ ମଲୋମସଃ କାଯଃ ଦୌର୍ଗନ୍ଧି ଆଦି ଆତ୍ମକଃ ଅଶୁଚିଃ । କ୍ଵ ଗୁଣାଃ ସୌମନସ୍ଯ ଆଦ୍ଯାଃ ହି ଅଧ୍ଯାସଃ ଅଵିଦ୍ଯଯା କୃତଃ ॥ 18॥ ପିତ୍ରୋଃ କିଂ ସ୍ଵଂ ନୁ ଭାର୍ଯାଯାଃ ସ୍ଵାମିନଃ ଅଗ୍ନେଃ ଶ୍ଵଗୃଧ୍ରଯୋଃ । କିଂ ଆତ୍ମନଃ କିଂ ସୁହୃଦାଂ ଇତି ଯଃ ନ ଅଵସୀଯତେ ॥ 19॥ ତସ୍ମିନ୍ କଲେଵରେ ଅମେଧ୍ଯେ ତୁଚ୍ଛନିଷ୍ଠେ ଵିଷଜ୍ଜତେ । ଅହୋ ସୁଭଦ୍ରଂ ସୁନସଂ ସୁସ୍ମିତଂ ଚ ମୁଖଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 20॥ ତ୍ଵଙ୍ ମାଂସ ରୁଧିର ସ୍ନାଯୁ ମେଦୋ ମଜ୍ଜା ଅସ୍ଥି ସଂହତୌ । ଵିଣ୍ମୂତ୍ରପୂଯେ ରମତାଂ କୃମୀଣାଂ କିଯତ୍ ଅନ୍ତରମ୍ ॥ 21॥ ଅଥ ଅପି ନ ଉପସଜ୍ଜେତ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସ୍ତ୍ରୈଣେଷୁ ଚ ଅର୍ଥଵିତ୍ । ଵିଷଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ସଂଯୋଗାତ୍ ମନଃ କ୍ଷୁଭ୍ଯତି ନ ଅନ୍ଯଥା ॥ 22॥ ଅଦୃଷ୍ଟାତ୍ ଅଶ୍ରୁତାତ୍ ଭାଵାତ୍ ନ ଭାଵଃ ଉପଜାଯତେ । ଅସମ୍ପ୍ରଯୁଞ୍ଜତଃ ପ୍ରାଣାନ୍ ଶାମ୍ଯତି ସ୍ତିମିତଂ ମନଃ ॥ 23॥ ତସ୍ମାତ୍ ସଙ୍ଗଃ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସ୍ତ୍ରୈଣେଷୁ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । ଵିଦୁଷାଂ ଚ ଅପି ଅଵିଶ୍ରବ୍ଧଃ ଷଡ୍ଵର୍ଗଃ କିମୁ ମାଦୃଶାମ୍ ॥ 24॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଏଵଂ ପ୍ରଗାଯନ୍ ନୃପଦେଵଦେଵଃ ସଃ ଉର୍ଵଶୀଲୋକଂ ଅଥଃ ଵିହାଯ । ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ଅଵଗମ୍ଯ ମାଂ ଵୈ ଉପାରମତ୍ ଜ୍ଞାନଵିଧୂତମୋହଃ ॥ 25॥ ତତଃ ଦୁଃସଙ୍ଗଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସତ୍ସୁ ସଜ୍ଜେତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ସନ୍ତଃ ଏତସ୍ଯ ଛିନ୍ଦନ୍ତି ମନୋଵ୍ଯାସଙ୍ଗମୁକ୍ତିଭିଃ ॥ 26॥ ସନ୍ତଃ ଅନପେକ୍ଷାଃ ମଚ୍ଚିତ୍ତାଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାଃ ସମଦର୍ଶିନଃ । ନିର୍ମମାଃ ନିରହଙ୍କାରାଃ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଃ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ ॥ 27॥ ତେଷୁ ନିତ୍ଯଂ ମହାଭାଗଃ ମହାଭାଗେଷୁ ମତ୍କଥାଃ । ସମ୍ଭଵନ୍ତି ହିତା ନୄଣାଂ ଜୁଷତାଂ ପ୍ରପୁନନ୍ତି ଅଘମ୍ ॥ 28॥ ତାଃ ଯେ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ହି ଅନୁମୋଦନ୍ତି ଚ ଅଦୃତାଃ । ମତ୍ପରାଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେ ମଯି ॥ 29॥ ଭକ୍ତିଂ ଲବ୍ଧଵତଃ ସାଧୋଃ କିଂ ଅନ୍ଯତ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ମଯି ଅନନ୍ତଗୁଣେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭଵ ଆତ୍ମନି ॥ 30॥ ଯଥା ଉପଶ୍ରଯମାଣସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ଵିଭାଵସୁମ୍ । ଶୀତଂ ଭଯଂ ତମଃ ଅପି ଏତି ସାଧୂନ୍ ସଂସେଵତଃ ତଥା ॥ 31॥ ନିମଜ୍ଜ୍ଯ ଉନ୍ମଜ୍ଜ୍ଯତାଂ ଘୋରେ ଭଵାବ୍ଧୌ ପରମ ଅଯନମ୍ । ସନ୍ତଃ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶାନ୍ତାଃ ନୌଃ ଦୃଢ ଇଵ ଅପ୍ସୁ ମଜ୍ଜତାମ୍ ॥ 32॥ ଅନ୍ନଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣଃ ଆର୍ତାନାଂ ଶରଣଂ ତୁ ଅହମ୍ । ଧର୍ମଃ ଵିତ୍ତଂ ନୃଣାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ସନ୍ତଃ ଅର୍ଵାକ୍ ବିଭ୍ଯତଃ ଅରଣମ୍ ॥ 33॥ ସନ୍ତଃ ଦିଶନ୍ତି ଚକ୍ଷୂଂଷି ବହିଃ ଅର୍କଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ଦେଵତାଃ ବାନ୍ଧଵାଃ ସନ୍ତଃ ସନ୍ତଃ ଆତ୍ମା ଅହଂ ଏଵ ଚ ॥ 34॥ ଵୈତସେନଃ ତତଃ ଅପି ଏଵଂ ଉର୍ଵଶ୍ଯା ଲୋକନିଃସ୍ପୃହଃ । ମୁକ୍ତସଙ୍ଗଃ ମହୀଂ ଏତାଂ ଆତ୍ମାରାମଃ ଚଚାର ହ ॥ 35॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ଐଲଗୀତଂ ନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 26॥ ଅଥ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ । ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । କ୍ରିଯାଯୋଗଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଭଵତ୍ ଆରାଧନଂ ପ୍ରଭୋ । ଯସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵାଂ ଯେ ଯଥା ଅର୍ଚନ୍ତି ସାତ୍ଵତାଃ ସାତ୍ଵତର୍ଷଭ ॥ 1॥ ଏତତ୍ ଵଦନ୍ତି ମୁନଯଃ ମୁହୁଃ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ନୃଣାମ୍ । ନାରଦଃ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ଆଚାର୍ଯଃ ଅଙ୍ଗିରସଃ ସୁତଃ ॥ 2॥ ନିଃସୃତଂ ତେ ମୁଖାମ୍ଭୋଜାଦ୍ଯତ୍ ଆହ ଭଗଵାନ୍ ଅଜଃ । ପୁତ୍ରେଭ୍ଯଃ ଭୃଗୁମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯଃ ଦେଵ୍ଯୈ ଚ ଭଗଵାନ୍ ଭଵଃ ॥ 3॥ ଏତତ୍ ଵୈ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ଆଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ସମ୍ମତମ୍ । ଶ୍ରେଯସାଂ ଉତ୍ତମଂ ମନ୍ଯେ ସ୍ତ୍ରୀଶୂଦ୍ରାଣାଂ ଚ ମାନଦ ॥ 4॥ ଏତତ୍ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷ କର୍ମବନ୍ଧଵିମୋଚନମ୍ । ଭକ୍ତାଯ ଚ ଅନୁରକ୍ତାଯ ବ୍ରୂହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵର ॥ 5॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ନହି ଅନ୍ତଃ ଅନନ୍ତପାରସ୍ଯ କର୍ମକାଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ଉଦ୍ଧଵ । ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ଯଥାଵତ୍ ଅନୁପୂର୍ଵଶଃ ॥ 6॥ ଵୈଦିକଃ ତାନ୍ତ୍ରିକଃ ମିଶ୍ରଃ ଇତି ମେ ତ୍ରିଵିଧଃ ମଖଃ । ତ୍ରଯାଣାଂ ଈପ୍ସିତେନ ଏଵ ଵିଧିନା ମାଂ ସମର୍ଚଯେତ୍ ॥ 7॥ ଯଦା ସ୍ଵନିଗମେନ ଉକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୂରୁଷଃ । ଯଥା ଯଜେତ ମାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ତତ୍ ନିବୋଧ ମେ ॥ 8॥ ଅର୍ଚାଯାଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଅଗ୍ନୌ ଵା ସୂର୍ଯେ ଵା ଅପ୍ସୁ ହୃଦି ଦ୍ଵିଜଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତଃ ଅର୍ଚେତ୍ ସ୍ଵଗୁରୁଂ ମାଂ ଅମାଯଯା ॥ 9॥ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ଧୌତଦନ୍ତଃ ଅଙ୍ଗଶୁଦ୍ଧଯେ । ଉଭଯୈଃ ଅପି ଚ ସ୍ନାନଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ମୃଦ୍ଗ୍ରହଣାଦିନା ॥ 10॥ ସନ୍ଧ୍ଯା ଉପାସ୍ତି ଆଦି କର୍ମାଣି ଵେଦେନ ଅଚୋଦିତାନି ମେ । ପୂଜାଂ ତୈଃ କଲ୍ପଯେତ୍ ସମ୍ଯକ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଃ କର୍ମପାଵନୀମ୍ ॥ 11॥ ଶୈଲୀ ଦାରୁମଯୀ ଲୌହୀ ଲେପ୍ଯା ଲେଖ୍ଯା ଚ ସୈକତୀ । ମନୋମଯୀ ମଣିମଯୀ ପ୍ରତିମା ଅଷ୍ଟଵିଧା ସ୍ମୃତା ॥ 12॥ ଚଲ ଅଚଲ ଇତି ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଜୀଵମନ୍ଦିରମ୍ । ଉଦ୍ଵାସ ଆଵାହନେ ନ ସ୍ତଃ ସ୍ଥିରାଯାଂ ଉଦ୍ଧଵ ଅର୍ଚନେ ॥ 13॥ ଅସ୍ଥିରାଯାଂ ଵିକଲ୍ପଃ ସ୍ଯାତ୍ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ତୁ ଭଵେତ୍ ଦ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ନପନଂ ତୁ ଅଵିଲେପ୍ଯାଯାଂ ଅନ୍ଯତ୍ର ପରିମାର୍ଜନମ୍ ॥ 14॥ ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯୈଃ ମତ୍ ଯାଗଃ ପ୍ରତିମାଦିଷୁ ଅମାଯିନଃ । ଭକ୍ତସ୍ଯ ଚ ଯଥାଲବ୍ଧୈଃ ହୃଦି ଭାଵେନ ଚ ଏଵ ହି ॥ 15॥ ସ୍ନାନ ଅଲଙ୍କରଣଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଅର୍ଚାଯାଂ ଏଵ ତୁ ଉଦ୍ଧଵ । ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ତତ୍ତ୍ଵଵିନ୍ଯାସଃ ଵହ୍ନୌ ଆଜ୍ଯପ୍ଲୁତଂ ହଵିଃ ॥ 16॥ ସୂର୍ଯେ ଚ ଅଭ୍ଯର୍ହଣଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଲିଲେ ସଲିଲ ଆଦିଭିଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଉପାହୃତଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ଭକ୍ତେନ ମମ ଵାରି ଅପି ॥ 17॥ ଭୂର୍ଯପି ଅଭକ୍ତ ଉପହୃତଂ ନ ମେ ତୋଷାଯ କଲ୍ପତେ । ଗନ୍ଧଃ ଧୂପଃ ସୁମନସଃ ଦୀପଃ ଅନ୍ନ ଆଦ୍ଯ ଚ କିଂ ପୁନଃ ॥ 18॥ ଶୁଚିଃ ସମ୍ଭୃତସମ୍ଭାରଃ ପ୍ରାକ୍ ଦର୍ଭୈଃ କଲ୍ପିତ ଆସନଃ । ଆସୀନଃ ପ୍ରାକ୍ ଉଦକ୍ ଵା ଅର୍ଚେତ୍ ଅର୍ଚାଯାଂ ଅଥ ସମ୍ମୁଖଃ ॥ 19॥ କୃତନ୍ଯାସଃ କୃତନ୍ଯାସାଂ ମଦର୍ଚାଂ ପାଣିନା ମୃଜେତ୍ । କଲଶଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀଯଂ ଚ ଯଥାଵତ୍ ଉପସାଧଯେତ୍ ॥ 20॥ ତତ୍ ଅଦ୍ଭିଃ ଦେଵଯଜନଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଆତ୍ମାନଂ ଏଵ ଚ । ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯ ପାତ୍ରାଣି ତ୍ରୀଣି ଅଦ୍ଭିଃ ତୈଃ ତୈଃ ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ଚ ସାଧଯେତ୍ ॥ 21॥ ପାଦ୍ଯ ଅର୍ଘ ଆଚମନୀଯାର୍ଥଂ ତ୍ରୀଣି ପାତ୍ରାଣି ଦୈଶିକଃ । ହୃଦା ଶୀର୍ଷ୍ଣା ଅଥ ଶିଖଯା ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଯେତ୍ ॥ 22॥ ପିଣ୍ଡେ ଵାଯୁ ଅଗ୍ନି ସଂଶୁଦ୍ଧେ ହୃତ୍ପଦ୍ମସ୍ଥାଂ ପରାଂ ମମ । ଅଣ୍ଵୀଂ ଜୀଵକଲାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ ନାଦ ଅନ୍ତେ ସିଦ୍ଧଭାଵିତାମ୍ ॥ 23॥ ତଯା ଆତ୍ମଭୂତଯା ପିଣ୍ଡେ ଵ୍ଯାପ୍ତେ ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ତନ୍ମଯଃ । ଆଵାହ୍ଯ ଅର୍ଚ ଆଦିଷୁ ସ୍ଥାପ୍ଯ ନ୍ଯସ୍ତ ଅଙ୍ଗଂ ମାଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ ॥ 24॥ ପାଦ୍ଯ ଉପସ୍ପର୍ଶ ଅର୍ହଣ ଆଦୀନ୍ ଉପଚାରାନ୍ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ଧର୍ମାଦିଭିଃ ଚ ନଵଭିଃ କଲ୍ପଯିତ୍ଵା ଆସନଂ ମମ ॥ 25॥ ପଦ୍ମଂ ଅଷ୍ଟଦଲଂ ତତ୍ର କର୍ଣିକାକେସର ଉଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ । ଉଭାଭ୍ଯାଂ ଵେଦତନ୍ତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ମହ୍ଯଂ ତୁ ଉଭଯସିଦ୍ଧଯେ ॥ 26॥ ସୁଦର୍ଶନଂ ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ଗଦାସୀଷୁଧନୁଃ ହଲାନ୍ । ମୁସଲଂ କୌସ୍ତୁଭଂ ମାଲାଂ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଂ ଚ ଅନୁପୂଜଯେତ୍ ॥ 27॥ ନନ୍ଦଂ ସୁନନ୍ଦଂ ଗରୁଡଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡଂ ଚଣ୍ଡଂ ଏଵ ଚ । ମହାବଲଂ ବଲଂ ଚ ଏଵ କୁମୁଦଂ କୁମୁଦେକ୍ଷଣମ୍ ॥ 28॥ ଦୁର୍ଗାଂ ଵିନାଯକଂ ଵ୍ଯାସଂ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନଂ ଗୁରୂନ୍ ସୁରାନ୍ । ସ୍ଵେ ସ୍ଵେ ସ୍ଥାନେ ତୁ ଅଭିମୁଖାନ୍ ପୂଜଯେତ୍ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଆଦିଭିଃ ॥ 29॥ ଚନ୍ଦନ ଉଶୀର କର୍ପୂର କୁଙ୍କୁମ ଅଗରୁ ଵାସିତୈଃ । ସଲିଲୈଃ ସ୍ନାପଯେତ୍ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ନିତ୍ଯଦା ଵିଭଵେ ସତି ॥ 30॥ ସ୍ଵର୍ଣଘର୍ମ ଅନୁଵାକେନ ମହାପୁରୁଷଵିଦ୍ଯଯା । ପୌରୁଷେଣ ଅପି ସୂକ୍ତେନ ସାମଭୀଃ ରାଜନାଦିଭିଃ ॥ 31॥ ଵସ୍ତ୍ର ଉପଵୀତ ଆଭରଣ ପତ୍ର ସ୍ରକ୍ ଗନ୍ଧ ଲେପନୈଃ । ଅଲଙ୍କୁର୍ଵୀତ ସପ୍ରେମ ମଦ୍ଭକ୍ତଃ ମାଂ ଯଥା ଉଚିତମ୍ ॥ 32॥ ପାଦ୍ଯଂ ଆଚମନୀଯଂ ଚ ଗନ୍ଧଂ ସୁମନସଃ ଅକ୍ଷତାନ୍ । ଧୂପ ଦୀପ ଉପହାର୍ଯାଣି ଦଦ୍ଯାତ୍ ମେ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଅର୍ଚକଃ ॥ 33॥ ଗୁଡପାଯସସର୍ପୀଂଷି ଶଷ୍କୁଲି ଆପୂପ ମୋଦକାନ୍ । ସଂଯାଵ ଦଧି ସୂପାଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ସତି କଲ୍ପଯେତ୍ ॥ 34॥ ଅଭ୍ଯଙ୍ଗ ଉନ୍ମର୍ଦନ ଆଦର୍ଶ ଦନ୍ତଧୌ ଅଭିଷେଚନମ୍ । ଅନ୍ନଦ୍ଯ ଗୀତ ନୃତ୍ଯାଦି ପର୍ଵଣି ସ୍ଯୁଃ ଉତାନ୍ଵହମ୍ ॥ 35॥ ଵିଧିନା ଵିହିତେ କୁଣ୍ଡେ ମେଖଲାଗର୍ତଵେଦିଭିଃ । ଅଗ୍ନିଂ ଆଧାଯ ପରିତଃ ସମୂହେତ୍ ପାଣିନା ଉଦିତମ୍ ॥ 36॥ ପରିସ୍ତୀର୍ଯ ଅଥ ପର୍ଯୁକ୍ଷେତ୍ ଅନ୍ଵାଧାଯ ଯଥାଵିଧି । ପ୍ରୋକ୍ଷଣ୍ଯା ଆସାଦ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯାଗ୍ନୌ ଭାଵଯେତ ମାମ୍ ॥ 37॥ ତପ୍ତଜାମ୍ବୂନଦପ୍ରଖ୍ଯଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାମ୍ବୁଜୈଃ । ଲସତ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଶାନ୍ତଂ ପଦ୍ମକିଞ୍ଜଲ୍କଵାସସମ୍ ॥ 38॥ ସ୍ଫୁରତ୍ କିରୀଟ କଟକ କଟିସୂତ୍ରଵର ଅଙ୍ଗଦମ୍ । ଶ୍ରୀଵତ୍ସଵକ୍ଷସଂ ଭ୍ରାଜତ୍ କୌସ୍ତୁଭଂ ଵନମାଲିନମ୍ ॥ 39॥ ଧ୍ଯାଯନ୍ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦାରୂଣି ହଵିଷା ଅଭିଘୃତାନି ଚ । ପ୍ରାସ୍ଯ ଆଜ୍ଯଭାଗୌ ଆଘାରୌ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଆଜ୍ଯପ୍ଲୁତଂ ହଵିଃ ॥ 40॥ ଜୁହୁଯାତ୍ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଷୋଡଶର୍ଚ ଅଵଦାନତଃ । ଧର୍ମାଦିଭ୍ଯଃ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସ୍ଵିଷ୍ଟିକୃତଂ ବୁଧଃ ॥ 41॥ ଅଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଅଥ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପାର୍ଷଦେଭ୍ଯଃ ବଲିଂ ହରେତ୍ । ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ଜପେତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ମରନ୍ ନାରାଯଣ ଆତ୍ମକମ୍ ॥ 42॥ ଦତ୍ତ୍ଵା ଆଚମନଂ ଉଚ୍ଛେଷଂ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଯ କଲ୍ପଯେତ୍ । ମୁଖଵାସଂ ସୁରଭିମତ୍ ତାମ୍ବୂଲାଦ୍ଯଂ ଅଥ ଅର୍ହଯେତ୍ ॥ 42॥ ଉପଗାଯନ୍ ଗୃଣନ୍ ନୃତ୍ଯନ୍ କର୍ମାଣି ଅଭିନଯନ୍ ମମ । ମତ୍କଥାଃ ଶ୍ରାଵଯନ୍ ଶ୍ରୁଣ୍ଵନ୍ ମୁହୂର୍ତଂ କ୍ଷଣିକଃ ଭଵେତ୍ ॥ 44। ସ୍ତଵୈଃ ଉଚ୍ଚାଵଚୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ପୌରାଣୈଃ ପ୍ରକୃତୈଃ ଅପି । ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ ଇତି ଵନ୍ଦେତ ଦଣ୍ଡଵତ୍ ॥ 45॥ ଶିରଃ ମତ୍ ପାଦଯୋଃ କୃତ୍ଵା ବାହୁଭ୍ଯାଂ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ପ୍ରପନ୍ନଂ ପାହି ମାଂ ଈଶ ଭୀତଂ ମୃତ୍ଯୁଗ୍ରହ ଅର୍ଣଵାତ୍ ॥ 46॥ ଇତି ଶେଷାଂ ମଯା ଦତ୍ତାଂ ଶିରସି ଆଧାଯ ସାଦରମ୍ । ଉଦ୍ଵାସଯେତ୍ ଚେତ୍ ଉଦ୍ଵାସ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ଜ୍ଯୋତିଷି ତତ୍ ପୁନଃ ॥ 47॥ ଅର୍ଚାଦିଷୁ ଯଦା ଯତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧା ମାଂ ତତ୍ର ଚ ଅର୍ଚଯେତ୍ । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଆତ୍ମନି ଚ ସର୍ଵ ଆତ୍ମା ଅହଂ ଅଵସ୍ଥିତଃ ॥ 48॥ ଏଵଂ କ୍ରିଯାଯୋଗପଥୈଃ ପୁମାନ୍ ଵୈଦିକତାନ୍ତ୍ରିକୈଃ । ଅର୍ଚନ୍ ଉଭଯତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ମତ୍ତଃ ଵିନ୍ଦତି ଅଭୀପ୍ସିତାମ୍ ॥ 49॥ ମଦର୍ଚାଂ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ମନ୍ଦିରଂ କାରଯେତ୍ ଦୃଢମ୍ । ପୁଷ୍ପ ଉଦ୍ଯାନାନି ରମ୍ଯାଣି ପୂଜା ଯାତ୍ରା ଉତ୍ସଵ ଆଶ୍ରିତାନ୍ ॥ 50॥ ପୂଜାଦୀନାଂ ପ୍ରଵାହାର୍ଥଂ ମହାପର୍ଵସୁ ଅଥ ଅନ୍ଵହମ୍ । କ୍ଷେତ୍ରାପଣପୁରଗ୍ରାମାନ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ ସାର୍ଷ୍ଟିତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 51॥ ପ୍ରତିଷ୍ଠଯା ସାର୍ଵଭୌମଂସଦ୍ମନା ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍ । ପୂଜାଦିନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ତ୍ରିଭିଃ ମତ୍ ସାମ୍ଯତାଂ ଇଯାତ୍ ॥ 52॥ ମାଂ ଏଵ ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯେଣ ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଵିନ୍ଦତି । ଭକ୍ତିଯୋଗଂ ସଃ ଲଭତେ ଏଵଂ ଯଃ ପୂଜଯେତ ମାମ୍ ॥ 53॥ ଯଃ ସ୍ଵଦତ୍ତାଂ ପରୈଃ ଦତ୍ତଂ ହରେତ ସୁରଵିପ୍ରଯୋଃ । ଵୃତ୍ତିଂ ସଃ ଜାଯତେ ଵିଡ୍ଭୁକ୍ ଵର୍ଷାଣାଂ ଅଯୁତାଯୁତମ୍ ॥ 54॥ କର୍ତୁଃ ଚ ସାରଥେଃ ହେତୋଃ ଅନୁମୋଦିତୁଃ ଏଵ ଚ । କର୍ମଣାଂ ଭାଗିନଃ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭୂଯଃ ଭୂଯସି ତତ୍ଫଲମ୍ ॥ 55॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣୋଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ସପ୍ତଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 27॥ ଅଥ ଅଷ୍ଟଵିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ପରସ୍ଵଭାଵକର୍ମାଣି ନ ପ୍ରଶଂସେତ୍ ନ ଗର୍ହଯେତ୍ । ଵିଶ୍ଵଂ ଏକାତ୍ମକଂ ପଶ୍ଯନ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପୁରୁଷେଣ ଚ ॥ 1॥ ପରସ୍ଵଭାଵକର୍ମାଣି ଯଃ ପ୍ରଶଂସତି ନିନ୍ଦତି । ସଃ ଆଶୁ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ସ୍ଵାର୍ଥାତ୍ ଅସତ୍ଯ ଅଭିନିଵେଶତଃ ॥ 2॥ ତୈଜସେ ନିଦ୍ରଯା ଆପନ୍ନେ ପିଣ୍ଡସ୍ଥଃ ନଷ୍ଟଚେତନଃ । ମାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୃତ୍ଯୁଂ ଵା ତଦ୍ଵତ୍ ନାନାର୍ଥଦୃକ୍ ପୁମାନ୍ ॥ 3॥ କିଂ ଭଦ୍ରଂ କିଂ ଅଭଦ୍ରଂ ଵା ଦ୍ଵୈତସ୍ଯ ଅଵସ୍ତୁନଃ କିଯତ୍ । ଵାଚା ଉଦିତଂ ତତ୍ ଅନୃତଂ ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଏଵ ଚ ॥ 4॥ ଛାଯାପ୍ରତ୍ଯାହ୍ଵଯାଭାସା ହି ଅସନ୍ତଃ ଅପି ଅର୍ଥକାରିଣଃ । ଏଵଂ ଦେହାଦଯଃ ଭାଵାଃ ଯଚ୍ଛନ୍ତି ଆମୃତ୍ଯୁତଃ ଭଯମ୍ ॥ 5॥ ଆତ୍ମା ଏଵ ତତ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସୃଜ୍ଯତେ ସୃଜତି ପ୍ରଭୁଃ । ତ୍ରାଯତେ ତ୍ରାତି ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ହ୍ରିଯତେ ହରତି ଈଶ୍ଵରଃ ॥ 6॥ ତସ୍ମାତ୍ ନହି ଆତ୍ମନଃ ଅନ୍ଯସ୍ମାତ୍ ଅନ୍ଯଃ ଭାଵଃ ନିରୂପିତଃ । ନିରୂପିତେଯଂ ତ୍ରିଵିଧା ନିର୍ମୂଲା ଭାତିଃ ଆତ୍ମନି । ଇଦଂ ଗୁଣମଯଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ରିଵିଧଂ ମାଯଯା କୃତମ୍ ॥ 7॥ ଏତତ୍ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ମଦୁଦିତଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନନୈପୁଣମ୍ । ନ ନିନ୍ଦତି ନ ଚ ସ୍ତୌତି ଲୋକେ ଚରତି ସୂର୍ଯଵତ୍ ॥ 8॥ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ଅନୁମାନେନ ନିଗମେନ ଆତ୍ମସଂଵିଦା । ଆଦି ଅନ୍ତଵତ୍ ଅସତ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନିଃସଙ୍ଗଃ ଵିଚରେତ୍ ଇହ ॥ 9॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ନ ଏଵ ଆତ୍ମନଃ ନ ଦେହସ୍ଯ ସଂସୃତିଃ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଯୋଃ । ଅନାତ୍ମସ୍ଵଦୃଶୋଃ ଈଶ କସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ ॥ 10॥ ଆତ୍ମା ଅଵ୍ଯଯଃ ଅଗୁଣଃ ଶୁଦ୍ଧଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅନାଵୃତଃ । ଅଗ୍ନିଵତ୍ ଦାରୁଵତ୍ ଦେହଃ କସ୍ଯ ଇହ ସଂସୃତିଃ ॥ 11॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଯାଵତ୍ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ପ୍ରାଣୈଃ ଆତ୍ମନଃ ସନ୍ନିକର୍ଷଣମ୍ । ସଂସାରଃ ଫଲଵାନ୍ ତାଵତ୍ ଅପାର୍ଥଃ ଅପି ଅଵିଵେକିନଃ ॥ 12॥ ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେ ଅପି ସଂସୃତିଃ ନ ନିଵର୍ତତେ । ଧ୍ଯାଯତଃ ଵିଷଯାନ୍ ଅସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେ ଅନର୍ଥ ଆଗମଃ ଯଥା ॥ 13॥ ଯଥା ହି ଅପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଵାପଃ ବହୁ ଅନର୍ଥଭୃତ୍ । ସଃ ଏଵ ପ୍ରତିବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ନ ଵୈ ମୋହାଯ କଲ୍ପତେ ॥ 14॥ ଶୋକ ହର୍ଷ ଭଯ କ୍ରୋଧ ଲୋଭ ମୋହ ସ୍ପୃହାଦଯଃ । ଅହଙ୍କାରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ଯୁଃ ଚ ନ ଆତ୍ମନଃ ॥ 15॥ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ପ୍ରାଣ ମନଃ ଅଭିମାନଃ ଜୀଵଃ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଗୁଣକର୍ମ ମୂର୍ତିଃ । ସୂତ୍ରଂ ମହାନ୍ ଇତି ଉରୁଧା ଇଵ ଗୀତଃ ସଂସାରଃ ଆଧାଵତି କାଲତନ୍ତ୍ରଃ ॥ 16॥ ଅମୂଲଂ ଏତତ୍ ବହୁରୂପ ରୂପିତଂ ମନୋଵଚଃପ୍ରାଣଶରୀରକର୍ମ । ଜ୍ଞାନାସିନା ଉପାସନଯା ଶିତେନ ଛିତ୍ତ୍ଵା ମୁନିଃ ଗାଂ ଵିଚରତି ଅତୃଷ୍ଣଃ ॥ 17॥ ଜ୍ଞାନଂ ଵିଵେକଃ ନିଗମଃ ତପଃ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଐତିହ୍ଯଂ ଅଥ ଅନୁମାନମ୍ । ଆଦି ଅନ୍ତଯୋଃ ଅସ୍ଯ ଯତ୍ ଏଵ କେଵଲମ୍ କାଲଃ ଚ ହେତୁଃ ଚ ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ॥ 18॥ ଯଥା ହିରଣ୍ଯଂ ସ୍ଵକୃତଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ହିରଣ୍ମଯସ୍ଯ । ତତ୍ ଏଵ ମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵହାର୍ଯମାଣମ୍ ନାନାପଦେଶୈଃ ଅହଂ ଅସ୍ଯ ତଦ୍ଵତ୍ ॥ 19॥ ଵିଜ୍ଞାନଂ ଏତତ୍ ତ୍ରିଯଵସ୍ତଂ ଅଙ୍ଗ ଗୁଣତ୍ରଯଂ କାରଣ କାର୍ଯ କର୍ତୃ । ସମନ୍ଵଯେନ ଵ୍ଯତିରେକତଃ ଚ ଯେନ ଏଵ ତୁର୍ଯେଣ ତତ୍ ଏଵ ସତ୍ଯମ୍ ॥ 20॥ ନ ଯତ୍ ପୁରସ୍ତାତ୍ ଉତ ଯତ୍ ନ ପଶ୍ଚାତ୍ ମଧ୍ଯେ ଚ ତତ୍ ନ ଵ୍ଯପଦେଶମାତ୍ରମ୍ । ଭୂତଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ଚ ପରେଣ ଯଦ୍ଯତ୍ ତତ୍ ଏଵ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ଇତି ମେ ମନୀଷା ॥ 21॥ ଅଵିଦ୍ଯମାନଃ ଅପି ଅଵଭାସତେ ଯଃ ଵୈକାରିକଃ ରାଜସସର୍ଗଃ ଏଷଃ । ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅତଃ ଵିଭାତି ବ୍ରହ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଅର୍ଥ ଆତ୍ମ ଵିକାର ଚିତ୍ରମ୍ ॥ 22॥ ଏଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଵେକହେତୁଭିଃ ପରାପଵାଦେନ ଵିଶାରଦେନ । ଛିତ୍ତ୍ଵା ଆତ୍ମସନ୍ଦେହଂ ଉପାରମେତ ସ୍ଵାନନ୍ଦତୁଷ୍ଟଃ ଅଖିଲ କାମୁକେଭ୍ଯଃ ॥ 23॥ ନ ଆତ୍ମା ଵପୁଃ ପାର୍ଥିଵଂ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦେଵାଃ ହି ଅସୁଃ ଵାଯୁଜଲଂ ହୁତାଶଃ । ମନଃ ଅନ୍ନମାତ୍ରଂ ଧିଷଣା ଚ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ ଖଂ କ୍ଷିତିଃ ଅର୍ଥସାମ୍ଯମ୍ ॥ 24॥ ସମାହିତୈଃ କଃ କରଣୈଃ ଗୁଣାତ୍ମଭିଃ ଗୁଣଃ ଭଵେତ୍ ମତ୍ସୁଵିଵିକ୍ତଧାମ୍ନଃ । ଵିକ୍ଷିପ୍ଯମାଣୈଃ ଉତ କିଂ ନ ଦୂଷଣମ୍ ଘନୈଃ ଉପେତୈଃ ଵିଗତୈଃ ରଵେଃ କିମ୍ ॥ 25॥ ଯଥା ନଭଃ ଵାଯୁ ଅନଲ ଅମ୍ବୁ ଭୂ ଗୁଣୈଃ ଗତାଗତୈଃ ଵର୍ତୁଗୁଣୈଃ ନ ସଜ୍ଜତେ । ତଥା ଅକ୍ଷରଂ ସତ୍ତ୍ଵ ରଜଃ ତମଃ ମଲୈଃ ଅହମ୍ମତେଃ ସଂସୃତିହେତୁଭିଃ ପରମ୍ ॥ 26॥ ତଥାପି ସଙ୍ଗଃ ପରିଵର୍ଜନୀଯଃ ଗୁଣେଷୁ ମାଯାରଚିତେଷୁ ତାଵତ୍ । ମଦ୍ଭକ୍ତିଯୋଗେନ ଦୃଢେନ ଯାଵତ୍ ରଜଃ ନିରସ୍ଯେତ ମନଃକଷାଯଃ ॥ 27॥ ଯଥା ଆମଯଃ ଅସାଧୁ ଚିକିତ୍ସିତଃ ନୃଣାମ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ ସନ୍ତୁଦତି ପ୍ରରୋହନ୍ । ଏଵଂ ମନଃ ଅପକ୍ଵ କଷଯ କର୍ମ କୁଯୋଗିନଂ ଵିଧ୍ଯତି ସର୍ଵସଙ୍ଗମ୍ ॥ 28॥ କୁଯୋଗିନଃ ଯେ ଵିହିତ ଅନ୍ତରାଯୈଃ ମନୁଷ୍ଯଭୂତୈଃ ତ୍ରିଦଶ ଉପସୃଷ୍ଟୈଃ । ତେ ପ୍ରାକ୍ତନ ଅଭ୍ଯାସବଲେନ ଭୂଯଃ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ଯୋଗଂ ନ ତୁ କର୍ମତନ୍ତ୍ରମ୍ ॥ 29॥ କରୋତି କର୍ମ କ୍ରିଯତେ ଚ ଜନ୍ତୁଃ କେନାପି ଅସୌ ଚୋଦିତଃ ଆନିପାତାତ୍ । ନ ତତ୍ର ଵିଦ୍ଵାନ୍ପ୍ରକୃତୌ ସ୍ଥିତଃ ଅପି ନିଵୃତ୍ତ ତୃଷ୍ଣଃ ସ୍ଵସୁଖ ଅନୁଭୂତ୍ଯା ॥ 30॥ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଆସୀନଂ ଉତ ଵ୍ରଜନ୍ତମ୍ ଶଯାନଂ ଉକ୍ଷନ୍ତଂ ଅଦନ୍ତଂ ଅନ୍ନମ୍ । ସ୍ଵଭାଵଂ ଅନ୍ଯତ୍ କିଂ ଅପି ଇହମାନମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମସ୍ଥମତିଃ ନ ଵେଦ ॥ 31॥ ଯଦି ସ୍ମ ପଶ୍ଯତି ଅସତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯ ଅଥ ନାନା ଅନୁମାନେନ ଵିରୁଦ୍ଧଂ ଅନ୍ଯତ୍ । ନ ମନ୍ଯତେ ଵସ୍ତୁତଯା ମନୀଷୀ ସ୍ଵାପ୍ନଂ ଯଥା ଉତ୍ଥାଯ ତିରୋଦଧାନମ୍ ॥ 32॥ ପୂର୍ଵଂ ଗୃହୀତଂ ଗୁଣକର୍ମଚିତ୍ରମ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ଆତ୍ମନି ଅଵିଵିକ୍ତଂ ଅଙ୍ଗ । ନିଵର୍ତତେ ତତ୍ ପୁନଃ ଈକ୍ଷଯା ଏଵ ନ ଗୃହ୍ଯତେ ନ ଅପି ଵିସୃଜ୍ଯ ଆତ୍ମା ॥ 33॥ ଯଥା ହି ଭାନୋଃ ଉଦଯଃ ନୃଚକ୍ଷୁଷାମ୍ ତମଃ ନିହନ୍ଯାତ୍ ନ ତୁ ସଦ୍ଵିଧତ୍ତେ । ଏଵଂ ସମୀକ୍ଷା ନିପୁଣା ସତୀ ମେ ହନ୍ଯାତ୍ ତମିସ୍ରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧେଃ ॥ 34॥ ଏଷଃ ସ୍ଵଯଞ୍ଜ୍ଯୋତିଃ ଅଜଃ ଅପ୍ରମେଯଃ ମହାନୁଭୂତିଃ ସକଲାନୁଭୂତିଃ । ଏକଃ ଅଦ୍ଵିତୀଯଃ ଵଚସାଂ ଵିରାମେ ଯେନ ଈଶିତା ଵାକ୍ ଅସଵଃ ଚରନ୍ତି ॥ 35॥ ଏତାଵାନ୍ ଆତ୍ମସମ୍ମୋହଃ ଯତ୍ ଵିକଲ୍ପଃ ତୁ କେଵଲେ । ଆତ୍ମନ୍ ନୃତେ ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ଅଵଲମ୍ବଃ ନ ଯସ୍ଯ ହି ॥36॥ ଯତ୍ ନାମ ଆକୃତିଭିଃ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଣଂ ଅବାଧିତମ୍ । ଵ୍ଯର୍ଥେନ ଅପି ଅର୍ଥଵାଦଃ ଅଯଂ ଦ୍ଵଯଂ ପଣ୍ଡିତମାନିନାମ୍ ॥ 37॥ ଯୋଗିନଃ ଅପକ୍ଵଯୋଗସ୍ଯ ଯୁଞ୍ଜତଃ କାଯଃ ଉତ୍ଥିତୈଃ । ଉପସର୍ଗୈଃ ଵିହନ୍ଯେତ ତତ୍ର ଅଯଂ ଵିହିତଃ ଵିଧିଃ ॥ 38॥ ଯୋଗଧାରଣଯା କାଂଶ୍ଚିତ୍ ଆସନୈଃ ଧାରଣ ଅନ୍ଵିତୈଃ । ତପୋମନ୍ତ୍ରୌଷଧୈଃ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ଉପସର୍ଗାନ୍ ଵିନିର୍ଦହେତ୍ ॥ 39॥ କାଂଶ୍ଚିତ୍ ମମ ଅନୁଧ୍ଯାନେନ ନାମସଙ୍କୀର୍ତନ ଆଦିଭିଃ । ଯୋଗେଶ୍ଵର ଅନୁଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ହନ୍ଯାତ୍ ଅଶୁଭଦାନ୍ ଶନୈଃ ॥ 40॥ କେଚିତ୍ ଦେହଂ ଇମଂ ଧୀରାଃ ସୁକଲ୍ପଂ ଵଯସି ସ୍ଥିରମ୍ । ଵିଧାଯ ଵିଵିଧ ଉପାଯୈଃ ଅଥ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯେ ॥ 41॥ ନ ହି ତତ୍ କୁଶଲାତ୍ ଦୃତ୍ଯଂ ତତ୍ ଆଯାସଃ ହି ଅପାର୍ଥକଃ । ଅନ୍ତଵତ୍ତ୍ଵାତ୍ ଶରୀରସ୍ଯ ଫଲସ୍ଯ ଇଵ ଵନସ୍ପତେଃ ॥ 42॥ ଯୋଗଂ ନିଷେଵତଃ ନିତ୍ଯଂ କାଯଃ ଚେତ୍ କଲ୍ପତାଂ ଇଯାତ୍ । ତତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ ନ ମତିମାନ୍ ଯୋଗଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ମତ୍ପରଃ ॥ 43॥ ଯୋଗଚର୍ଯାଂ ଇମାଂ ଯୋଗୀ ଵିଚରନ୍ ମତ୍ ଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ । ନ ଅନ୍ତରାଯୈଃ ଵିହନ୍ଯେତ ନିଃସ୍ପୃହଃ ସ୍ଵସୁଖାନୁଭୂଃ ॥ 44॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ପରମାର୍ଥନିର୍ଣଯୋ ନାମ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 28॥ ଅଥ ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ସୁଦୁସ୍ତରାଂ ଇମାଂ ମନ୍ଯେ ଯୋଗଚର୍ଯାଂ ଅନାତ୍ମନଃ । ଯଥା ଅଞ୍ଜସା ପୁମାନ୍ ସିହ୍ଯେତ୍ ତତ୍ ମେ ବ୍ରୂହି ଅଞ୍ଜସା ଅଚ୍ଯୁତ ॥ 1॥ ପ୍ରାଯଶଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତଃ ଯୋଗିନଃ ମନଃ । ଵିଷୀଦନ୍ତି ଅସମାଧାନାତ୍ ମନୋନିଗ୍ରହକର୍ଶିତାଃ ॥ 2॥ ଅଥ ଅତଃ ଆନନ୍ଦଦୁଘଂ ପଦାମ୍ବୁଜମ୍ ହଂସାଃ ଶ୍ରଯେରନ୍ ଅରଵିନ୍ଦଲୋଚନ । ସୁଖଂ ନୁ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଯୋଗକର୍ମଭିଃ ତ୍ଵତ୍ ମାଯଯା ଅମୀ ଵିହତାଃ ନ ମାନିନଃ ॥ 3॥ କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଅଚ୍ଯୁତ ତଵ ଏତତ୍ ଅଶେଷବନ୍ଧଃ ଦାସେଷୁ ଅନନ୍ଯଶରଣେଷୁ ଯତ୍ ଆତ୍ମ ସାତ୍ତ୍ଵମ୍ । ଯଃ ଅରୋଚଯତ୍ସହ ମୃଗୈଃ ସ୍ଵଯଂ ଈଶ୍ଵରାଣାମ୍ ଶ୍ରୀମତ୍ କିରୀଟ ତଟ ପୀଡିତ ପାଦ ପୀଠଃ ॥ 4॥ ତଂ ତ୍ଵା ଅଖିଲ ଆତ୍ମଦଯିତ ଈଶ୍ଵରଂ ଆଶ୍ରିତାନାମ୍ ସର୍ଵ ଅର୍ଥଦଂ ସ୍ଵକୃତଵିତ୍ ଵିସୃଜେତ କଃ ନୁ । କଃ ଵା ଭଜେତ୍ କିଂ ଅପି ଵିସ୍ମୃତଯେ ଅନୁ ଭୂତ୍ଯୈ କିଂ ଵା ଭଵେତ୍ ନ ତଵ ପାଦରଜୋଜୁଷାଂ ନଃ ॥ 5॥ ନ ଏଵ ଉପଯନ୍ତି ଅପଚିତିଂ କଵଯଃ ତଵ ଈଶ ବ୍ରହ୍ମାଯୁଷା ଅପି କୃତଂ ଋଧମୁଦଃ ସ୍ମରନ୍ତଃ । ଯଃ ଅନ୍ତର୍ବହିଃ ତନୁଭୃତାଂ ଅଶୁଭଂ ଵିଧୁନ୍ଵନ୍ ଆଚାର୍ଯଚୈତ୍ଯଵପୁଷା ସ୍ଵଗତଂ ଵ୍ଯନକ୍ତି ॥ 6॥ ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ । ଇତି ଉଦ୍ଧଵେନ ଅତି ଅନୁରକ୍ତ ଚେତସା ପୃଷ୍ଟଃ ଜଗତ୍କ୍ରୀଡନକଃ ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ । ଗୃହୀତ ମୂର୍ତିତ୍ରଯଃ ଈଶ୍ଵର ଈଶ୍ଵରଃ ଜଗାଦ ସପ୍ରେମ ମନୋହରସ୍ମିତଃ ॥ 7॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ହନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ମମ ଧର୍ମାନ୍ ସୁମଙ୍ଗଲାମ୍ । ଯାନ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଆଚରନ୍ ମର୍ତ୍ଯଃ ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି ଦୁର୍ଜଯମ୍ ॥ 8॥ କୁର୍ଯାତ୍ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ମଦର୍ଥଂ ଶନକୈଃ ସ୍ମରନ୍ । ମଯି ଅର୍ପିତ ମନଃ ଚିତ୍ତଃ ମତ୍ ଧର୍ମ ଆତ୍ମମନୋରତିଃ ॥ 9॥ ଦେଶାନ୍ ପୁଣ୍ଯାନ୍ ଆଶ୍ରଯେତ ମଦ୍ଭକ୍ତୈଃ ସାଧୁଭିଃ ଶ୍ରିତାନ୍ । ଦେଵ ଆସୁର ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ମଦ୍ଭକ୍ତ ଆଚରିତାନି ଚ ॥ 10॥ ପୃଥକ୍ ସତ୍ରେଣ ଵା ମହ୍ଯଂ ପର୍ଵଯାତ୍ରା ମହୋତ୍ସଵାନ୍ । କାରଯେତ୍ ଗୀତନୃତ୍ଯ ଆଦ୍ଯୈଃ ମହାରାଜ ଵିଭୂତିଭିଃ ॥ 11॥ ମାଂ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ବହିଃ ଅନ୍ତଃ ଅପାଵୃତମ୍ । ଈକ୍ଷେତ ଆତ୍ମନି ଚ ଆତ୍ମାନଂ ଯଥା ଖଂ ଅମଲ ଆଶଯଃ ॥ 12॥ ଇତି ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ମଦ୍ଭାଵେନ ମହାଦ୍ଯୁତେ । ସଭାଜଯନ୍ ମନ୍ଯମାନଃ ଜ୍ଞାନଂ କେଵଲଂ ଆଶ୍ରିତଃ ॥ 13॥ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଲ୍କସେ ସ୍ତେନେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯେ ଅର୍କେ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗକେ । ଅକ୍ରୂରେ କ୍ରୂରକେ ଚ ଏଵ ସମଦୃକ୍ ପଣ୍ଡିତଃ ମତଃ ॥ 14॥ ନରେଷୁ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ମଦ୍ଭାଵଂ ପୁଂସଃ ଭାଵଯତଃ ଅଚିରାତ୍ । ସ୍ପର୍ଧା ଅସୂଯା ତିରସ୍କାରାଃ ସାହଙ୍କାରାଃ ଵିଯନ୍ତି ହି ॥ 15॥ ଵିସୃଜ୍ଯ ସ୍ମଯମାନାନ୍ ସ୍ଵାନ୍ ଦୃଶଂ ଵ୍ରୀଡାଂ ଚ ଦୈହିକୀମ୍ । ପ୍ରଣମେତ୍ ଦଣ୍ଡଵତ୍ ଭୂମୌ ଆଶ୍ଵ ଚାଣ୍ଡାଲ ଗୋ ଖରମ୍ ॥ 16॥ ଯାଵତ୍ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ମଦ୍ଭାଵଃ ନ ଉପଜାଯତେ । ତାଵତ୍ ଏଵଂ ଉପାସୀତ ଵାଙ୍ ମନ କାଯ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ 17॥ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯଯା ଆତ୍ମ ମନୀଷଯା । ପରିପଶ୍ଯନ୍ ଉପରମେତ୍ ସର୍ଵତଃ ମୁକ୍ତ ସଂଶଯଃ ॥ 18॥ ଅଯଂ ହି ସର୍ଵକଲ୍ପାନାଂ ସଧ୍ରୀଚୀନଃ ମତଃ ମମ । ମଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ମନୋଵାକ୍କାଯଵୃତ୍ତିଭିଃ ॥ 19॥ ନ ହି ଅଙ୍ଗ ଉପକ୍ରମେ ଧ୍ଵଂସଃ ମଦ୍ଧର୍ମସ୍ଯ ଉଦ୍ଧଵ ଅଣୁ ଅପି । ମଯା ଵ୍ଯଵସିତଃ ସମ୍ଯକ୍ ନିର୍ଗୁଣତ୍ଵାତ୍ ଅନାଶିଷଃ ॥ 20॥ ଯଃ ଯଃ ମଯି ପରେ ଧର୍ମଃ କଲ୍ପ୍ଯତେ ନିଷ୍ଫଲାଯ ଚେତ୍ । ତତ୍ ଆଯାସଃ ନିରର୍ଥଃ ସ୍ଯାତ୍ ଭଯାଦେଃ ଇଵ ସତ୍ତ୍ମ ॥ 21॥ ଏଷା ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ମନୀଷା ଚ ମନୀଷିଣାମ୍ । ଯତ୍ ସତ୍ଯଂ ଅନୃତେନ ଇହ ମର୍ତ୍ଯେନ ଆପ୍ନୋତି ମା ଅମୃତମ୍ ॥ 22॥ ଏଷ ତେ ଅଭିହିତଃ କୃତ୍ସ୍ନଃ ବ୍ରହ୍ମଵାଦସ୍ଯ ସଙ୍ଗ୍ରହଃ । ସମାସଵ୍ଯାସଵିଧିନା ଦେଵାନାଂ ଅପି ଦୁର୍ଗମଃ ॥ 23॥ ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଶଃ ତେ ଗଦିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଯୁକ୍ତିମତ୍ । ଏତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ମୁଚ୍ଯେତ ପୁରୁଷଃ ନଷ୍ଟସଂଶଯଃ ॥ 24॥ ସୁଵିଵିକ୍ତଂ ତଵ ପ୍ରଶ୍ନଂ ମଯା ଏତତ୍ ଅପି ଧାରଯେତ୍ । ସନାତନଂ ବ୍ରହ୍ମଗୁହ୍ଯଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ॥ 25॥ ଯଃ ଏତତ୍ ମମ ଭକ୍ତେଷୁ ସମ୍ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ ସୁପୁଷ୍କଲମ୍ । ତସ୍ଯ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଦାଯସ୍ଯ ଦଦାମି ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନା ॥ 26॥ ଯଃ ଏତତ୍ ସମଧୀଯୀତ ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ଶୁଚି । ସଃ ପୂଯେତ ଅହଃ ଅହଃ ମାଂ ଜ୍ଞାନଦୀପେନ ଦର୍ଶଯନ୍ ॥ 27॥ ଯଃ ଏତତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ନିତ୍ଯଂ ଅଵ୍ଯଗ୍ରଃ ଶ୍ରୁଣୁଯାତ୍ ନରଃ । ମଯି ଭକ୍ତିଂ ପରାଂ କୁର୍ଵନ୍ କର୍ମଭିଃ ନ ସଃ ବଧ୍ଯତେ ॥ 28॥ ଅପି ଉଦ୍ଧଵ ତ୍ଵଯା ବ୍ରହ୍ମ ସଖେ ସମଵଧାରିତମ୍ । ଅପି ତେ ଵିଗତଃ ମୋହଃ ଶୋକଃ ଚ ଅସୌ ମନୋଭଵଃ ॥ 29॥ ନ ଏତତ୍ ତ୍ଵଯା ଦାମ୍ଭିକାଯ ନାସ୍ତିକାଯ ଶଠାଯ ଚ । ଅଶୁଶ୍ରୂଷୋଃ ଅଭକ୍ତାଯ ଦୁର୍ଵିନୀତାଯ ଦୀଯତାମ୍ ॥ 30॥ ଏତୈଃ ଦୋଷୈଃ ଵିହୀନାଯ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଯ ପ୍ରିଯାଯ ଚ । ସାଧଵେ ଶୁଚଯେ ବ୍ରୂଯାତ୍ ଭକ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ ଶୂଦ୍ର ଯୋଷିତାମ୍ ॥ 31॥ ନ ଏତତ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ଜିଜ୍ଞାସୋଃ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ପୀତ୍ଵା ପୀଯୂଷଂ ଅମୃତଂ ପାତଵ୍ଯଂ ନ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ ॥ 32॥ ଜ୍ଞାନେ କର୍ମଣି ଯୋଗେ ଚ ଵାର୍ତାଯାଂ ଦଣ୍ଡଧାରଣେ । ଯାଵାନ୍ ଅର୍ଥଃ ନୃଣାଂ ତାତ ତାଵାନ୍ ତେ ଅହଂ ଚତୁର୍ଵିଧଃ ॥ 33॥ ମର୍ତ୍ଯଃ ଯଦା ତ୍ଯକ୍ତ ସମସ୍ତକର୍ମା ନିଵେଦିତାତ୍ମା ଵିଚିକୀର୍ଷିତଃ ମେ । ତଦା ଅମୃତତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯମାନଃ ମଯା ଆତ୍ମଭୂଯାଯ ଚ କଲ୍ପତେ ଵୈ ॥ 34॥ ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ । ସଃ ଏଵଂ ଆଦର୍ଶିତ ଯୋଗମାର୍ଗଃ ତଦା ଉତ୍ତମ ଶ୍ଲୋକଵଚଃ ନିଶମ୍ଯ । ବଦ୍ଧ ଅଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରୀତି ଉପରୁଦ୍ଧ କଣ୍ଠଃ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ଊଚେଃ ଅଶ୍ରୁ ପରିପ୍ଲୁତ ଅକ୍ଷଃ ॥ 35॥ ଵିଷ୍ଟଭ୍ଯ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଣଯ ଅଵଘୂର୍ଣମ୍ ଧୈର୍ଯେଣ ରାଜନ୍ ବହୁ ମନ୍ଯମାନଃ । କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରାହ ଯଦୁପ୍ରଵୀରମ୍ ଶୀର୍ଷ୍ଣା ସ୍ପୃଶନ୍ ତତ୍ ଚରଣ ଅରଵିନ୍ଦମ୍ ॥ 36॥ ଉଦ୍ଧଵଃ ଉଵାଚ । ଵିଦ୍ରାଵିତଃ ମୋହ ମହା ଅନ୍ଧକାରଃ ଯଃ ଆଶ୍ରିତଃ ମେ ତଵ ସନ୍ନିଧାନାତ୍ । ଵିଭାଵସୋଃ କିଂ ନୁ ସମୀପଗସ୍ଯ ଶୀତଂ ତମଃ ଭୀଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଅଜ ଅଦ୍ଯ ॥ 37॥ ପ୍ରତ୍ଯର୍ପିତଃ ମେ ଭଵତା ଅନୁକମ୍ପିନା ଭୃତ୍ଯାଯ ଵିଜ୍ଞାନମଯଃ ପ୍ରଦୀପଃ । ହିତ୍ଵା କୃତଜ୍ଞଃ ତଵ ପାଦମୂଲମ୍ କଃ ଅନ୍ଯତ୍ ସମୀଯାତ୍ ଶରଣଂ ତ୍ଵଦୀଯମ୍ ॥ 38॥ ଵୃକ୍ଣଃ ଚ ମେ ସୁଦୃଢଃ ସ୍ନେହପାଶଃ ଦାଶାର୍ହ ଵୃଷ୍ଣି ଅନ୍ଧକ ସାତ୍ଵତେଷୁ । ପ୍ରସାରିତଃ ସୃଷ୍ଟିଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ତ୍ଵଯା ସ୍ଵମାଯଯା ହି ଆତ୍ମ ସୁବୋଧ ହେତିନା ॥ 39॥ ନମଃ ଅସ୍ତୁ ତେ ମହାଯୋଗିନ୍ ପ୍ରପନ୍ନଂ ଅନୁଶାଧି ମାମ୍ । ଯଥା ତ୍ଵତ୍ ଚରଣ ଅମ୍ଭୋଜେ ରତିଃ ସ୍ଯାତ୍ ଅନପାଯିନୀ ॥ 40॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଗଚ୍ଛ ଉଦ୍ଧଵ ମଯା ଆଦିଷ୍ଟଃ ବଦରି ଆଖ୍ଯଂ ମମ ଆଶ୍ରମମ୍ । ତତ୍ର ମତ୍ ପାଦ ତୀର୍ଥୋଦେ ସ୍ନାନ ଉପସ୍ପର୍ଶନୈଃ ଶୁଚିଃ ॥ 41॥ ଈକ୍ଷଯା ଅଲକନନ୍ଦାଯା ଵିଧୂତ ଅଶେଷ କଲ୍ମଷଃ । ଵସାନଃ ଵଲ୍କଲାନି ଅଙ୍ଗ ଵନ୍ଯଭୁକ୍ ସୁଖ ନିଃସ୍ପୃହଃ ॥ 42॥ ତିତିକ୍ଷୌଃ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମାତ୍ରାଣାଂ ସୁଶୀଲଃ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଶାନ୍ତଃ ସମାହିତଧିଯା ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସଂଯୁତଃ ॥ 43॥ ମତ୍ତଃ ଅନୁଶିକ୍ଷିତଂ ଯତ୍ ତେ ଵିଵିକ୍ତମନୁଭାଵଯନ୍ । ମଯି ଆଵେଶିତ ଵାକ୍ ଚିତ୍ତଃ ମଦ୍ଧର୍ମ ନିରତଃ ଭଵ । ଅତିଵ୍ରଜ୍ଯ ଗତୀଃ ତିସ୍ରଃ ମାଂ ଏଷ୍ଯସି ତତଃ ପରମ୍ ॥ 44॥ ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ । ସଃ ଏଵଂ ଉକ୍ତଃ ହରିମେଧସା ଉଦ୍ଧଵଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ତଂ ପରିସୃତ୍ଯ ପାଦଯୋଃ । ଶିରଃ ନିଧାଯ ଅଶ୍ରୁକଲାଭିଃ ଆର୍ଦ୍ରଧୀଃ ନ୍ଯଷିଞ୍ଚତ୍ ଅଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପରଃ ଅପି ଉପକ୍ରମେ ॥ 45॥ ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜ ସ୍ନେହ ଵିଯୋଗ କାତରଃ ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ ତଂ ପରିହାତୁଂ ଆତୁରଃ । କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ଯଯୌ ମୂର୍ଧନି ଭର୍ତୃପାଦୁକେ ବିଭ୍ରନ୍ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଯଯୌ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 46॥ ତତଃ ତଂ ଅନ୍ତର୍ହୃଦି ସନ୍ନିଵେଶ୍ଯ ଗତଃ ମହାଭାଗଵତଃ ଵିଶାଲାମ୍ । ଯଥା ଉପଦିଷ୍ଟାଂ ଜଗତ୍ ଏକବନ୍ଧୁନା ତତଃ ସମାସ୍ଥାଯ ହରେଃ ଅଗାତ୍ ଗତିମ୍ ॥ 47॥ ଯଃ ଏଅତତ୍ ଆନନ୍ଦ ସମୁଦ୍ର ସମ୍ଭୃତମ୍ ଜ୍ଞାନାମୃତଂ ଭାଗଵତାଯ ଭାଷିତମ୍ । କୃଷ୍ଣେଣ ଯୋଗେଶ୍ଵର ସେଵିତାଙ୍ଘ୍ରିଣା ସଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଆସେଵ୍ଯ ଜଗତ୍ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ॥ 48॥ ଭଵଭଯ ଅପହନ୍ତୁଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସାରମ୍ ନିଗମକୃତ୍ ଉପଜହେ ଭୃଙ୍ଗଵତ୍ ଵେଦସାରମ୍ । ଅମୃତଂ ଉଦଧିତଃ ଚ ଅପାଯଯତ୍ ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗାନ୍ ପୁରୁଷଂ ଋଷଭଂ ଆଦ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣସଞ୍ଜ୍ଞଂ ନତଃ ଅସ୍ମି ॥ 49॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଭଗଵଦୁଦ୍ଧଵସଂଵାଦେ ପରମାର୍ଥପ୍ରାପ୍ତିସୁଗମୋପାଯକଥନୋଦ୍ଧଵବଦରିକାଶ୍ରମପ୍ରଵେଶୋ ନାମ ଏକୋନତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 29॥ ଅଥ ତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ରାଜା ଉଵାଚ । ତତଃ ମହାଭାଗଵତେ ଉଦ୍ଧଵେ ନିର୍ଗତେ ଵନମ୍ । ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ କିଂ ଅକରୋତ୍ ଭଗଵାନ୍ ଭୂତଭାଵନଃ ॥ 1॥ ବ୍ରହ୍ମଶାପ ଉପସଂସୃଷ୍ଟେ ସ୍ଵକୁଲେ ଯାଦଵର୍ଷଭଃ । ପ୍ରେଯସୀଂ ସର୍ଵନେତ୍ରାଣାଂ ତନୁଂ ସଃ କଥଂ ଅତ୍ଯଜତ୍ ॥ 2॥ ପ୍ରତ୍ଯାକ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନଯନଂ ଅବଲା ଯତ୍ର ଲଗ୍ନଂ ନ ଶେକୁଃ କର୍ଣାଵିଷ୍ଟଂ ନ ସରତି ତତଃ ଯତ୍ ସତାଂ ଆତ୍ମଲଗ୍ନମ୍ । ଯତ୍ ଶ୍ରୀଃ ଵାଚାଂ ଜନଯତି ରତିଂ କିଂ ନୁ ମାନଂ କଵୀନାମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜିଷ୍ଣୋଃ ଯୁଧି ରଥଗତଂ ଯତ୍ ଚ ତତ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଈଯୁଃ ॥ 3॥ ଋଷିଃ ଉଵାଚ । ଦିଵି ଭୁଵି ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ମହୋତ୍ପାତାନ୍ ସମୁତ୍ଥିତାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆସୀନାନ୍ ସୁଧର୍ମାଯାଂ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରାହ ଯଦୂନ୍ ଇଦମ୍ ॥ 4॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ଏତେ ଘୋରାଃ ମହୋତ୍ପାତାଃ ଦ୍ଵାର୍ଵତ୍ଯାଂ ଯମକେତଵଃ । ମୁହୂର୍ତଂ ଅପି ନ ସ୍ଥେଯଂ ଅତ୍ର ନଃ ଯଦୁପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥ 5॥ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ବାଲାଃ ଚ ଵୃଦ୍ଧାଃ ଚ ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରଂ ଵ୍ରଜନ୍ତ୍ଵିତଃ । ଵଯଂ ପ୍ରଭାସଂ ଯାସ୍ଯାମଃ ଯତ୍ର ପ୍ରତ୍ଯକ୍ ସରସ୍ଵତୀ ॥ 6॥ ତତ୍ର ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଶୁଚଯ ଉପୋଷ୍ଯ ସୁସମାହିତାଃ । ଦେଵତାଃ ପୂଜଯିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ନପନ ଆଲେପନ ଅର୍ହଣୈଃ ॥7॥ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ତୁ ମହାଭାଗାନ୍ କୃତସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନା ଵଯମ୍ । ଗୋ ଭୂ ହିରଣ୍ଯ ଵାସୋଭିଃ ଗଜ ଅଶ୍ଵରଥ ଵେଶ୍ମଭିଃ ॥ 8॥ ଵିଧିଃ ଏଷଃ ହି ଅରିଷ୍ଟଘ୍ନଃ ମଙ୍ଗଲ ଆଯନଂ ଉତ୍ତମମ୍ । ଦେଵ ଦ୍ଵିଜ ଗଵାଂ ପୂଜା ଭୂତେଷୁ ପରମଃ ଭଵଃ ॥ 9॥ ଇତି ସର୍ଵେ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଯଦୁଵୃଦ୍ଧାଃ ମଧୁଦ୍ଵିଷଃ । ତଥା ଇତି ନୌଭିଃ ଉତ୍ତୀର୍ଯ ପ୍ରଭାସଂ ପ୍ରଯଯୂ ରଥୈଃ ॥ 10॥ ତସ୍ମିନ୍ ଭଗଵତା ଆଦିଷ୍ଟଂ ଯଦୁଦେଵେନ ଯାଦଵା । ଚକ୍ରୁଃ ପରଭଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ସର୍ଵଶ୍ରେଯ ଉପବୃଂହିତମ୍ ॥ 11॥ ତତଃ ତସ୍ମିନ୍ ମହାପାନଂ ପପୁଃ ମୈରେଯକଂ ମଧୁ । ଦିଷ୍ଟ ଵିଭ୍ରଂଶିତ ଧିଯଃ ଯତ୍ ଦ୍ରଵୈଃ ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ମତିଃ ॥ 12॥ ମହାପାନ ଅଭିମତ୍ତାନାଂ ଵୀରାଣାଂ ଦୃପ୍ତଚେତସାମ୍ । କୃଷ୍ଣମାଯା ଵିମୂଢାନାଂ ସଙ୍ଘର୍ଷଃ ସୁମହାନ୍ ଅଭୂତ୍ ॥ 13॥ ଯୁଯୁଧୁଃ କ୍ରୋଧସଂରବ୍ଧା ଵେଲାଯାଂ ଆତତାଯିନଃ । ଧନୁଭିଃ ଅସିଭିଃ ମଲ୍ଲୈଃ ଗଦାଭିଃ ତାଂ ଅରର୍ଷ୍ଟିଭିଃ ॥ 14॥ ପତତ୍ପତାକୈ ରଥକୁଞ୍ଜରାଦିଭିଃ ଖର ଉଷ୍ଟ୍ର ଗୋଭିଃ ମହିଷୈଃ ନରୈଃ ଅପି । ମିଥଃ ସମେତ୍ଯ ଅଶ୍ଵତରୈଃ ସୁଦୁର୍ମଦା ନ୍ଯହନ୍ ଶରର୍ଦଦ୍ଭିଃ ଇଵ ଦ୍ଵିପା ଵନେ ॥ 15॥ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ସାମ୍ବୌ ଯୁଧି ରୂଢମତ୍ସରୌ ଅକ୍ରୂର ଭୋଜୌ ଅନିରୁଦ୍ଧ ସାତ୍ଯକୀ । ସୁଭଦ୍ର ସଙ୍ଗ୍ରାମଜିତୌ ସୁଦାରୁଣୌ ଗଦୌ ସୁମିତ୍ରା ସୁରଥୌ ସମୀଯତୁଃ ॥ 16॥ ଅନ୍ଯେ ଚ ଯେ ଵୈ ନିଶଠ ଉଲ୍ମୁକ ଆଦଯଃ ସହସ୍ରଜିତ୍ ଶତଜିତ୍ ଭାନୁ ମୁଖ୍ଯାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଆସାଦ୍ଯ ମଦାନ୍ଧକାରିତା ଜଘ୍ନୁଃ ମୁକୁନ୍ଦେନ ଵିମୋହିତା ଭୃଶମ୍ ॥ 17॥ ଦାଶାର୍ହ ଵୃଷ୍ଣି ଅନ୍ଧକ ଭୋଜ ସାତ୍ଵତା ମଧୁ ଅର୍ବୁଦା ମାଥୁରଶୂରସେନାଃ । ଵିସର୍ଜନାଃ କୁକୁରାଃ କୁନ୍ତଯଃ ଚ ମିଥଃ ତତଃ ତେ ଅଥ ଵିସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥ 18॥ ପୁତ୍ରାଃ ଅଯୁଧ୍ଯନ୍ ପିତୃଭିଃ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ଚ ସ୍ଵସ୍ତ୍ରୀଯ ଦୌହିତ୍ର ପିତୃଵ୍ଯମାତୁଲୈଃ । ମିତ୍ରାଣି ମିତ୍ରୈଃ ସୁହୃଦଃ ସୁହୃଦ୍ଭିଃ ଜ୍ଞାତୀଂସ୍ତ୍ଵହନ୍ ଜ୍ଞାତଯଃ ଏଵ ମୂଢାଃ ॥ 19॥ ଶରେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ଭଜ୍ଯମାନେଷୁ ଧନ୍ଵସୁ । ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ମୁଷ୍ଟିଭିଃ ଜହ୍ରୁଃ ଏରକାଃ ॥ 20॥ ତାଃ ଵଜ୍ରକଲ୍ପାଃ ହି ଅଭଵନ୍ ପରିଘାଃ ମୁଷ୍ଟିନାଃ ଭୃତାଃ । ଜଘ୍ନୁଃ ଦ୍ଵିଷଃ ତୈଃ କୃଷ୍ଣେନ ଵାର୍ଯମାଣାଃ ତୁ ତଂ ଚ ତେ ॥ 21॥ ପ୍ରତ୍ଯନୀକଂ ମନ୍ଯମାନାଃ ବଲଭଦ୍ରଂ ଚ ମୋହିତାଃ । ହନ୍ତୁଂ କୃତଧିଯଃ ରାଜନ୍ ଆପନ୍ନାଃ ଆତତାଯିନଃ ॥ 22॥ ଅଥ ତୌ ଅପି ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଉଦ୍ଯମ୍ଯ କୁରୁନନ୍ଦନ । ଏରକା ମୁଷ୍ଟି ପରିଘୌ ଜରନ୍ତୌ ଜଘ୍ନତୁଃ ଯୁଧି ॥ 23॥ ବ୍ରହ୍ମଶାପ ଉପସୃଷ୍ଟାନାଂ କୃଷ୍ଣମାଯାଵୃତ ଆତ୍ମନାମ୍ । ସ୍ପର୍ଧାକ୍ରୋଧଃ କ୍ଷଯଂ ନିନ୍ଯେ ଵୈଣଵଃ ଅଗ୍ନିଃ ଯଥା ଵନମ୍ ॥ 24॥ ଏଵଂ ନଷ୍ଟେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ କୁଲେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ କେଶଵଃ । ଅଵତାରିତଃ ଭୁଵଃ ଭାରଃ ଇତି ମେନେ ଅଵଶେଷିତଃ ॥ 25॥ ରାମଃ ସମୁଦ୍ରଵେଲାଯାଂ ଯୋଗଂ ଆସ୍ଥାଯ ପୌରୁଷମ୍ । ତତ୍ ତ୍ଯାଜ ଲୋକଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ସଂଯୋଜ୍ଯ ଆତ୍ମାନଂ ଆତ୍ମନି ॥ 26॥ ରାମନିର୍ଯାଣଂ ଆଲୋକ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵକୀସୁତଃ । ନିଷସାଦ ଧରୋପସ୍ଥେ ତୂଷ୍ଣୀଂ ଆସାଦ୍ଯ ପିପ୍ପଲମ୍ ॥ 27॥ ବିଭ୍ରତ୍ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ରୂପଂ ଭ୍ରାଜିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭଯା ସ୍ଵଯା । ଦିଶଃ ଵିତିମାରାଃ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଧୂମଃ ଇଵ ପାଵକଃ ॥ 28॥ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଙ୍କଂ ଘନଶ୍ଯାମଂ ତପ୍ତ ହାଟକ ଵର୍ଚସମ୍ । କୌଶେଯ ଅମ୍ବର ଯୁଗ୍ମେନ ପରିଵୀତଂ ସୁମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 29॥ ସୁନ୍ଦର ସ୍ମିତ ଵକ୍ତ୍ର ଅବ୍ଜଂ ନୀଲ କୁନ୍ତଲ ମଣ୍ଡିତମ୍ । ପୁଣ୍ଡରୀକ ଅଭିରାମାକ୍ଷଂ ସ୍ଫୁରନ୍ ମକର କୁଣ୍ଡଲମ୍ ॥ 30॥ କଟିସୂତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର କିରୀଟ କଟକ ଅଙ୍ଗଦୈଃ । ହାର ନୂପୁର ମୁଦ୍ରାଭିଃ କୌସ୍ତୁଭେନ ଵିରାଜିତମ୍ ॥ 31॥ ଵନମାଲା ପରୀତାଙ୍ଗଂ ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିଃ ନିଜ ଆଯୁଧୈଃ । କୃତ୍ଵା ଉରୌ ଦକ୍ଷିଣେ ପାଦଂ ଆସୀନଂ ପଙ୍କଜ ଅରୁଣମ୍ ॥ 32॥ ମୁସଲୌ ଅଶେଷାଯଃ ଖଣ୍ଡକୃତେଷୁଃ ଲୁବ୍ଧକଃ ଜରାଃ । ମୃଗାସ୍ଯ ଆକାରଂ ତତ୍ ଚରଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ମୃଗଶଙ୍କଯା ॥ 33॥ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ତଂ ପୁରୁଷଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଃ କୃତ କିଲ୍ବିଷଃ । ଭୀତଃ ପପାତ ଶିରସା ପାଦଯୋଃ ଅସୁରଦ୍ଵିଷଃ ॥ 34॥ ଅଜାନତା କୃତଂ ଇଦଂ ପାପେନ ମଧୁସୂଦନ । କ୍ଷନ୍ତୁଂ ଅର୍ହସି ପାପସ୍ଯ ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକଃ ମେ ଅନଘ ॥ 35॥ ଯସ୍ଯ ଅନୁସ୍ମରଣଂ ନୄଣାଂ ଅଜ୍ଞାନ ଧ୍ଵାନ୍ତ ନାଶନମ୍ । ଵଦନ୍ତି ତସ୍ଯ ତେ ଵିଷ୍ଣୋ ମଯା ଅସାଧୁ କୃତଂ ପ୍ରଭୋ ॥ 36॥ ତତ୍ ମା ଆଶୁ ଜହି ଵୈକୁଣ୍ଠ ପାପ୍ମାନଂ ମୃଗ ଲୁବ୍ଧକମ୍ । ଯଥା ପୁନଃ ଅହଂ ତୁ ଏଵଂ ନ କୁର୍ଯାଂ ସତ୍ ଅତିକ୍ରମମ୍ ॥ 37॥ ଯସ୍ଯ ଆତ୍ମ ଯୋଗ ରଚିତଂ ନ ଵିଦୁଃ ଵିରିଞ୍ଚଃ ରୁଦ୍ର ଆଦଯଃ ଅସ୍ଯ ତନଯାଃ ପତଯଃ ଗିରାଂ ଯେ । ତ୍ଵତ୍ ମାଯଯା ପିହିତ ଦୃଷ୍ଟଯଃ ଏତତ୍ ଅଞ୍ଜଃ କିଂ ତସ୍ଯ ତେ ଵଯଂ ଅସତ୍ ଗତଯଃ ଗୃଣୀମଃ ॥ 38॥ ଶ୍ରୀଭଗଵାନ୍ ଉଵାଚ । ମା ଭୈଃ ଜରେ ତ୍ଵଂ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କାମଃ ଏଷଃ କୃତଃ ହି ମେ । ଯାହି ତ୍ଵଂ ମତ୍ ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ସୁକୃତିନାଂ ପଦମ୍ ॥ 39॥ ଇତି ଆଦିଷ୍ଟଃ ଭଗଵତା କୃଷ୍ଣେନ ଇଚ୍ଛା ଶରୀରିଣା । ତ୍ରିଃ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ତଂ ନତ୍ଵା ଵିମାନେନ ଦିଵଂ ଯଯୌ ॥ 40॥ ଦାରୁକଃ କୃଷ୍ଣପଦଵୀଂ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତାମ୍ । ଵାଯୁଂ ତୁଲସିକାମୋଦଂ ଆଘ୍ରାଯ ଅଭିମୁଖଂ ଯଯୌ ॥ 41॥ ତଂ ତତ୍ର ତିଗ୍ମଦ୍ଯୁଭିଃ ଆଯୁଧୈଃ ଵୃତମ୍ ହି ଅଶ୍ଵତ୍ଥମୂଲେ କୃତକେତନଂ ପତିମ୍ । ସ୍ନେହପ୍ଲୁତାତ୍ମା ନିପପାତ ପାଦଯୋ ରଥାତ୍ ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ସବାଷ୍ପଲୋଚନଃ ॥ 42॥ ଅପଶ୍ଯତଃ ତ୍ଵତ୍ ଚରଣ ଅମ୍ବୁଜଂ ପ୍ରଭୋ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟା ତମସି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା । ଦିଶଃ ନ ଜାନେ ନ ଲଭେ ଚ ଶାନ୍ତିମ୍ ଯଥା ନିଶାଯଂ ଉଡୁପେ ପ୍ରଣଷ୍ଟେ ॥ 43॥ ଇତି ବ୍ରୁଵତେ ସୂତେ ଵୈ ରଥଃ ଗରୁଡଲାଞ୍ଛନଃ । ଖଂ ଉତ୍ପପାତ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସାଶ୍ଵଧ୍ଵଜଃ ଉଦୀକ୍ଷତଃ ॥ 44॥ ତଂ ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛନ୍ ଦିଵ୍ଯାନି ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରହରଣାନି ଚ । ତେନ ଅତି ଵିସ୍ମିତ ଆତ୍ମାନଂ ସୂତଂ ଆହ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ 45॥ ଗଚ୍ଛ ଦ୍ଵାରଵତୀଂ ସୂତ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ନିଧନଂ ମିଥଃ । ସଙ୍କର୍ଷଣସ୍ଯ ନିର୍ଯାଣଂ ବନ୍ଧୁଭ୍ଯଃ ବ୍ରୂହି ମତ୍ ଦଶାମ୍ ॥ 46॥ ଦ୍ଵାରକାଯାଂ ଚ ନ ସ୍ଥେଯଂ ଭଵଦ୍ଭିଃ ଚ ସ୍ଵବନ୍ଧୁଭିଃ । ମଯା ତ୍ଯକ୍ତାଂ ଯଦୁପୁରୀଂ ସମୁଦ୍ରଃ ପ୍ଲାଵଯିଷ୍ଯତି ॥ 47॥ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପରିଗ୍ରହଂ ସର୍ଵେ ଆଦାଯ ପିତରୌ ଚ ନଃ । ଅର୍ଜୁନେନ ଆଵିତାଃ ସର୍ଵ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥଂ ଗମିଷ୍ଯଥ ॥ 48॥ ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍ ଧର୍ମଂ ଆସ୍ଥାଯ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠଃ ଉପେକ୍ଷକଃ । ମନ୍ମାଯା ରଚନାଂ ଏତାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଉପଶମଂ ଵ୍ରଜ ॥ 49॥ ଇତି ଉକ୍ତଃ ତଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତତ୍ ପାଦୌ ଶୀର୍ଷ୍ଣି ଉପାଧାଯ ଦୁର୍ମନାଃ ପ୍ରଯଯୌ ପୁରୀମ୍ ॥ 50॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ଯଦୁକୁଲସଙ୍କ୍ଷଯୋ ନାମ ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 30॥ ଅଥ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ଅଧ୍ଯାଯଃ । ଶ୍ରୀଶୁକଃ ଉଵାଚ । ଅଥ ତତ୍ର ଆଗମତ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଭଵାନ୍ଯା ଚ ସମଂ ଭଵଃ । ମହେନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖାଃ ଦେଵାଃ ମୁନଯଃ ସପ୍ରଜେଶ୍ଵରାଃ ॥ 1॥ ପିତରଃ ସିଦ୍ଧଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ଵିଦ୍ଯାଧର ମହୋରଗାଃ । ଚାରଣାଃ ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି କିନ୍ନର ଅପ୍ସରସଃ ଦ୍ଵିଜାଃ ॥ 2॥ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମାଃ ଭଗଵତଃ ନିର୍ଵାଣଂ ପରମ ଉତ୍ସୁକାଃ । ଗାଯନ୍ତଃ ଚ ଗୃଣନ୍ତଃ ଚ ଶୌରେଃ କର୍ମାଣି ଜନ୍ମ ଚ ॥ 3॥ ଵଵର୍ଷୁଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷାଣି ଵିମାନ ଆଵଲିଭିଃ ନଭଃ । କୁର୍ଵନ୍ତଃ ସଙ୍କୁଲଂ ରାଜନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ଯୁତାଃ ॥ 4॥ ଭଗଵାନ୍ ପିତାମହଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଭୂତିଃ ଆତ୍ମନଃ ଵିଭୁଃ । ସଂଯୋଜ୍ଯ ଆତ୍ମନି ଚ ଆତ୍ମାନଂ ପଦ୍ମନେତ୍ରେ ନ୍ଯମୀଲଯତ୍ ॥ 5॥ ଲୋକାଭିରାମାଂ ସ୍ଵତନୁଂ ଧାରଣା ଧ୍ଯାନ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ଯୋଗଧାରଣଯା ଆଗ୍ନେଯ୍ଯା ଅଦଗ୍ଧ୍ଵା ଧାମ ଆଵିଶତ୍ ସ୍ଵକମ୍ ॥ 6॥ ଦିଵି ଦୁନ୍ଦୁଭଯଃ ନେଦୁଃ ପେତୁଃ ସୁମନଃ ଚ ଖାତ୍ । ସତ୍ଯଂ ଧର୍ମଃ ଧୃତିଃ ଭୂମେଃ କୀର୍ତିଃ ଶ୍ରୀଃ ଚ ଅନୁ ତଂ ଵଯୁଃ ॥ 7॥ ଦେଵ ଆଦଯଃ ବ୍ରହ୍ମମୁଖ୍ଯାଃ ନ ଵିଶନ୍ତଂ ସ୍ଵଧାମନି । ଅଵିଜ୍ଞାତଗତିଂ କୃଷ୍ଣଂ ଦଦୃଶୁଃ ଚ ଅତିଵିସ୍ମିତାଃ ॥ 8॥ ସୌଦାମନ୍ଯାଃ ଯଥା ଆକାଶେ ଯାନ୍ତ୍ଯାଃ ହିତ୍ଵା ଅଭ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍ । ଗତିଃ ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ମର୍ତ୍ଯୈଃ ତଥା କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଦୈଵତୈଃ ॥ 9॥ ବ୍ରହ୍ମ ରୁଦ୍ର ଆଦଯଃ ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯୋଗଗତିଂ ହରେଃ । ଵିସ୍ମିତାଃ ତାଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଲୋକଂ ଯଯୁଃ ତଦା ॥ 10॥ ରାଜନ୍ ପରସ୍ଯ ତନୁଭୃତ୍ ଜନନାପ୍ଯଯେହା ମାଯାଵିଡମ୍ବନଂ ଅଵେହି ଯଥା ନଟସ୍ଯ । ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଆତ୍ମନା ଇଦଂ ଅନୁଵିଶ୍ଯ ଵିହୃତ୍ଯ ଚ ଅନ୍ତେ ସଂହୃତ୍ଯ ଚ ଆତ୍ମ ମହିନା ଉପରତଃ ସଃ ଆସ୍ତେ ॥ 11॥ ମର୍ତ୍ଯେନ ଯଃ ଗୁରୁସୁତଂ ଯମଲୋକନୀତମ୍ ତ୍ଵାଂ ଚ ଆନଯତ୍ ଶରଣଦଃ ପରମ ଅସ୍ତ୍ର ଦଗ୍ଧମ୍ । ଜିଗ୍ଯେ ଅନ୍ତକ ଅନ୍ତକଂ ଅପି ଈଶଂ ଅସୌ ଅଵନୀଶଃ କିଂ ସ୍ଵାଵନେ ସ୍ଵରନଯନ୍ ମୃଗଯୁଂ ସଦେହମ୍ ॥ 12॥ ତଥା ଅପି ଅଶେଶା ସ୍ଥିତି ସମ୍ଭଵ ଅପି ଅଯେଷୁ ଅନନ୍ଯ ହେତୁଃ ଯତ୍ ଅଶେଷ ଶକ୍ତିଧୃକ୍ । ନ ଇଚ୍ଛତ୍ ପ୍ରଣେତୁଂ ଵପୁଃ ଅତ୍ର ଶେଷିତମ୍ ମର୍ତ୍ଯେନ କିଂ ସ୍ଵସ୍ଥଗତିଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯନ୍ ॥ 13॥ ଯଃ ଏତାଂ ପ୍ରାତଃ ଉତ୍ଥାଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପଦଵୀଂ ପରାମ୍ । ପ୍ରଯତଃ କୀର୍ତଯେତ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତାଂ ଏଵ ଆପ୍ନୋତି ଅନୁତ୍ତମାମ୍ ॥ 14॥ ଦାରୁକଃ ଦ୍ଵାରକାଂ ଏତ୍ଯ ଵସୁଦେଵ ଉଗ୍ରସେନଯୋଃ । ପତିତ୍ଵା ଚରଣାଵସ୍ରୈଃ ନ୍ଯଷିଞ୍ଚତ୍ କୃଷ୍ଣଵିଚ୍ଯୁତଃ ॥ 15॥ କଥଯାମାସ ନିଧନଂ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ନୃପ । ତତ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଦ୍ଵିଗ୍ନ ହୃଦଯାଃ ଜନାଃ ଶୋକ ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିତାଃ ॥ 16॥ ତତ୍ର ସ୍ମ ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁଃ କୃଷ୍ଣ ଵିଶ୍ଲେଷ ଵିହ୍ଵଲାଃ । ଵ୍ଯସଵାଃ ଶେରତେ ଯତ୍ର ଜ୍ଞାତଯଃ ଘ୍ନନ୍ତଃ ଆନନମ୍ ॥ 17॥ ଦେଵକୀ ରୋହିଣୀ ଚ ଏଵ ଵସୁଦେଵଃ ତଥା ସୁତୌ । କୃଷ୍ଣ ରାମ ଅଵପଶ୍ଯନ୍ତଃ ଶୋକ ଆର୍ତାଃ ଵିଜହୁଃ ସ୍ମୃତିମ୍ ॥ 18॥ ପ୍ରାଣାନ୍ ଚ ଵିଜହୁଃ ତତ୍ର ଭଗଵତ୍ ଵିରହ ଆତୁରାଃ । ଉପଗୁହ୍ଯ ପତୀନ୍ ତାତ ଚିତାଂ ଆରୁରୁହୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 19॥ ରାମପତ୍ନ୍ଯଃ ଚ ତତ୍ ଦେହଂ ଉପଗୁହ୍ଯ ଅଗ୍ନିଂ ଆଵିଶନ୍ । ଵସୁଦେଵପତ୍ନ୍ଯଃ ତତ୍ ଗାତ୍ରଂ ପ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନ ଆଦୀନ୍ ହରେଃ ସ୍ନୁଷାଃ । କୃଷ୍ଣପତ୍ନ୍ଯଃ ଆଵିଶନ୍ ଅଗ୍ନିଂ ରୁକ୍ମିଣି ଆଦ୍ଯାଃ ତଦାତ୍ମିକାଃ ॥ 20॥ ଅର୍ଜୁନଃ ପ୍ରେଯସଃ ସଖ୍ଯୁଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵିରହ ଆତୁରଃ । ଆତ୍ମାନଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯାମାସ କୃଷ୍ଣଗୀତୈଃ ସଦୁକ୍ତିଭିଃ ॥ 21॥ ବନ୍ଧୂନାଂ ନଷ୍ଟଗୋତ୍ରାଣାଂ ଅର୍ଜୁନଃ ସାମ୍ପରାଯିକମ୍ । ହତାନାଂ କାରଯାମାସ ଯଥାଵତ୍ ଅନୁପୂର୍ଵଶଃ ॥ 22॥ ଦ୍ଵାରକାଂ ହରିଣା ତ୍ଯକ୍ତା ସମୁଦ୍ରଃ ଅପ୍ଲାଵଯତ୍ କ୍ଷଣାତ୍ । ଵର୍ଜଯିତ୍ଵା ମହାରାଜ ଶ୍ରୀମତ୍ ଭଗଵତ୍ ଆଲଯମ୍ ॥ 23॥ ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ନିହିତଃ ତତ୍ର ଭଗଵାନ୍ ମଧୁସୂଦନଃ । ସ୍ମୃତ୍ଯା ଅଶେଷା ଅଶୁଭହରଂ ସର୍ଵ ମଙ୍ଗଲଂ ଅମଙ୍ଗଲମ୍ ॥ 24॥ ସ୍ତ୍ରୀ ବାଲ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଆଦାଯ ହତଶେଷାନ୍ ଧନଞ୍ଜଯଃ । ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥଂ ସମାଵେଶ୍ଯ ଵଜ୍ର ତତ୍ର ଅଭ୍ଯଷେଚଯତ୍ ॥ 25॥ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁହୃତ୍ ଵଧଂ ରାଜନ୍ ଅର୍ଜୁନାତ୍ ତେ ପିତାମହାଃ । ତ୍ଵାଂ ତୁ ଵଂଶଧରଂ କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ମୁଃ ସର୍ଵେ ମହାପଥମ୍ ॥ 26॥ ଯଃ ଏତତ୍ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ କର୍ମାଣି ଜନ୍ମ ଚ । କୀର୍ତଯେତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ମର୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ ॥ 27॥ ଇତ୍ଥଂ ହରେଃ ଭଗଵତଃ ରୁଚିର ଅଵତାର ଵୀର୍ଯାଣି ବାଲଚରିତାନି ଚ ଶନ୍ତମାନି । ଅନ୍ଯତ୍ର ଚ ଇହ ଚ ଶ୍ରୁତାନି ଗୃଣନ୍ ମନୁଷ୍ଯଃ ଭକ୍ତିଂ ପରାଂ ପରମହଂସଗତୌ ଲଭେତ ॥ 28॥ ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମେକାଦଶସ୍କନ୍ଧେ ମୌସଲୋପାଖ୍ଯାନଂ ନାମ ଏକତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 31॥ ॥ ଇତି ଉଦ୍ଧଵଗୀତା ନାମ ଏକାଦଶସ୍କନ୍ଧଃ ସମାପ୍ତଃ ॥