Lord Brahman (The Supreme Self)

3 - চাতুৰ্হোত্ৰচযনম্ - কৃষ্ণ যজুৰ্ৱেদ তৈত্তিৰীয আৰণ্যক পাঠঃ - চিত্তিঃ স্ৰুক্

(Chaturhotrachayanam in Assamese)

From Taittiriya Aranyaka, Krishna Yajurveda

Chaturhotrachayanam is a profound esoteric text from the third prapathaka of the Taittiriya Aranyaka. It delineates the internal yajna or sacrificial ritual, conceptualizing the human body and mind as the instruments of divine offering. By identifying elements such as speech, mind, and prana with the components of a ritual fire sacrifice, the stotra serves as a meditative tool for self-realization. Chanting these mantras aligns the practitioner with cosmic rhythms, purifying the consciousness and facilitating the transformation of mundane actions into spiritual oblations, ultimately leading to oneness with the Ultimate Reality, the Paramatman.

কৃষ্ণ যজুৰ্ৱেদীয তৈত্তিৰীয আৰণ্যকে তৃতীযঃ প্ৰপাঠকঃ - চাতুৰ্হোত্ৰচযনম্
ও-ন্নমঃ পৰমাত্মনে, শ্ৰী মহাগণপতযে নমঃ,
শ্ৰী গুৰুভ্যো নমঃ । হৰিঃ ওম্ ॥
অনুৱাকং 1
চিত্তি-স্স্ৰুক্ । চিত্তমাজ্যম্ । ৱাগ্ৱেদিঃ । আধীত-ম্বৰ্হিঃ ।
কেতো অগ্নিঃ । ৱিজ্ঞাতমগ্নিঃ । ৱাক্পতিৰ্হোতা । মন উপৱক্তা । প্ৰাণো হৱিঃ । সামাদ্ধ্ৱৰ্যুঃ ॥ ৱাচস্পতে ৱিধে নামন্ন্ । ৱিধেম তে নাম । ৱিধেস্ত্ৱ-মস্মাক-ন্নাম । ৱাচস্পতি-স্সোম-ম্পিবতু । আ-ঽস্মাসু নৃম্ণ-ন্ধাথ্স্ৱাহা ॥ 1 ॥
(অদ্ধ্ৱৰ্যুঃ পঞ্চ চ) (অ. 1)
অনুৱাকং 2
পৃথিৱী হোতা । দ্যৌৰদ্ধ্ৱৰ্যুঃ । ৰুদ্ৰো-ঽগ্নীত্ । বৃহস্পতিৰুপৱক্তা ॥ ৱাচস্পতে ৱাচো ৱীৰ্যেণ । সম্ভৃতত-মেনাযক্ষ্যসে । যজমানায ৱাৰ্যম্ ।
আ সুৱস্কৰস্মৈ । ৱাচস্পতি-স্সোম-ম্পিবতি ।
জজনদিন্দ্ৰমিন্দ্ৰিযায স্ৱাহা ॥ 2 ॥
(পৃথিৱী হোতা দশ) (অ. 2)
অনুৱাকং 3
অগ্নিৰ্-হোতা । অশ্ৱিনা-ঽদ্ধ্ৱৰ্যূ । ত্ৱষ্টা-ঽগ্নীত্ । মিত্ৰ উপৱক্তা ॥ সোম-স্সোমস্য পুৰোগাঃ । শুক্ৰ-শ্শুক্ৰস্য পুৰোগাঃ । শ্ৰাতাস্ত ইন্দ্ৰ সোমাঃ । ৱাতাপেৰ্-হৱনশ্ৰুত-স্স্ৱাহা ॥ 3 ॥
(অগ্নিৰ্-হোতা-ঽষ্টৌ) (অ. 3)
অনুৱাকং 4
সূৰ্য-ন্তে চক্ষুঃ । ৱাত-ম্প্ৰাণঃ ।
দ্যা-ম্পৃষ্ঠম্ । অন্তৰিক্ষমাত্মা ।
অঙ্গৈ-ৰ্যজ্ঞম্ । পৃথিৱীগ্ং শৰীৰৈঃ ॥ ৱাচস্পতে-ঽচ্ছিদ্ৰযা ৱাচা । অচ্ছিদ্ৰযা জুহ্ৱা । দিৱি দেৱাৱৃধগ্ং হোত্ৰা মেৰযস্ৱ স্ৱাহা ॥ 4 ॥
(সূৰ্য-ন্তে নৱ) (অ. 4)
অনুৱাকং 5
মহাহৱিৰ্ হোতা । সত্যহৱিৰদ্ধ্ৱৰ্যুঃ । অচ্যুতপাজা অগ্নীত্ । অচ্যুতমনা উপৱক্তা । অনাধৃষ্যশ্চা প্ৰতিধৃষ্যশ্চ যজ্ঞস্যাভিগৰৌ । অযাস্য উদ্গাতা ॥ ৱাচস্পতে হৃদ্ৱিধে নামন্ন্ । ৱিধেম তে নাম ।
ৱিধেস্ত্ৱমস্মাক-ন্নাম । ৱাচস্পতি-স্সোমমপাত্ । মা দৈৱ্যস্তন্তু-শ্ছেদি মা মনুষ্যঃ । নমো দিৱে । নমঃ পৃথিৱ্যৈ স্ৱাহা ॥ 5 ॥
(অপা-ত্ত্ৰীণি চ) (অ. 5)
অনুৱাকং 6
ৱাঘোতা । দীক্ষা পত্নী । ৱাতো-ঽদ্ধ্ৱৰ্যুঃ । আপো-ঽভিগৰঃ । মনো হৱিঃ । তপসি জুহোমি ॥
ভূৰ্ভুৱস্সুৱঃ । ব্ৰহ্ম স্ৱযম্ভু ।
ব্ৰহ্মণে স্ৱযম্ভুৱে স্ৱাহা ॥ 6 ॥
(ৱাঘোতা নৱ) (অ. 6)
অনুৱাকং 7
ব্ৰাহ্মণ একহোতা । স যজ্ঞঃ । স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । যজ্ঞশ্চ মে ভূযাত্ ॥ অগ্নি-ৰ্দ্ৱিহোতা । স ভৰ্তা । স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । ভৰ্তা চ মে ভূযাত্ ॥
পৃথিৱী ত্ৰিহোতা । স প্ৰতিষ্ঠা ॥ 7 ॥
স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । প্ৰতিষ্ঠা চ মে ভূযাত্ ॥ অন্তৰিক্ষ-ঞ্চতুৰ্হোতা । স ৱিষ্ঠাঃ । স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । ৱিষ্ঠাশ্চ মে ভূযাত্ ॥
ৱাযুঃ পঞ্চহোতা । স প্ৰাণঃ ।
স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । প্ৰাণশ্চ মে ভূযাত্ ॥ 8 ॥
চন্দ্ৰমা-ষ্ষড্ঢোতা । স ঋতূন্ কল্পযাতি ।
স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । ঋতৱশ্চ মে কল্পন্তাম্ ॥ অন্নগ্ং সপ্তহোতা । স প্ৰাণস্য প্ৰাণঃ । স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । প্ৰাণস্য চ মে প্ৰাণো ভূযাত্ ॥ দ্যৌৰষ্টহোতা । সো-ঽনাধৃষ্যঃ ॥ 9 ॥
স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । অনাধৃষ্যশ্চ ভূযাসম্ ॥
আদিত্যো নৱহোতা । স তেজস্ৱী ।
স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । তেজস্ৱী চ ভূযাসম্ ॥ প্ৰজাপতি-ৰ্দশহোতা । স ইদগ্ং সৰ্ৱম্ । স মে দদাতু প্ৰজা-ম্পশূ-ন্পুষ্টিং-যঁশঃ । সৰ্ৱ-ঞ্চ মে ভূযাত্ ॥ 10 ॥
(প্ৰতিষ্ঠা-প্ৰাণশ্চ মে ভূযা-দনাধৃষ্যঃ-সৰ্ৱ-ঞ্চ মে ভূযাত্) (অ. 7)
(ব্ৰাহ্মণো যজ্ঞো-ঽগ্নিৰ্ভৰ্তা পৃথিৱী প্ৰতিষ্ঠা-ঽন্তৰিক্ষং-ৱিঁষ্ঠা ৱাযুঃ
প্ৰাণশ্চন্দ্ৰমা ঋতূনন্নগ্ং স প্ৰাণস্য প্ৰাণো দ্যৌৰনাধৃষ্য আদিত্যঃ
স তেজস্ৱী প্ৰজাপতি-স্স ইদগ্ং সৰ্ৱগ্ং সৰ্ৱ-ঞ্চ মে ভূযাত্)
অনুৱাকং 8
অগ্নি-ৰ্যজুৰ্ভিঃ । সৱিতা স্তোমৈঃ । ইন্দ্ৰ উক্থামদৈঃ ।
মিত্ৰাৱৰুণাৱাশিষা । অঙ্গিৰসো ধিষ্ণিযৈৰগ্নিভিঃ । মৰুতঃ সদোহৱিৰ্ধানাভ্যাম্ । আপঃ প্ৰোক্ষণীভিঃ ।
ওষধযো বৰ্হিষা । অদিতিৰ্ৱেদ্যা । সোমো দীক্ষযা ॥ 11 ॥
ত্ৱষ্টেদ্ধ্মেন । ৱিষ্ণু-ৰ্যজ্ঞেন । ৱসৱ আজ্যেন । আদিত্যা দক্ষিণাভিঃ । ৱিশ্ৱে দেৱা ঊৰ্জা ।
পূষা স্ৱগাকাৰেণ । বৃহস্পতিঃ পুৰোধযা ।
প্ৰজাপতিৰুদ্গীথেন । অন্তৰিক্ষ-ম্পৱিত্ৰেণ । ৱাযুঃ পাত্ৰৈঃ । অহগ্গ্ শ্ৰদ্ধযা ॥ 12 ॥
(দীক্ষযা - পাত্ৰৈৰেক-ঞ্চ) (অ. 8)
অনুৱাকং 9
সেনেন্দ্ৰস্য । ধেনা বৃহস্পতেঃ । পত্থ্যা পূষ্ণঃ । ৱাগ্ৱাযোঃ । দীক্ষা সোমস্য । পৃথিৱ্যগ্নেঃ । ৱসূনা-ঙ্গাযত্ৰী । ৰুদ্ৰাণা-ন্ত্ৰিষ্টুক্ । আদিত্যানা-ঞ্জগতী । ৱিষ্ণোৰনুষ্টুক্ ॥ 13 ॥
ৱৰুণস্য ৱিৰাট্ । যজ্ঞস্য পঙ্ক্তিঃ । প্ৰজাপতেৰনুমতিঃ । মিত্ৰস্য শ্ৰদ্ধা । সৱিতুঃ প্ৰসূতিঃ । সূৰ্যস্য মৰীচিঃ । চন্দ্ৰমসো ৰোহিণী । ঋষীণামৰুন্ধতী । পৰ্জন্যস্য ৱিদ্যুত্ ।
চতস্ৰো দিশঃ । চতস্ৰো-ঽৱান্তৰদিশাঃ । অহশ্চ ৰাত্ৰিশ্চ । কৃষিশ্চ ৱৃষ্টিশ্চ ।
ত্ৱিষিশ্চাপচিতিশ্চ । আপশ্চৌষধযশ্চ ।
ঊৰ্ক্চ সূনৃতা চ দেৱানা-ম্পত্নযঃ ॥ 14 ॥
(অনুষ্টুগ্ - দিশ-ষ্ষট্চ) (অ. 9)
অনুৱাকং 10
দেৱস্য ত্ৱা সৱিতুঃ প্ৰসৱে । অশ্ৱিনো-ৰ্বাহুভ্যাম্ ।
পূষ্ণো হস্তাভ্যা-ম্প্ৰতিগৃহ্ণামি ।
ৰাজা ত্ৱা ৱৰুণো নযতু দেৱি দক্ষিণে-ঽগ্নযে হিৰণ্যম্ । তেনামৃতত্ৱমশ্যাম্ । ৱযো দাত্ৰে । মযো মহ্যমস্তু প্ৰতিগ্ৰহীত্ৰে । ক ইদ-ঙ্কস্মা অদাত্ । কামঃ কামায । কামো দাতা ॥ 15 ॥
কামঃ প্ৰতিগ্ৰহীতা । কামগ্ং সমুদ্ৰমাৱিশ । কামেন ত্ৱা প্ৰতিগৃহ্ণামি ।
কামৈতত্তে । এষা তে কাম দক্ষিণা । উত্তানস্ত্ৱা-ঽঽঙ্গীৰসঃ প্ৰতিগৃহ্ণাতু ।
সোমায ৱাসঃ । ৰুদ্ৰায গাম্ । ৱৰুণাযাশ্ৱম্ ।
প্ৰজাপতযে পুৰুষম্ ॥ 16 ॥
মনৱে তল্পম্ । ত্ৱষ্ট্ৰে-ঽজাম্ । পূষ্ণে-ঽৱিম্ । নিৰ্-ঋত্যা অশ্ৱতৰগৰ্দভৌ । হিমৱতো হস্তিনম্ । গন্ধৰ্ৱা-ফ্সৰাভ্যঃ-স্ৰগলঙ্কৰণে ।
ৱিশ্ৱেভ্যো দেৱেভ্যো ধান্যম্ । ৱাচে-ঽন্নম্ । ব্ৰহ্মণ ওদনম্ । সমুদ্ৰাযাপঃ ॥ 17 ॥
উত্তানাযাঙ্গীৰসাযানঃ । ৱৈশ্ৱানৰায ৰথম্ ॥
ৱৈশ্ৱানৰঃ প্ৰত্নথা নাকমাৰুহত্ ।
দিৱঃ পৃষ্ঠ-ম্ভন্দমান-স্সুমন্মভিঃ ।
স পূৰ্ৱৱজ্জনযজ্জন্তৱে ধনম্ । সমানমজ্মা পৰিযাতি জাগৃৱিঃ ॥
ৰাজা ত্ৱা ৱৰুণো নযতু দেৱি দক্ষিণে ৱৈশ্ৱানৰায ৰথম্ । তেনামৃতত্ৱমশ্যাম্ । ৱযো দাত্ৰে ।
মযো মহ্যমস্তু প্ৰতিগ্ৰহীত্ৰে ॥ 18 ॥
ক ইদ-ঙ্কস্মা অদাত্ । কামঃ কামায । কামো দাতা ।
কামঃ প্ৰতিগ্ৰহীতা । কামগ্ং সমুদ্ৰমাৱিশ । কামেন ত্ৱা প্ৰতিগৃহ্ণামি । কামৈতত্তে । এষা তে কাম দক্ষিণা । উত্তানস্ত্ৱা-ঽঽঙ্গীৰসঃ প্ৰতিগৃহ্ণাতু ॥ 19 ॥
(দাতা - পুৰুষ - মাপঃ - প্ৰতিগ্ৰহীত্ৰে - +নৱ চ) (অ. 10)
অনুৱাকং 11
সুৱৰ্ণ-ঙ্ঘৰ্ম-ম্পৰিৱেদ ৱেনম্ । ইন্দ্ৰস্যাত্মান-ন্দশধা চৰন্তম্ ।
অন্ত-স্সমুদ্ৰে মনসা চৰন্তম্ । ব্ৰহ্মা-ঽন্ৱৱিন্দ-দ্দশহোতাৰমৰ্ণে ।
অন্তঃ প্ৰৱিষ্ট-শ্শাস্তা জনানাম্ । এক-স্সন্বহুধা ৱিচাৰঃ । শতগ্ং শুক্ৰাণি যত্ৰৈক-ম্ভৱন্তি । সৰ্ৱে ৱেদা যত্ৰৈক-ম্ভৱন্তি । সৰ্ৱে হোতাৰো যত্ৰৈক-ম্ভৱন্তি । স মানসীন আত্মা জনানাম্ ॥ 20 ॥
অন্তঃ প্ৰৱিষ্ট-শ্শাস্তা জনানাগ্ং সৰ্ৱাত্মা ।
সৰ্ৱাঃ প্ৰজা যত্ৰৈক-ম্ভৱন্তি । চতুৰ্হোতাৰো যত্ৰ সম্পদ-ঙ্গচ্ছন্তি দেৱৈঃ । স মানসীন আত্মা জনানাম্ ॥ ব্ৰহ্মেন্দ্ৰমগ্নি-ঞ্জগতঃ প্ৰতিষ্ঠাম্ ।
দিৱ আত্মানগ্ং সৱিতাৰ-ম্বৃহস্পতিম্ ।
চতুৰ্হোতাৰ-ম্প্ৰদিশো-ঽনু ক্লপ্তম্ । ৱাচো ৱীৰ্য-ন্তপসা-ঽন্ৱৱিন্দত্ ॥ অন্তঃ প্ৰৱিষ্ট-ঙ্কৰ্তাৰমেতম্ ।
ত্ৱষ্টাৰগ্ং ৰূপাণি ৱিকুৰ্ৱন্তং-ৱিঁপশ্চিম্ ॥ 21 ॥
অমৃতস্য প্ৰাণং-যঁজ্ঞমেতম্ ।
চতুৰ্হোতৃণামাত্মান-ঙ্কৱযো নিচিক্যুঃ ॥
অন্তঃ প্ৰৱিষ্ট-ঙ্কৰ্তাৰমেতম্ ।
দেৱানা-ম্বন্ধু নিহিত-ঙ্গুহাসু ।
অমৃতেন ক্লপ্তং-যঁজ্ঞমেতম্ ।
চতুৰ্হোতৃণামাত্মান-ঙ্কৱযো নিচিক্যুঃ ॥
শত-ন্নিযুতঃ পৰিৱেদ ৱিশ্ৱা ৱিশ্ৱৱাৰঃ । ৱিশ্ৱমিদং-ৱৃঁণাতি ।
ইন্দ্ৰস্যাত্মা নিহিতঃ পঞ্চহোতা ।
অমৃত-ন্দেৱানামাযুঃ প্ৰজানাম্ ॥ 22 ॥
ইন্দ্ৰগ্ং ৰাজানগ্ং সৱিতাৰমেতম্ । ৱাযোৰাত্মান-ঙ্কৱযো নিচিক্যুঃ ।
ৰশ্মিগ্ং ৰশ্মীনা-ম্মদ্ধ্যে তপন্তম্ । ঋতস্য পদে কৱযো নিপান্তি ॥ য আণ্ডকোশে ভুৱন-ম্বিভৰ্তি । অনিৰ্ভিণ্ণ-স্সন্নথ লোকান্. ৱিচষ্টে ।
যস্যাণ্ডকোশগ্ং শুষ্মমাহুঃ প্ৰাণমুল্বম্ ।
তেন ক্লৃপ্তো-ঽমৃতেনাহমস্মি ॥ সুৱৰ্ণ-ঙ্কোশগ্ং ৰজসা পৰীৱৃতম্ ।
দেৱানাং-ৱঁসুধানীং-ৱিঁৰাজম্ ॥ 23 ॥
অমৃতস্য পূৰ্ণান্তামু কলাং-ৱিঁচক্ষতে ।
পাদগ্ং ষড্ঢোতুৰ্ন কিলাৱি ৱিথ্সে ॥ যেনৰ্তৱঃ পঞ্চধোত ক্লপ্তাঃ । উত ৱা ষড্ধা মনসোত ক্লৃপ্তাঃ । তগ্ং ষড্ঢোতাৰমৃতুভিঃ কল্পমানম্ । ঋতস্য পদে কৱযো নিপান্তি ॥ অন্তঃ প্ৰৱিষ্ট-ঙ্কৰ্তাৰমেতম্ । অন্তশ্চন্দ্ৰমসি মনসা চৰন্তম্ । সহৈৱ সন্ত-ন্ন ৱিজানন্তি দেৱাঃ ।
ইন্দ্ৰস্যাত্মানগ্ং শতধা চৰন্তম্ ॥ 24 ॥
ইন্দ্ৰো ৰাজা জগতো য ঈশে । সপ্তহোতা সপ্তধা ৱিক্লৃপ্তঃ ॥ পৰেণ তন্তু-ম্পৰিষিচ্যমানম্ । অন্তৰাদিত্যে মনসা চৰন্তম্ । দেৱানাগ্ং হৃদয-ম্ব্ৰহ্মা-ঽন্ৱৱিন্দত্ ॥ ব্ৰহ্মৈতদ্ব্ৰহ্মণ উজ্জভাৰ । অৰ্কগ্গ্ শ্চোতন্তগ্ং সৰিৰস্য মদ্ধ্যে ॥ আ যস্মিন্-থ্সপ্ত পেৰৱঃ । মেহন্তি বহুলাগ্ শ্ৰিযম্ । বহ্ৱশ্ৱামিন্দ্ৰ গোমতীম্ ॥ 25 ॥
অচ্যুতা-ম্বহুলাগ্ শ্ৰিযম্ । স হৰিৰ্ৱসুৱিত্তমঃ ।
পেৰুৰিন্দ্ৰায পিন্ৱতে ॥ বহ্ৱশ্ৱামিন্দ্ৰ গোমতীম্ । অচ্যুতা-ম্বহুলাগ্ শ্ৰিযম্ । মহ্যমিন্দ্ৰো নিযচ্ছতু ॥ শতগ্ং শতা অস্য যুক্তা হৰীণাম্ ।
অৰ্ৱাংআ যাতু ৱসুভী ৰশ্মিৰিন্দ্ৰঃ । প্ৰমগ্ংহমাণো বহুলাগ্ শ্ৰিযম্ ।
ৰশ্মিৰিন্দ্ৰঃ সৱিতা মে নিযচ্ছতু ॥ 26 ॥
ঘৃত-ন্তেজো মধুমদিন্দ্ৰিযম্ । ময্যযমগ্নিৰ্দধাতু ॥ হৰিঃ পতঙ্গঃ পটৰী সুপৰ্ণঃ । দিৱিক্ষযো নভসা য এতি ।
স ন ইন্দ্ৰঃ কামৱৰ-ন্দদাতু ॥ পঞ্চাৰ-ঞ্চক্ৰ-ম্পৰিৱৰ্ততে পৃথু । হিৰণ্যজ্যোতি-স্সৰিৰস্য মদ্ধ্যে । অজস্ৰ-ঞ্জ্যোতিৰ্নভসা সৰ্পদেতি ।
স ন ইন্দ্ৰঃ কামৱৰ-ন্দদাতু ॥
সপ্ত যুঞ্জন্তি ৰথমেকচক্ৰম্ ॥ 27 ॥
একো অশ্ৱো ৱহতি সপ্তনামা । ত্ৰিনাভি চক্ৰমজৰমনৰ্ৱম্ । যেনেমা ৱিশ্ৱা ভুৱনানি তস্থুঃ ॥ ভদ্ৰ-ম্পশ্যন্ত উপসেদুৰগ্ৰে ।
তপো দীক্ষামৃষয-স্সুৱৰ্ৱিদঃ । ততঃ ক্ষত্ৰ-ম্বলমোজশ্চ জাতম্ । তদস্মৈ দেৱা অভি স-ন্নমন্তু ॥ শ্ৱেতগ্ং ৰশ্মি-ম্বোভুজ্যমানম্ ।
অপা-ন্নেতাৰ-ম্ভুৱনস্য গোপাম্ ।
ইন্দ্ৰ-ন্নিচিক্যুঃ পৰমে ৱ্যোমন্ন্ ॥ 28 ॥
ৰোহিণীঃ পিঙ্গলা একৰূপাঃ । ক্ষৰন্তীঃ পিঙ্গলা একৰূপাঃ । শতগ্ং সহস্ৰাণি প্ৰযুতানি নাৱ্যানাম্ ॥ অযং-যঁশ্শ্ৱেতো ৰশ্মিঃ । পৰি সৰ্ৱমিদ-ঞ্জগত্ । প্ৰজা-ম্পশূ-ন্ধনানি । অস্মাক-ন্দদাতু ॥
শ্ৱেতো ৰশ্মিঃ পৰি সৰ্ৱ-ম্বভূৱ । সুৱন্মহ্য-ম্পশূন্. ৱিশ্ৱৰূপান্ ॥ পতঙ্গমক্তমসুৰস্য মাযযা ॥ 29 ॥
হৃদা পশ্যন্তি মনসা মনীষিণঃ । সমুদ্ৰে অন্তঃ কৱযো ৱিচক্ষতে । মৰীচীনা-ম্পদমিচ্ছন্তি ৱেধসঃ ॥ পতঙ্গো ৱাচ-ম্মনসা বিভৰ্তি ।
তা-ঙ্গন্ধৰ্ৱো-ঽৱদ-দ্গৰ্ভে অন্তঃ । তা-ন্দ্যোতমানাগ্ স্ৱৰ্য-ম্মনীষাম্ ।
ঋতস্য পদে কৱযো নিপান্তি ॥ যে গ্ৰাম্যাঃ পশৱো ৱিশ্ৱৰূপাঃ । ৱিৰূপা-স্সন্তো বহুধৈকৰূপাঃ । অগ্নিস্তাগ্ং অগ্ৰে প্ৰমুমোক্তু দেৱঃ ॥ 30 ॥
প্ৰজাপতিঃ প্ৰজযা সংৱিঁদানঃ ॥ ৱীতগ্গ্ স্তুকেস্তুকে । যুৱমস্মাসু নিযচ্ছতম্ । প্ৰপ্ৰ যজ্ঞপতি-ন্তিৰ ॥ যে গ্ৰাম্যাঃ পশৱো ৱিশ্ৱৰূপাঃ । ৱিৰূপা-স্সন্তো বহুধৈকৰূপাঃ ।
তেষাগ্ং সপ্তানামিহ ৰন্তিৰস্তু ।
ৰাযস্পোষায সুপ্ৰজাস্ত্ৱায সুৱীৰ্যায ॥
য আৰণ্যাঃ পশৱো ৱিশ্ৱৰূপাঃ ।
ৱিৰূপা-স্সন্তো বহুধৈকৰূপাঃ ॥ 31 ॥
ৱাযুস্তাগ্ং অগ্ৰে প্ৰমুমোক্তু দেৱঃ । প্ৰজাপতিঃ প্ৰজযা সংৱিঁদানঃ ॥ ইডাযৈ সৃপ্ত-ঙ্ঘৃতৱচ্চৰাচৰম্ । দেৱা অন্ৱৱিন্দন্গুহা হিতম্ ॥
য আৰণ্যাঃ পশৱো ৱিশ্ৱৰূপাঃ । ৱিৰূপা-স্সন্তো বহুধৈকৰূপাঃ । তেষাগ্ং সপ্তানামিহ ৰন্তিৰস্তু ।
ৰাযস্পোষায সুপ্ৰজাস্ত্ৱায সুৱীৰ্যায ॥ 32 ॥
(আত্মা জনানাং - ঁৱিকুৰ্ৱন্তং-ৱিঁপশ্ৱিং - প্ৰজানাং - ঁৱসুধানীং
ঁৱিৰাজং - চৰন্তং - গোমতীং - মে নিযচ্ছ - ত্ৱেকচক্ৰং - ঁৱ্যোমন্ - মাযযা - দেৱ - একৰূপা - +অষ্টৌ চ) (অ. 11)
অনুৱাকং 12
সহস্ৰশীৰ্ষা পুৰুষঃ । সহস্ৰাক্ষ-স্সহস্ৰপাত্ । স ভূমিং-ৱিঁশ্ৱতো ৱৃত্ৱা । অত্যতিষ্ঠ-দ্দশাঙ্গুলম্ ॥ পুৰুষ এৱেদগ্ং সৰ্ৱম্ । য-দ্ভূতং-যঁচ্চ ভৱ্যম্ ।
উতামৃতত্ৱস্যেশানঃ । যদন্নেনাতিৰোহতি ॥ এতাৱানস্য মহিমা । অতো জ্যাযাগ্শ্চ পূৰুষঃ ॥ 33 ॥
পাদো-ঽস্য ৱিশ্ৱা ভূতানি । ত্ৰিপাদস্যামৃত-ন্দিৱি ॥
ত্ৰিপাদূৰ্ধ্ৱ উদৈত্পুৰুষঃ । পাদো-ঽস্যেহাভৱা-ত্পুনঃ । ততো ৱিষ্ৱং-ৱ্যঁক্ৰামত্ । সাশনানশনে অভি ॥ তস্মা-দ্ৱিৰাডজাযত । ৱিৰাজো অধি পূৰুষঃ ।
স জাতো অত্যৰিচ্যত । পশ্চা-দ্ভূমিমথো পুৰঃ ॥ 34 ॥
যত্পুৰুষেণ হৱিষা । দেৱা যজ্ঞমতন্ৱত । ৱসন্তো অস্যাসীদাজ্যম্ । গ্ৰীষ্ম ইদ্ধ্ম-শ্শৰদ্ধৱিঃ ॥ সপ্তাস্যাস-ন্পৰিধযঃ ।
ত্ৰি-স্সপ্ত সমিধঃ কৃতাঃ । দেৱা য-দ্যজ্ঞ-ন্তন্ৱানাঃ । অবদ্ধ্ন-ন্পুৰুষ-ম্পশুম্ ॥ তং-যঁজ্ঞ-ম্বৰ্হিষি প্ৰৌক্ষন্ন্ ।
পুৰুষ-ঞ্জাতমগ্ৰতঃ ॥ 35 ॥
তেন দেৱা অযজন্ত । সাদ্ধ্যা ঋষযশ্চ যে ॥
তস্মা-দ্যজ্ঞা-থ্সৰ্ৱহুতঃ । সম্ভৃত-ম্পৃষদাজ্যম্ । পশূগ্স্তাগ্শ্চক্ৰে ৱাযৱ্যান্ ।
আৰণ্যা-ন্গ্ৰাম্যাশ্চ যে ॥ তস্মা-দ্যজ্ঞা-থ্সৰ্ৱহুতঃ । ঋচ-স্সামানি জজ্ঞিৰে । ছন্দাগ্ংসি জজ্ঞিৰে তস্মাত্ । যজু-স্তস্মাদজাযত ॥ 36 ॥
তস্মাদশ্ৱা অজাযন্ত । যে কে চোভযাদতঃ । গাৱো হ জজ্ঞিৰে তস্মাত্ । তস্মা জ্জাতা অজাৱযঃ ॥ য-ত্পুৰুষং-ৱ্যঁদধুঃ । কতিধা ৱ্যকল্পযন্ন্ । মুখ-ঙ্কিমস্য কৌ বাহূ । কাৱূৰূ পাদাৱুচ্যেতে ॥
ব্ৰাহ্মণো-ঽস্য মুখমাসীত্ । বাহূ ৰাজন্যঃ কৃতঃ ॥ 37 ॥
ঊৰূ তদস্য য-দ্ৱৈশ্যঃ । পদ্ভ্যাগ্ং শূদ্ৰো অজাযত ॥ চন্দ্ৰমা মনসো জাতঃ । চক্ষো-স্সূৰ্যো অজাযত ।
মুখাদিন্দ্ৰশ্চাগ্নিশ্চ । প্ৰাণা-দ্ৱাযুৰজাযত ॥ নাভ্যা আসীদন্তৰিক্ষম্ । শীৰ্ষ্ণো দ্যৌ-স্সমৱৰ্তত । পদ্ভ্যা-ম্ভূমি-ৰ্দিশ-শ্শ্ৰোত্ৰাত্ ।
তথা লোকাগ্ং অকল্পযন্ন্ ॥ 38 ॥
ৱেদাহমেত-ম্পুৰুষ-ম্মহান্তম্ । আদিত্যৱৰ্ণ-ন্তমসস্তু পাৰে । সৰ্ৱাণি ৰূপাণি ৱিচিত্য ধীৰঃ । নামানি কৃত্ৱা-ঽভিৱদন্. যদাস্তে ॥
ধাতা পুৰস্তাদ্যমুদাজহাৰ । শক্ৰঃ প্ৰৱিদ্ৱা-ন্প্ৰদিশশ্চতস্ৰঃ । তমেৱং-ৱিঁদ্ৱানমৃত ইহ ভৱতি । নান্যঃ পন্থা অযনায ৱিদ্যতে ॥
যজ্ঞেন যজ্ঞমযজন্ত দেৱাঃ । তানি ধৰ্মাণি প্ৰথমান্যাসন্ন্ । তে হ নাক-ম্মহিমানঃ সচন্তে । যত্ৰ পূৰ্ৱে সাদ্ধ্যা-স্সন্তি দেৱাঃ ॥ 39 ॥
(পুৰুষঃ - পুৰো - ঽগ্ৰতো - ঽজাযত - কৃতো - ঽকল্পযন্ - নাস-ন্দ্ৱে চ) (অ. 12)
(জ্যাযানধি পূৰুষঃ) (অন্যত্ৰ পুৰুষঃ )
অনুৱাকং 13
অদ্ভ্য-স্সম্ভূতঃ পৃথিৱ্যৈ ৰসাচ্চ । ৱিশ্ৱকৰ্মণ-স্সমৱৰ্ততাধি ।
তস্য ত্ৱষ্টা ৱিদধ-দ্ৰূপমেতি । ত-ত্পুৰুষস্য ৱিশ্ৱমাজানমগ্ৰে ॥ ৱেদাহমেত-ম্পুৰুষ-ম্মহান্তম্ । আদিত্যৱৰ্ণ-ন্তমসঃ পৰস্তাত্ ।
তমেৱং-ৱিঁদ্ৱানমৃত ইহ ভৱতি । নান্যঃ পন্থা ৱিদ্যতে-ঽযনায ॥ প্ৰজাপতিশ্চৰতি গৰ্ভে অন্তঃ । অজাযমানো বহুধা ৱিজাযতে ॥ 40 ॥
তস্য ধীৰাঃ পৰিজানন্তি যোনিম্ । মৰীচীনা-ম্পদমিচ্ছন্তি ৱেধসঃ ॥ যো দেৱেভ্য আতপতি । যো দেৱানা-ম্পুৰোহিতঃ । পূৰ্ৱো যো দেৱেভ্যো জাতঃ । নমো ৰুচায ব্ৰাহ্মযে ॥ ৰুচ-ম্ব্ৰাহ্ম-ঞ্জনযন্তঃ । দেৱা অগ্ৰে তদব্ৰুৱন্ন্ ।
যস্ত্ৱৈৱ-ম্ব্ৰাহ্মণো ৱিদ্যাত্ । তস্য দেৱা অসন্ৱশে ॥ হ্ৰীশ্চ তে লক্ষ্মীশ্চ পত্ন্যৌ । অহোৰাত্ৰে পাৰ্শ্ৱে । নক্ষত্ৰাণি ৰূপম্ । অশ্ৱিনৌ ৱ্যাত্তম্ । ইষ্ট-ম্মনিষাণ । অমু-ম্মনিষাণ । সৰ্ৱ-ম্মনিষাণ ॥ 41 ॥
(জাযতে - ৱশে সপ্ত চ) (অ. 13)
অনুৱাকং 14
ভৰ্তা স-ন্ভ্ৰিযমাণো বিভৰ্তি । একো দেৱো বহুধা নিৱিষ্টঃ । যদা ভাৰ-ন্তন্দ্ৰযতে স ভৰ্তুম্ । নিধায ভাৰ-ম্পুনৰস্তমেতি ॥
তমেৱ মৃত্যুমমৃত-ন্তমাহুঃ । ত-ম্ভৰ্তাৰ-ন্তমু গোপ্তাৰমাহুঃ । স ভৃতো ভ্ৰিযমাণো বিভৰ্তি । য এনং-ৱেঁদ সত্যেন ভৰ্তুম্ ॥ সদ্যো জাতমুত জহাত্যেষঃ । উতো জৰন্ত-ন্ন জহাত্যেকম্ ॥ 42 ॥
উতো বহূনেকমহৰ্জহাৰ । অতন্দ্ৰো দেৱ-স্সদমেৱ প্ৰাৰ্থঃ ॥ যস্তদ্ৱেদ যত আবভূৱ । সন্ধা-ঞ্চ যাগ্ং সন্দধে ব্ৰহ্মণৈষঃ ।
ৰমতে তস্মিন্নুত জীৰ্ণে শযানে । নৈন-ঞ্জহাত্যহস্সু পূৰ্ৱ্যেষু ॥ ত্ৱামাপো অনু সৰ্ৱাশ্চৰন্তি জানতীঃ । ৱথ্স-ম্পযসা পুনানাঃ ।
ত্ৱমগ্নিগ্ং হৱ্যৱাহগ্ং সমিন্থ্সে ।
ত্ৱ-ম্ভৰ্তা মাতৰিশ্ৱা প্ৰজানাম্ ॥ 43 ॥
ত্ৱং-যঁজ্ঞস্ত্ৱমু ৱেৱাসি সোমঃ । তৱ দেৱা হৱমাযন্তি সৰ্ৱে । ত্ৱমেকো-ঽসি বহূননুপ্ৰৱিষ্টঃ । নমস্তে অস্তু সুহৱো ম এধি ॥
নমো ৱামস্তু শৃণুতগ্ং হৱ-ম্মে । প্ৰাণাপানাৱজিৰগ্ং সচংৰন্তৌ ।
হ্ৱযামি ৱা-ম্ব্ৰহ্মণা তূৰ্তমেতম্ । যো মা-ন্দ্ৱেষ্টি ত-ঞ্জহি তং-যুঁৱানা ॥
প্ৰাণাপানৌ সংৱিঁদানৌ জহিতম্ ।
অমুষ্যাসুনা মা সঙ্গসাথাম্ ॥ 44 ॥
ত-ম্মে দেৱা ব্ৰহ্মণা সংৱিঁদানৌ ।
ৱধায দত্ত-ন্তমহগ্ং হনামি ॥ অসজ্জজান সত আবভূৱ । যং-যঁ-ঞ্জজান স উ গোপো অস্য ।
যদা ভাৰ-ন্তন্দ্ৰযতে স ভৰ্তুম্ । পৰাস্য ভাৰ-ম্পুনৰস্তমেতি ॥
তদ্ৱৈ ত্ৱ-ম্প্ৰাণো অভৱঃ । মহান্ভোগঃ প্ৰজাপতেঃ । ভুজঃ কৰিষ্যমাণঃ । যদ্দেৱান্প্ৰাণযো নৱ ॥ 45 ॥
(একং - প্ৰজানাং - গসাথাং - নৱ ) (অ. 14)
অনুৱাকং 15
হৰিগ্ং হৰন্তমনুযন্তি দেৱাঃ । ৱিশ্ৱস্যেশানং-ৱৃঁষভ-ম্মতীনাম্ । ব্ৰহ্ম সৰূপমনু মেদমাগাত্ । অযন-ম্মা ৱিৱধী-ৰ্ৱিক্ৰমস্ৱ ॥
মাচ্ছিদো মৃত্যো মা ৱধীঃ । মা মে বলং-ৱিঁৱৃহো মা প্ৰমোষীঃ । প্ৰজা-ম্মা মে ৰীৰিষ আযুৰুগ্ৰ । নৃচক্ষস-ন্ত্ৱা হৱিষা ৱিধেম ॥
সদ্যশ্চকমানায । প্ৰৱেপানায মৃত্যৱে ॥ 46 ॥
প্ৰাস্মা আশা অশৃণ্ৱন্ন্ । কামেনাজনয-ন্পুনঃ ॥
কামেন মে কাম আগাত্ । হৃদযাদ্দ্ধৃদয-ম্মৃত্যোঃ । যদমীষামদঃ প্ৰিযম্ । তদৈতূপ মামভি ॥ পৰ-ম্মৃত্যো অনু পৰেহি পন্থাম্ । যস্তে স্ৱ ইতৰো দেৱযানাত্ । চক্ষুষ্মতে শৃণ্ৱতে তে ব্ৰৱীমি । মা নঃ প্ৰজাগ্ং ৰীৰিষো মোত ৱীৰান্ ॥
প্ৰ পূৰ্ৱ্য-ম্মনসা ৱন্দমানঃ । নাধমানো ৱৃষভ-ঞ্চৰ্ষণীনাম্ । যঃ প্ৰজানামেকৰাণ্মানুষীণাম্ ।
মৃত্যুং-যঁজে প্ৰথমজামৃতস্য ॥ 47 ॥
(মৃত্যৱে - ৱীৰাগ্শ্চত্ৱাৰি চ) (অ. 15)
অনুৱাকং 16
তৰণি-ৰ্ৱিশ্ৱদৰ্শতো জ্যোতিষ্কৃদসি সূৰ্য । ৱিশ্ৱমাভাসি ৰোচনম্ ।
উপযামগৃহীতো-ঽসি সূৰ্যায ত্ৱা ভ্ৰাজস্ৱত এষ তে যোনি-স্সূৰ্যায ত্ৱা ভ্ৰাজস্ৱতে ॥ 48 ॥
অনুৱাকং 17
আ প্যাযস্ৱ মদিন্তম সোম ৱিশ্ৱাভিৰূতিভিঃ ।
ভৱা ন-স্সপ্ৰথস্তমঃ ॥ 49 ॥
অনুৱাকং 18
ঈযুষ্টে যে পূৰ্ৱতৰামপশ্যন্ ৱ্যুচ্ছন্তীমুষস-ম্মৰ্ত্যাসঃ ।
অস্মাভিৰূ নু প্ৰতিচক্ষ্যা-ঽভূদো তে যন্তি যে অপৰীষু পশ্যান্ ॥ 50 ॥
অনুৱাকং 19
জ্যোতিষ্মতী-ন্ত্ৱা সাদযামি জ্যোতিষ্কৃত-ন্ত্ৱা সাদযামি জ্যোতিৰ্ৱিদ-ন্ত্ৱা সাদযামি ভাস্ৱতী-ন্ত্ৱা সাদযামি জ্ৱলন্তী-ন্ত্ৱা সাদযামি মল্মলাভৱন্তী-ন্ত্ৱা সাদযামি দীপ্যমানা-ন্ত্ৱা সাদযামি ৰোচমানাং
ত্ৱা সাদযাম্যজস্ৰা-ন্ত্ৱা সাদযামি বৃহজ্জ্যোতিষ-ন্ত্ৱা সাদযামি বোধযন্তী-ন্ত্ৱা সাদযামি জাগ্ৰতী-ন্ত্ৱা সাদযামি ॥ 51 ॥
অনুৱাকং 20
প্ৰযাসায স্ৱাহা-ঽঽযাসায স্ৱাহা ৱিযাসায স্ৱাহা সংযাঁসায স্ৱাহোদ্যাসায স্ৱাহা-ঽৱযাসায স্ৱাহা শুচে স্ৱাহা শোকায স্ৱাহা তপ্যত্ৱৈ স্ৱাহা তপতে স্ৱাহা ব্ৰহ্মহত্যাযৈ স্ৱাহা সৰ্ৱস্মৈ স্ৱাহা ॥ 52 ॥
অনুৱাকং 21
চিত্তগ্ং সন্তানেন ভৱং-যঁক্না ৰুদ্ৰ-ন্তনিম্না পশুপতিগ্গ্ স্থূলহৃদযেনাগ্নিগ্ং হৃদযেন ৰুদ্ৰং-লোঁহিতেন শৰ্ৱ-ম্মতস্নাভ্যাং
মহাদেৱমন্তঃ পাৰ্শ্ৱেনৌষিষ্ঠহনগ্ং শিঙ্গীনিকোশ্যাভ্যাম্ ॥ 53 ॥
(চিত্তিঃ - পৃথি - ৱ্যগ্নিঃ - সূৰ্য-ন্তে চক্ষু--ৰ্ মহাহৱিৰ্ হোতা - ৱাঘোতা - ব্ৰাহ্মণ একহোতা - ঽগ্নিৰ্যজুৰ্ভিঃ - সেনেন্দ্ৰস্য - দেৱস্য - সুৱৰ্ণ-ঙ্ঘৰ্মগ্ং - সহস্ৰশীৰ্ষা- ঽদ্ভ্যো - ভৰ্তা -
হৰিং - তৰণি - ৰাপ্যায - স্ৱেযুষ্টে যে - জ্যোতিষ্মতীং - প্ৰযাসায - চিত্ত মেকৱিগ্ংশতিঃ)
(চিত্তি - ৰগ্নিৰ্যজুৰ্ভি - ৰন্তঃ প্ৰৱিষ্টঃ - প্ৰজাপতি - স্তস্য ধীৰা - জ্যোতিষ্মতী-ন্ত্ৰিপঞ্চাশত্ )
( চিত্তিঃ - শিঙ্গীনিকোশ্যাভ্যাং )
॥ হৰিঃ ওম্ ॥
॥ কৃষ্ণ যজুৰ্ৱেদীয তৈত্তিৰীয আৰণ্যকে তৃতীযঃ প্ৰপাঠক-স্সমাপ্তঃ ॥

Explore More