3 - ચાતુર્હોત્રચયનમ્ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય આરણ્યક પાઠઃ - ચિત્તિઃ સ્રુક્

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ - ચાતુર્હોત્રચયનમ્
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1
ચિત્તિ-સ્સ્રુક્ । ચિત્તમાજ્યમ્ । વાગ્વેદિઃ । આધીત-મ્બર્હિઃ ।
કેતો અગ્નિઃ । વિજ્ઞાતમગ્નિઃ । વાક્પતિર્હોતા । મન ઉપવક્તા । પ્રાણો હવિઃ । સામાદ્ધ્વર્યુઃ ॥ વાચસ્પતે વિધે નામન્ન્ । વિધેમ તે નામ । વિધેસ્ત્વ-મસ્માક-ન્નામ । વાચસ્પતિ-સ્સોમ-મ્પિબતુ । આ-ઽસ્માસુ નૃમ્ણ-ન્ધાથ્સ્વાહા ॥ 1 ॥

(અદ્ધ્વર્યુઃ પઞ્ચ ચ) (અ. 1)
અનુવાકં 2
પૃથિવી હોતા । દ્યૌરદ્ધ્વર્યુઃ । રુદ્રો-ઽગ્નીત્ । બૃહસ્પતિરુપવક્તા ॥ વાચસ્પતે વાચો વીર્યેણ । સમ્ભૃતત-મેનાયક્ષ્યસે । યજમાનાય વાર્યમ્ ।
આ સુવસ્કરસ્મૈ । વાચસ્પતિ-સ્સોમ-મ્પિબતિ ।
જજનદિન્દ્રમિન્દ્રિયાય સ્વાહા ॥ 2 ॥

(પૃથિવી હોતા દશ) (અ. 2)
અનુવાકં 3
અગ્નિર્-હોતા । અશ્વિના-ઽદ્ધ્વર્યૂ । ત્વષ્ટા-ઽગ્નીત્ । મિત્ર ઉપવક્તા ॥ સોમ-સ્સોમસ્ય પુરોગાઃ । શુક્ર-શ્શુક્રસ્ય પુરોગાઃ । શ્રાતાસ્ત ઇન્દ્ર સોમાઃ । વાતાપેર્-હવનશ્રુત-સ્સ્વાહા ॥ 3 ॥

(અગ્નિર્-હોતા-ઽષ્ટૌ) (અ. 3)
અનુવાકં 4
સૂર્ય-ન્તે ચક્ષુઃ । વાત-મ્પ્રાણઃ ।
દ્યા-મ્પૃષ્ઠમ્ । અન્તરિક્ષમાત્મા ।
અઙ્ગૈ-ર્યજ્ઞમ્ । પૃથિવીગ્ં શરીરૈઃ ॥ વાચસ્પતે-ઽચ્છિદ્રયા વાચા । અચ્છિદ્રયા જુહ્વા । દિવિ દેવાવૃધગ્ં હોત્રા મેરયસ્વ સ્વાહા ॥ 4 ॥

(સૂર્ય-ન્તે નવ) (અ. 4)
અનુવાકં 5
મહાહવિર્ હોતા । સત્યહવિરદ્ધ્વર્યુઃ । અચ્યુતપાજા અગ્નીત્ । અચ્યુતમના ઉપવક્તા । અનાધૃષ્યશ્ચા પ્રતિધૃષ્યશ્ચ યજ્ઞસ્યાભિગરૌ । અયાસ્ય ઉદ્ગાતા ॥ વાચસ્પતે હૃદ્વિધે નામન્ન્ । વિધેમ તે નામ ।
વિધેસ્ત્વમસ્માક-ન્નામ । વાચસ્પતિ-સ્સોમમપાત્ । મા દૈવ્યસ્તન્તુ-શ્છેદિ મા મનુષ્યઃ । નમો દિવે । નમઃ પૃથિવ્યૈ સ્વાહા ॥ 5 ॥

(અપા-ત્ત્રીણિ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6
વાઘોતા । દીક્ષા પત્ની । વાતો-ઽદ્ધ્વર્યુઃ । આપો-ઽભિગરઃ । મનો હવિઃ । તપસિ જુહોમિ ॥
ભૂર્ભુવસ્સુવઃ । બ્રહ્મ સ્વયમ્ભુ ।
બ્રહ્મણે સ્વયમ્ભુવે સ્વાહા ॥ 6 ॥

(વાઘોતા નવ) (અ. 6)
અનુવાકં 7
બ્રાહ્મણ એકહોતા । સ યજ્ઞઃ । સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । યજ્ઞશ્ચ મે ભૂયાત્ ॥ અગ્નિ-ર્દ્વિહોતા । સ ભર્તા । સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । ભર્તા ચ મે ભૂયાત્ ॥
પૃથિવી ત્રિહોતા । સ પ્રતિષ્ઠા ॥ 7 ॥

સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । પ્રતિષ્ઠા ચ મે ભૂયાત્ ॥ અન્તરિક્ષ-ઞ્ચતુર્હોતા । સ વિષ્ઠાઃ । સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । વિષ્ઠાશ્ચ મે ભૂયાત્ ॥
વાયુઃ પઞ્ચહોતા । સ પ્રાણઃ ।
સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । પ્રાણશ્ચ મે ભૂયાત્ ॥ 8 ॥

ચન્દ્રમા-ષ્ષડ્ઢોતા । સ ઋતૂન્ કલ્પયાતિ ।
સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । ઋતવશ્ચ મે કલ્પન્તામ્ ॥ અન્નગ્ં સપ્તહોતા । સ પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ । સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । પ્રાણસ્ય ચ મે પ્રાણો ભૂયાત્ ॥ દ્યૌરષ્ટહોતા । સો-ઽનાધૃષ્યઃ ॥ 9 ॥

સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । અનાધૃષ્યશ્ચ ભૂયાસમ્ ॥
આદિત્યો નવહોતા । સ તેજસ્વી ।
સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । તેજસ્વી ચ ભૂયાસમ્ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દશહોતા । સ ઇદગ્ં સર્વમ્ । સ મે દદાતુ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પુષ્ટિં-યઁશઃ । સર્વ-ઞ્ચ મે ભૂયાત્ ॥ 10 ॥

(પ્રતિષ્ઠા-પ્રાણશ્ચ મે ભૂયા-દનાધૃષ્યઃ-સર્વ-ઞ્ચ મે ભૂયાત્) (અ. 7)
(બ્રાહ્મણો યજ્ઞો-ઽગ્નિર્ભર્તા પૃથિવી પ્રતિષ્ઠા-ઽન્તરિક્ષં-વિઁષ્ઠા વાયુઃ
પ્રાણશ્ચન્દ્રમા ઋતૂનન્નગ્ં સ પ્રાણસ્ય પ્રાણો દ્યૌરનાધૃષ્ય આદિત્યઃ
સ તેજસ્વી પ્રજાપતિ-સ્સ ઇદગ્ં સર્વગ્ં સર્વ-ઞ્ચ મે ભૂયાત્)
અનુવાકં 8
અગ્નિ-ર્યજુર્ભિઃ । સવિતા સ્તોમૈઃ । ઇન્દ્ર ઉક્થામદૈઃ ।
મિત્રાવરુણાવાશિષા । અઙ્ગિરસો ધિષ્ણિયૈરગ્નિભિઃ । મરુતઃ સદોહવિર્ધાનાભ્યામ્ । આપઃ પ્રોક્ષણીભિઃ ।
ઓષધયો બર્હિષા । અદિતિર્વેદ્યા । સોમો દીક્ષયા ॥ 11 ॥

ત્વષ્ટેદ્ધ્મેન । વિષ્ણુ-ર્યજ્ઞેન । વસવ આજ્યેન । આદિત્યા દક્ષિણાભિઃ । વિશ્વે દેવા ઊર્જા ।
પૂષા સ્વગાકારેણ । બૃહસ્પતિઃ પુરોધયા ।
પ્રજાપતિરુદ્ગીથેન । અન્તરિક્ષ-મ્પવિત્રેણ । વાયુઃ પાત્રૈઃ । અહગ્ગ્ શ્રદ્ધયા ॥ 12 ॥

(દીક્ષયા - પાત્રૈરેક-ઞ્ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9
સેનેન્દ્રસ્ય । ધેના બૃહસ્પતેઃ । પત્થ્યા પૂષ્ણઃ । વાગ્વાયોઃ । દીક્ષા સોમસ્ય । પૃથિવ્યગ્નેઃ । વસૂના-ઙ્ગાયત્રી । રુદ્રાણા-ન્ત્રિષ્ટુક્ । આદિત્યાના-ઞ્જગતી । વિષ્ણોરનુષ્ટુક્ ॥ 13 ॥

વરુણસ્ય વિરાટ્ । યજ્ઞસ્ય પઙ્ક્તિઃ । પ્રજાપતેરનુમતિઃ । મિત્રસ્ય શ્રદ્ધા । સવિતુઃ પ્રસૂતિઃ । સૂર્યસ્ય મરીચિઃ । ચન્દ્રમસો રોહિણી । ઋષીણામરુન્ધતી । પર્જન્યસ્ય વિદ્યુત્ ।
ચતસ્રો દિશઃ । ચતસ્રો-ઽવાન્તરદિશાઃ । અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ । કૃષિશ્ચ વૃષ્ટિશ્ચ ।
ત્વિષિશ્ચાપચિતિશ્ચ । આપશ્ચૌષધયશ્ચ ।
ઊર્ક્ચ સૂનૃતા ચ દેવાના-મ્પત્નયઃ ॥ 14 ॥

(અનુષ્ટુગ્ - દિશ-ષ્ષટ્ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે । અશ્વિનો-ર્બાહુભ્યામ્ ।
પૂષ્ણો હસ્તાભ્યા-મ્પ્રતિગૃહ્ણામિ ।
રાજા ત્વા વરુણો નયતુ દેવિ દક્ષિણે-ઽગ્નયે હિરણ્યમ્ । તેનામૃતત્વમશ્યામ્ । વયો દાત્રે । મયો મહ્યમસ્તુ પ્રતિગ્રહીત્રે । ક ઇદ-ઙ્કસ્મા અદાત્ । કામઃ કામાય । કામો દાતા ॥ 15 ॥

કામઃ પ્રતિગ્રહીતા । કામગ્ં સમુદ્રમાવિશ । કામેન ત્વા પ્રતિગૃહ્ણામિ ।
કામૈતત્તે । એષા તે કામ દક્ષિણા । ઉત્તાનસ્ત્વા-ઽઽઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુ ।
સોમાય વાસઃ । રુદ્રાય ગામ્ । વરુણાયાશ્વમ્ ।
પ્રજાપતયે પુરુષમ્ ॥ 16 ॥

મનવે તલ્પમ્ । ત્વષ્ટ્રે-ઽજામ્ । પૂષ્ણે-ઽવિમ્ । નિર્-ઋત્યા અશ્વતરગર્દભૌ । હિમવતો હસ્તિનમ્ । ગન્ધર્વા-ફ્સરાભ્યઃ-સ્રગલઙ્કરણે ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો ધાન્યમ્ । વાચે-ઽન્નમ્ । બ્રહ્મણ ઓદનમ્ । સમુદ્રાયાપઃ ॥ 17 ॥

ઉત્તાનાયાઙ્ગીરસાયાનઃ । વૈશ્વાનરાય રથમ્ ॥
વૈશ્વાનરઃ પ્રત્નથા નાકમારુહત્ ।
દિવઃ પૃષ્ઠ-મ્ભન્દમાન-સ્સુમન્મભિઃ ।
સ પૂર્વવજ્જનયજ્જન્તવે ધનમ્ । સમાનમજ્મા પરિયાતિ જાગૃવિઃ ॥
રાજા ત્વા વરુણો નયતુ દેવિ દક્ષિણે વૈશ્વાનરાય રથમ્ । તેનામૃતત્વમશ્યામ્ । વયો દાત્રે ।
મયો મહ્યમસ્તુ પ્રતિગ્રહીત્રે ॥ 18 ॥

ક ઇદ-ઙ્કસ્મા અદાત્ । કામઃ કામાય । કામો દાતા ।
કામઃ પ્રતિગ્રહીતા । કામગ્ં સમુદ્રમાવિશ । કામેન ત્વા પ્રતિગૃહ્ણામિ । કામૈતત્તે । એષા તે કામ દક્ષિણા । ઉત્તાનસ્ત્વા-ઽઽઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાતુ ॥ 19 ॥

(દાતા - પુરુષ - માપઃ - પ્રતિગ્રહીત્રે - +નવ ચ) (અ. 10)
અનુવાકં 11
સુવર્ણ-ઙ્ઘર્મ-મ્પરિવેદ વેનમ્ । ઇન્દ્રસ્યાત્માન-ન્દશધા ચરન્તમ્ ।
અન્ત-સ્સમુદ્રે મનસા ચરન્તમ્ । બ્રહ્મા-ઽન્વવિન્દ-દ્દશહોતારમર્ણે ।
અન્તઃ પ્રવિષ્ટ-શ્શાસ્તા જનાનામ્ । એક-સ્સન્બહુધા વિચારઃ । શતગ્ં શુક્રાણિ યત્રૈક-મ્ભવન્તિ । સર્વે વેદા યત્રૈક-મ્ભવન્તિ । સર્વે હોતારો યત્રૈક-મ્ભવન્તિ । સ માનસીન આત્મા જનાનામ્ ॥ 20 ॥

અન્તઃ પ્રવિષ્ટ-શ્શાસ્તા જનાનાગ્ં સર્વાત્મા ।
સર્વાઃ પ્રજા યત્રૈક-મ્ભવન્તિ । ચતુર્હોતારો યત્ર સમ્પદ-ઙ્ગચ્છન્તિ દેવૈઃ । સ માનસીન આત્મા જનાનામ્ ॥ બ્રહ્મેન્દ્રમગ્નિ-ઞ્જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ।
દિવ આત્માનગ્ં સવિતાર-મ્બૃહસ્પતિમ્ ।
ચતુર્હોતાર-મ્પ્રદિશો-ઽનુ ક્લપ્તમ્ । વાચો વીર્ય-ન્તપસા-ઽન્વવિન્દત્ ॥ અન્તઃ પ્રવિષ્ટ-ઙ્કર્તારમેતમ્ ।
ત્વષ્ટારગ્ં રૂપાણિ વિકુર્વન્તં-વિઁપશ્ચિમ્ ॥ 21 ॥

અમૃતસ્ય પ્રાણં-યઁજ્ઞમેતમ્ ।
ચતુર્હોતૃણામાત્માન-ઙ્કવયો નિચિક્યુઃ ॥
અન્તઃ પ્રવિષ્ટ-ઙ્કર્તારમેતમ્ ।
દેવાના-મ્બન્ધુ નિહિત-ઙ્ગુહાસુ ।
અમૃતેન ક્લપ્તં-યઁજ્ઞમેતમ્ ।
ચતુર્હોતૃણામાત્માન-ઙ્કવયો નિચિક્યુઃ ॥
શત-ન્નિયુતઃ પરિવેદ વિશ્વા વિશ્વવારઃ । વિશ્વમિદં-વૃઁણાતિ ।
ઇન્દ્રસ્યાત્મા નિહિતઃ પઞ્ચહોતા ।
અમૃત-ન્દેવાનામાયુઃ પ્રજાનામ્ ॥ 22 ॥

ઇન્દ્રગ્ં રાજાનગ્ં સવિતારમેતમ્ । વાયોરાત્માન-ઙ્કવયો નિચિક્યુઃ ।
રશ્મિગ્ં રશ્મીના-મ્મદ્ધ્યે તપન્તમ્ । ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ ॥ ય આણ્ડકોશે ભુવન-મ્બિભર્તિ । અનિર્ભિણ્ણ-સ્સન્નથ લોકાન્. વિચષ્ટે ।
યસ્યાણ્ડકોશગ્ં શુષ્મમાહુઃ પ્રાણમુલ્બમ્ ।
તેન ક્લૃપ્તો-ઽમૃતેનાહમસ્મિ ॥ સુવર્ણ-ઙ્કોશગ્ં રજસા પરીવૃતમ્ ।
દેવાનાં-વઁસુધાનીં-વિઁરાજમ્ ॥ 23 ॥

અમૃતસ્ય પૂર્ણાન્તામુ કલાં-વિઁચક્ષતે ।
પાદગ્ં ષડ્ઢોતુર્ન કિલાવિ વિથ્સે ॥ યેનર્તવઃ પઞ્ચધોત ક્લપ્તાઃ । ઉત વા ષડ્ધા મનસોત ક્લૃપ્તાઃ । તગ્ં ષડ્ઢોતારમૃતુભિઃ કલ્પમાનમ્ । ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ ॥ અન્તઃ પ્રવિષ્ટ-ઙ્કર્તારમેતમ્ । અન્તશ્ચન્દ્રમસિ મનસા ચરન્તમ્ । સહૈવ સન્ત-ન્ન વિજાનન્તિ દેવાઃ ।
ઇન્દ્રસ્યાત્માનગ્ં શતધા ચરન્તમ્ ॥ 24 ॥

ઇન્દ્રો રાજા જગતો ય ઈશે । સપ્તહોતા સપ્તધા વિક્લૃપ્તઃ ॥ પરેણ તન્તુ-મ્પરિષિચ્યમાનમ્ । અન્તરાદિત્યે મનસા ચરન્તમ્ । દેવાનાગ્ં હૃદય-મ્બ્રહ્મા-ઽન્વવિન્દત્ ॥ બ્રહ્મૈતદ્બ્રહ્મણ ઉજ્જભાર । અર્કગ્ગ્ શ્ચોતન્તગ્ં સરિરસ્ય મદ્ધ્યે ॥ આ યસ્મિન્-થ્સપ્ત પેરવઃ । મેહન્તિ બહુલાગ્ શ્રિયમ્ । બહ્વશ્વામિન્દ્ર ગોમતીમ્ ॥ 25 ॥

અચ્યુતા-મ્બહુલાગ્ શ્રિયમ્ । સ હરિર્વસુવિત્તમઃ ।
પેરુરિન્દ્રાય પિન્વતે ॥ બહ્વશ્વામિન્દ્ર ગોમતીમ્ । અચ્યુતા-મ્બહુલાગ્ શ્રિયમ્ । મહ્યમિન્દ્રો નિયચ્છતુ ॥ શતગ્ં શતા અસ્ય યુક્તા હરીણામ્ ।
અર્વાંઆ યાતુ વસુભી રશ્મિરિન્દ્રઃ । પ્રમગ્ંહમાણો બહુલાગ્ શ્રિયમ્ ।
રશ્મિરિન્દ્રઃ સવિતા મે નિયચ્છતુ ॥ 26 ॥

ઘૃત-ન્તેજો મધુમદિન્દ્રિયમ્ । મય્યયમગ્નિર્દધાતુ ॥ હરિઃ પતઙ્ગઃ પટરી સુપર્ણઃ । દિવિક્ષયો નભસા ય એતિ ।
સ ન ઇન્દ્રઃ કામવર-ન્દદાતુ ॥ પઞ્ચાર-ઞ્ચક્ર-મ્પરિવર્તતે પૃથુ । હિરણ્યજ્યોતિ-સ્સરિરસ્ય મદ્ધ્યે । અજસ્ર-ઞ્જ્યોતિર્નભસા સર્પદેતિ ।
સ ન ઇન્દ્રઃ કામવર-ન્દદાતુ ॥
સપ્ત યુઞ્જન્તિ રથમેકચક્રમ્ ॥ 27 ॥

એકો અશ્વો વહતિ સપ્તનામા । ત્રિનાભિ ચક્રમજરમનર્વમ્ । યેનેમા વિશ્વા ભુવનાનિ તસ્થુઃ ॥ ભદ્ર-મ્પશ્યન્ત ઉપસેદુરગ્રે ।
તપો દીક્ષામૃષય-સ્સુવર્વિદઃ । તતઃ ક્ષત્ર-મ્બલમોજશ્ચ જાતમ્ । તદસ્મૈ દેવા અભિ સ-ન્નમન્તુ ॥ શ્વેતગ્ં રશ્મિ-મ્બોભુજ્યમાનમ્ ।
અપા-ન્નેતાર-મ્ભુવનસ્ય ગોપામ્ ।
ઇન્દ્ર-ન્નિચિક્યુઃ પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ 28 ॥

રોહિણીઃ પિઙ્ગલા એકરૂપાઃ । ક્ષરન્તીઃ પિઙ્ગલા એકરૂપાઃ । શતગ્ં સહસ્રાણિ પ્રયુતાનિ નાવ્યાનામ્ ॥ અયં-યઁશ્શ્વેતો રશ્મિઃ । પરિ સર્વમિદ-ઞ્જગત્ । પ્રજા-મ્પશૂ-ન્ધનાનિ । અસ્માક-ન્દદાતુ ॥
શ્વેતો રશ્મિઃ પરિ સર્વ-મ્બભૂવ । સુવન્મહ્ય-મ્પશૂન્. વિશ્વરૂપાન્ ॥ પતઙ્ગમક્તમસુરસ્ય માયયા ॥ 29 ॥

હૃદા પશ્યન્તિ મનસા મનીષિણઃ । સમુદ્રે અન્તઃ કવયો વિચક્ષતે । મરીચીના-મ્પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ ॥ પતઙ્ગો વાચ-મ્મનસા બિભર્તિ ।
તા-ઙ્ગન્ધર્વો-ઽવદ-દ્ગર્ભે અન્તઃ । તા-ન્દ્યોતમાનાગ્ સ્વર્ય-મ્મનીષામ્ ।
ઋતસ્ય પદે કવયો નિપાન્તિ ॥ યે ગ્રામ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપા-સ્સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । અગ્નિસ્તાગ્ં અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવઃ ॥ 30 ॥

પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિઁદાનઃ ॥ વીતગ્ગ્ સ્તુકેસ્તુકે । યુવમસ્માસુ નિયચ્છતમ્ । પ્રપ્ર યજ્ઞપતિ-ન્તિર ॥ યે ગ્રામ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપા-સ્સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ ।
તેષાગ્ં સપ્તાનામિહ રન્તિરસ્તુ ।
રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય ॥
ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ ।
વિરૂપા-સ્સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ ॥ 31 ॥

વાયુસ્તાગ્ં અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવઃ । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિઁદાનઃ ॥ ઇડાયૈ સૃપ્ત-ઙ્ઘૃતવચ્ચરાચરમ્ । દેવા અન્વવિન્દન્ગુહા હિતમ્ ॥
ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપાઃ । વિરૂપા-સ્સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ । તેષાગ્ં સપ્તાનામિહ રન્તિરસ્તુ ।
રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય ॥ 32 ॥

(આત્મા જનાનાં - ઁવિકુર્વન્તં-વિઁપશ્વિં - પ્રજાનાં - ઁવસુધાનીં
ઁવિરાજં - ચરન્તં - ગોમતીં - મે નિયચ્છ - ત્વેકચક્રં - ઁવ્યોમન્ - માયયા - દેવ - એકરૂપા - +અષ્ટૌ ચ) (અ. 11)
અનુવાકં 12
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષ-સ્સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં-વિઁશ્વતો વૃત્વા । અત્યતિષ્ઠ-દ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥ પુરુષ એવેદગ્ં સર્વમ્ । ય-દ્ભૂતં-યઁચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ । યદન્નેનાતિરોહતિ ॥ એતાવાનસ્ય મહિમા । અતો જ્યાયાગ્શ્ચ પૂરુષઃ ॥ 33 ॥

પાદો-ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ । ત્રિપાદસ્યામૃત-ન્દિવિ ॥
ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈત્પુરુષઃ । પાદો-ઽસ્યેહાભવા-ત્પુનઃ । તતો વિષ્વં-વ્યઁક્રામત્ । સાશનાનશને અભિ ॥ તસ્મા-દ્વિરાડજાયત । વિરાજો અધિ પૂરુષઃ ।
સ જાતો અત્યરિચ્યત । પશ્ચા-દ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥ 34 ॥

યત્પુરુષેણ હવિષા । દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યમ્ । ગ્રીષ્મ ઇદ્ધ્મ-શ્શરદ્ધવિઃ ॥ સપ્તાસ્યાસ-ન્પરિધયઃ ।
ત્રિ-સ્સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા ય-દ્યજ્ઞ-ન્તન્વાનાઃ । અબદ્ધ્ન-ન્પુરુષ-મ્પશુમ્ ॥ તં-યઁજ્ઞ-મ્બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ન્ ।
પુરુષ-ઞ્જાતમગ્રતઃ ॥ 35 ॥

તેન દેવા અયજન્ત । સાદ્ધ્યા ઋષયશ્ચ યે ॥
તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । સમ્ભૃત-મ્પૃષદાજ્યમ્ । પશૂગ્સ્તાગ્શ્ચક્રે વાયવ્યાન્ ।
આરણ્યા-ન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે ॥ તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । ઋચ-સ્સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાગ્ંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । યજુ-સ્તસ્માદજાયત ॥ 36 ॥

તસ્માદશ્વા અજાયન્ત । યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । તસ્મા જ્જાતા અજાવયઃ ॥ ય-ત્પુરુષં-વ્યઁદધુઃ । કતિધા વ્યકલ્પયન્ન્ । મુખ-ઙ્કિમસ્ય કૌ બાહૂ । કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે ॥
બ્રાહ્મણો-ઽસ્ય મુખમાસીત્ । બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ॥ 37 ॥

ઊરૂ તદસ્ય ય-દ્વૈશ્યઃ । પદ્ભ્યાગ્ં શૂદ્રો અજાયત ॥ ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ । ચક્ષો-સ્સૂર્યો અજાયત ।
મુખાદિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ । પ્રાણા-દ્વાયુરજાયત ॥ નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ । શીર્ષ્ણો દ્યૌ-સ્સમવર્તત । પદ્ભ્યા-મ્ભૂમિ-ર્દિશ-શ્શ્રોત્રાત્ ।
તથા લોકાગ્ં અકલ્પયન્ન્ ॥ 38 ॥

વેદાહમેત-મ્પુરુષ-મ્મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણ-ન્તમસસ્તુ પારે । સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ । નામાનિ કૃત્વા-ઽભિવદન્. યદાસ્તે ॥
ધાતા પુરસ્તાદ્યમુદાજહાર । શક્રઃ પ્રવિદ્વા-ન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તમેવં-વિઁદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે ॥
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ન્ । તે હ નાક-મ્મહિમાનઃ સચન્તે । યત્ર પૂર્વે સાદ્ધ્યા-સ્સન્તિ દેવાઃ ॥ 39 ॥

(પુરુષઃ - પુરો - ઽગ્રતો - ઽજાયત - કૃતો - ઽકલ્પયન્ - નાસ-ન્દ્વે ચ) (અ. 12)
(જ્યાયાનધિ પૂરુષઃ) (અન્યત્ર પુરુષઃ )
અનુવાકં 13
અદ્ભ્ય-સ્સમ્ભૂતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ચ । વિશ્વકર્મણ-સ્સમવર્તતાધિ ।
તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધ-દ્રૂપમેતિ । ત-ત્પુરુષસ્ય વિશ્વમાજાનમગ્રે ॥ વેદાહમેત-મ્પુરુષ-મ્મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણ-ન્તમસઃ પરસ્તાત્ ।
તમેવં-વિઁદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે-ઽયનાય ॥ પ્રજાપતિશ્ચરતિ ગર્ભે અન્તઃ । અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે ॥ 40 ॥

તસ્ય ધીરાઃ પરિજાનન્તિ યોનિમ્ । મરીચીના-મ્પદમિચ્છન્તિ વેધસઃ ॥ યો દેવેભ્ય આતપતિ । યો દેવાના-મ્પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતઃ । નમો રુચાય બ્રાહ્મયે ॥ રુચ-મ્બ્રાહ્મ-ઞ્જનયન્તઃ । દેવા અગ્રે તદબ્રુવન્ન્ ।
યસ્ત્વૈવ-મ્બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ । તસ્ય દેવા અસન્વશે ॥ હ્રીશ્ચ તે લક્ષ્મીશ્ચ પત્ન્યૌ । અહોરાત્રે પાર્શ્વે । નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ । અશ્વિનૌ વ્યાત્તમ્ । ઇષ્ટ-મ્મનિષાણ । અમુ-મ્મનિષાણ । સર્વ-મ્મનિષાણ ॥ 41 ॥

(જાયતે - વશે સપ્ત ચ) (અ. 13)
અનુવાકં 14
ભર્તા સ-ન્ભ્રિયમાણો બિભર્તિ । એકો દેવો બહુધા નિવિષ્ટઃ । યદા ભાર-ન્તન્દ્રયતે સ ભર્તુમ્ । નિધાય ભાર-મ્પુનરસ્તમેતિ ॥
તમેવ મૃત્યુમમૃત-ન્તમાહુઃ । ત-મ્ભર્તાર-ન્તમુ ગોપ્તારમાહુઃ । સ ભૃતો ભ્રિયમાણો બિભર્તિ । ય એનં-વેઁદ સત્યેન ભર્તુમ્ ॥ સદ્યો જાતમુત જહાત્યેષઃ । ઉતો જરન્ત-ન્ન જહાત્યેકમ્ ॥ 42 ॥

ઉતો બહૂનેકમહર્જહાર । અતન્દ્રો દેવ-સ્સદમેવ પ્રાર્થઃ ॥ યસ્તદ્વેદ યત આબભૂવ । સન્ધા-ઞ્ચ યાગ્ં સન્દધે બ્રહ્મણૈષઃ ।
રમતે તસ્મિન્નુત જીર્ણે શયાને । નૈન-ઞ્જહાત્યહસ્સુ પૂર્વ્યેષુ ॥ ત્વામાપો અનુ સર્વાશ્ચરન્તિ જાનતીઃ । વથ્સ-મ્પયસા પુનાનાઃ ।
ત્વમગ્નિગ્ં હવ્યવાહગ્ં સમિન્થ્સે ।
ત્વ-મ્ભર્તા માતરિશ્વા પ્રજાનામ્ ॥ 43 ॥

ત્વં-યઁજ્ઞસ્ત્વમુ વેવાસિ સોમઃ । તવ દેવા હવમાયન્તિ સર્વે । ત્વમેકો-ઽસિ બહૂનનુપ્રવિષ્ટઃ । નમસ્તે અસ્તુ સુહવો મ એધિ ॥
નમો વામસ્તુ શૃણુતગ્ં હવ-મ્મે । પ્રાણાપાનાવજિરગ્ં સચંરન્તૌ ।
હ્વયામિ વા-મ્બ્રહ્મણા તૂર્તમેતમ્ । યો મા-ન્દ્વેષ્ટિ ત-ઞ્જહિ તં-યુઁવાના ॥
પ્રાણાપાનૌ સંવિઁદાનૌ જહિતમ્ ।
અમુષ્યાસુના મા સઙ્ગસાથામ્ ॥ 44 ॥

ત-મ્મે દેવા બ્રહ્મણા સંવિઁદાનૌ ।
વધાય દત્ત-ન્તમહગ્ં હનામિ ॥ અસજ્જજાન સત આબભૂવ । યં-યઁ-ઞ્જજાન સ ઉ ગોપો અસ્ય ।
યદા ભાર-ન્તન્દ્રયતે સ ભર્તુમ્ । પરાસ્ય ભાર-મ્પુનરસ્તમેતિ ॥
તદ્વૈ ત્વ-મ્પ્રાણો અભવઃ । મહાન્ભોગઃ પ્રજાપતેઃ । ભુજઃ કરિષ્યમાણઃ । યદ્દેવાન્પ્રાણયો નવ ॥ 45 ॥

(એકં - પ્રજાનાં - ગસાથાં - નવ ) (અ. 14)
અનુવાકં 15
હરિગ્ં હરન્તમનુયન્તિ દેવાઃ । વિશ્વસ્યેશાનં-વૃઁષભ-મ્મતીનામ્ । બ્રહ્મ સરૂપમનુ મેદમાગાત્ । અયન-મ્મા વિવધી-ર્વિક્રમસ્વ ॥
માચ્છિદો મૃત્યો મા વધીઃ । મા મે બલં-વિઁવૃહો મા પ્રમોષીઃ । પ્રજા-મ્મા મે રીરિષ આયુરુગ્ર । નૃચક્ષસ-ન્ત્વા હવિષા વિધેમ ॥
સદ્યશ્ચકમાનાય । પ્રવેપાનાય મૃત્યવે ॥ 46 ॥

પ્રાસ્મા આશા અશૃણ્વન્ન્ । કામેનાજનય-ન્પુનઃ ॥
કામેન મે કામ આગાત્ । હૃદયાદ્દ્ધૃદય-મ્મૃત્યોઃ । યદમીષામદઃ પ્રિયમ્ । તદૈતૂપ મામભિ ॥ પર-મ્મૃત્યો અનુ પરેહિ પન્થામ્ । યસ્તે સ્વ ઇતરો દેવયાનાત્ । ચક્ષુષ્મતે શૃણ્વતે તે બ્રવીમિ । મા નઃ પ્રજાગ્ં રીરિષો મોત વીરાન્ ॥
પ્ર પૂર્વ્ય-મ્મનસા વન્દમાનઃ । નાધમાનો વૃષભ-ઞ્ચર્ષણીનામ્ । યઃ પ્રજાનામેકરાણ્માનુષીણામ્ ।
મૃત્યું-યઁજે પ્રથમજામૃતસ્ય ॥ 47 ॥

(મૃત્યવે - વીરાગ્શ્ચત્વારિ ચ) (અ. 15)
અનુવાકં 16
તરણિ-ર્વિશ્વદર્શતો જ્યોતિષ્કૃદસિ સૂર્ય । વિશ્વમાભાસિ રોચનમ્ ।
ઉપયામગૃહીતો-ઽસિ સૂર્યાય ત્વા ભ્રાજસ્વત એષ તે યોનિ-સ્સૂર્યાય ત્વા ભ્રાજસ્વતે ॥ 48 ॥

અનુવાકં 17
આ પ્યાયસ્વ મદિન્તમ સોમ વિશ્વાભિરૂતિભિઃ ।
ભવા ન-સ્સપ્રથસ્તમઃ ॥ 49 ॥

અનુવાકં 18
ઈયુષ્ટે યે પૂર્વતરામપશ્યન્ વ્યુચ્છન્તીમુષસ-મ્મર્ત્યાસઃ ।
અસ્માભિરૂ નુ પ્રતિચક્ષ્યા-ઽભૂદો તે યન્તિ યે અપરીષુ પશ્યાન્ ॥ 50 ॥

અનુવાકં 19
જ્યોતિષ્મતી-ન્ત્વા સાદયામિ જ્યોતિષ્કૃત-ન્ત્વા સાદયામિ જ્યોતિર્વિદ-ન્ત્વા સાદયામિ ભાસ્વતી-ન્ત્વા સાદયામિ જ્વલન્તી-ન્ત્વા સાદયામિ મલ્મલાભવન્તી-ન્ત્વા સાદયામિ દીપ્યમાના-ન્ત્વા સાદયામિ રોચમાનાં
ત્વા સાદયામ્યજસ્રા-ન્ત્વા સાદયામિ બૃહજ્જ્યોતિષ-ન્ત્વા સાદયામિ બોધયન્તી-ન્ત્વા સાદયામિ જાગ્રતી-ન્ત્વા સાદયામિ ॥ 51 ॥

અનુવાકં 20
પ્રયાસાય સ્વાહા-ઽઽયાસાય સ્વાહા વિયાસાય સ્વાહા સંયાઁસાય સ્વાહોદ્યાસાય સ્વાહા-ઽવયાસાય સ્વાહા શુચે સ્વાહા શોકાય સ્વાહા તપ્યત્વૈ સ્વાહા તપતે સ્વાહા બ્રહ્મહત્યાયૈ સ્વાહા સર્વસ્મૈ સ્વાહા ॥ 52 ॥

અનુવાકં 21
ચિત્તગ્ં સન્તાનેન ભવં-યઁક્ના રુદ્ર-ન્તનિમ્ના પશુપતિગ્ગ્ સ્થૂલહૃદયેનાગ્નિગ્ં હૃદયેન રુદ્રં-લોઁહિતેન શર્વ-મ્મતસ્નાભ્યાં
મહાદેવમન્તઃ પાર્શ્વેનૌષિષ્ઠહનગ્ં શિઙ્ગીનિકોશ્યાભ્યામ્ ॥ 53 ॥
(ચિત્તિઃ - પૃથિ - વ્યગ્નિઃ - સૂર્ય-ન્તે ચક્ષુ--ર્ મહાહવિર્ હોતા - વાઘોતા - બ્રાહ્મણ એકહોતા - ઽગ્નિર્યજુર્ભિઃ - સેનેન્દ્રસ્ય - દેવસ્ય - સુવર્ણ-ઙ્ઘર્મગ્ં - સહસ્રશીર્ષા- ઽદ્ભ્યો - ભર્તા -
હરિં - તરણિ - રાપ્યાય - સ્વેયુષ્ટે યે - જ્યોતિષ્મતીં - પ્રયાસાય - ચિત્ત મેકવિગ્ંશતિઃ)
(ચિત્તિ - રગ્નિર્યજુર્ભિ - રન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ - પ્રજાપતિ - સ્તસ્ય ધીરા - જ્યોતિષ્મતી-ન્ત્રિપઞ્ચાશત્ )
( ચિત્તિઃ - શિઙ્ગીનિકોશ્યાભ્યાં )
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય આરણ્યકે તૃતીયઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥