sampūrṇa kenopaniṣad

(Complete Kena Upanishad in English (IAST))

The Kena Upaniṣad belongs to the Sāma Veda and takes its name from its first word, kena — "by whom?" It opens with the disciple asking: by whose will does the mind go to its object, by whose command does the breath do its duty, who directs speech, eye and ear? The answer given is that Brahman is the ear of the ear and the mind of the mind, not what the eye sees but that by which seeing occurs. Its later sections tell of the devas and the yakṣa, where Agni and Vāyu meet the limit of their own power and Umā reveals to Indra whose presence it was.

Reading depth
Lyrics
kenopaniṣat
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi |
sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ
mā'haṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu |
tadātmani nirate ya
upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu |
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
oṃ keneṣitaṃ patati preṣitaṃ manaḥ
kena prāṇaḥ prathamaḥ praiti yuktaḥ |
keneṣitāṃ vācamimāṃ vadanti
cakṣuḥ śrotraṃ ka u devo yunakti || 1||
śrotrasya śrotraṃ manaso mano yad
vāco ha vācaṃ sa u prāṇasya prāṇaḥ |
cakṣuṣaścakṣuratimucya dhīrāḥ
pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 2||
na tatra cakṣurgacchati na vāggacchati no manaḥ |
na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt || 3||
anyadeva tadviditādatho aviditādadhi |
iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nastadvyācacakṣire || 4||
yadvācā'nabhyuditaṃ yena vāgabhyudyate |
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 5||
yanmanasā na manute yenāhurmano matam |
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 6||
yaccakṣuṣā na paśyati yena cakṣū~ṣi paśyati |
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 7||
yacchrotreṇa na śṛṇoti yena śrotramidaṃ śrutam |
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 8||
yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇaḥ praṇīyate |
tadeva brahma tvaṃ viddhi nedaṃ yadidamupāsate || 9||
|| iti kenopaniṣadi prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
yadi manyase suvedeti daharamevāpi var dabhramevāpi
nūnaṃ tvaṃ vettha brahmaṇo rūpam |
yadasya tvaṃ yadasya deveṣvatha nu
mīmā~syameva te manye viditam || 1||
nāhaṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca |
yo nastadveda tadveda no na vedeti veda ca || 2||
yasyāmataṃ tasya mataṃ mataṃ yasya na veda saḥ |
avijñātaṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām || 3||
pratibodhaviditaṃ matamamṛtatvaṃ hi vindate |
ātmanā vindate vīryaṃ vidyayā vindate'mṛtam || 4||
iha cedavedīdatha satyamasti
na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ |
bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ
pretyāsmāllokādamṛtā bhavanti || 5||
|| iti kenopaniṣadi dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo
vijaye devā amahīyanta || 1||
ta aikṣantāsmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti |
taddhaiṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tanna vyajānata
kimidaṃ yakṣamiti || 2||
te'gnimabruvañjātaveda etadvijānīhi
kimidaṃ yakṣamiti tatheti || 3||
tadabhyadravattamabhyavadatko'sītyagnirvā
ahamasmītyabravījjātavedā vā ahamasmīti || 4||
tasmim̐stvayi kiṃ vīryamityapīdam̐ sarvaṃ
daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti || 5||
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetaddaheti |
tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhuṃ sa tata eva
nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 6||
atha vāyumabruvanvāyavetadvijānīhi
kimetadyakṣamiti tatheti || 7||
tadabhyadravattamabhyavadatko'sīti vāyurvā
ahamasmītyabravīnmātariśvā vā ahamasmīti || 8||
tasmi~stvayi kiṃ vīryamityapīda~
sarvamādadīya yadidaṃ pṛthivyāmiti || 9||
tasmai tṛṇaṃ nidadhāvetadādatsveti
tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśākādātuṃ sa tata eva
nivavṛte naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti || 10||
athendramabruvanmaghavannetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti
tadabhyadravattasmāttirodadhe || 11||
sa tasminnevākāśe striyamājagāma bahuśobhamānāmumā~
haimavatīṃ tā~hovāca kimetadyakṣamiti || 12||
|| iti kenopaniṣadi tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
sā brahmeti hovāca brahmaṇo vā etadvijaye mahīyadhvamiti
tato haiva vidāñcakāra brahmeti || 1||
tasmādvā ete devā atitarāmivānyāndevānyadagnirvāyurindraste
hyenannediṣṭhaṃ pasparśuste hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 2||
tasmādvā indro'titarāmivānyāndevānsa
hyenannediṣṭhaṃ pasparśa sa hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti || 3||
tasyaiṣa ādeśo yadetadvidyuto vyadyutadā3
itīn nyamīmiṣadā3 ityadhidaivatam || 4||
athādhyātmaṃ yadetadgacchatīva ca mano'nena
caitadupasmaratyabhīkṣṇa~ saṅkalpaḥ || 5||
taddha tadvanaṃ nāma tadvanamityupāsitavyaṃ sa ya etadevaṃ vedābhi
hainam̐ sarvāṇi bhūtāni saṃvāñchanti || 6||
upaniṣadaṃ bho brūhītyuktā ta upaniṣadbrāhmīṃ vāva ta
upaniṣadamabrūmeti || 7||
tasyai tapo damaḥ karmeti pratiṣṭhā vedāḥ sarvāṅgāni
satyamāyatanam || 8||
yo vā etāmevaṃ vedāpahatya pāpmānamanante svarge
loke jyeye pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati || 9||
|| iti kenopaniṣadi caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi |
sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ
mā'haṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu |
tadātmani nirate ya
upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu |
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||

Explore More