Lord Brahman (The Supreme Self)

3 - cāturhotracayanam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya āraṇyaka pāṭhaḥ - cittiḥ sruk

(Chaturhotrachayanam in English (IAST))

From Taittiriya Aranyaka, Krishna Yajurveda

Chaturhotrachayanam is a profound esoteric text from the third prapathaka of the Taittiriya Aranyaka. It delineates the internal yajna or sacrificial ritual, conceptualizing the human body and mind as the instruments of divine offering. By identifying elements such as speech, mind, and prana with the components of a ritual fire sacrifice, the stotra serves as a meditative tool for self-realization. Chanting these mantras aligns the practitioner with cosmic rhythms, purifying the consciousness and facilitating the transformation of mundane actions into spiritual oblations, ultimately leading to oneness with the Ultimate Reality, the Paramatman.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ - cātur​hotracayanam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1
citti॒-ssruk | ci॒ttamājya᳚m | vāgvediḥ̭ | ādhī̭ta-mba॒r॒hiḥ |
keto̭ a॒gniḥ | vijñā̭tama॒gniḥ | vākpa̭ti॒r॒hotā᳚ | mana̭ upava॒ktā | prā॒ṇo ha॒viḥ | sāmā᳚ddhva॒ryuḥ || vāca̭spate vidhe nāmann | vi॒dhema̭ te॒ nāma̭ | vi॒dhestva-ma॒smāka॒-nnāma̭ | vā॒caspati॒-ssoma̭-mpibatu | ā-'smāsṷ nṛ॒mṇa-ndhā॒thsvāhā᳚ || 1 ||
(a॒ddhva॒ryuḥ pañca ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2
pṛ॒thi॒vī hotā᳚ | dyaura̭ddhva॒ryuḥ | ru॒dro᳚-'gnīt | bṛha॒spati̭rupava॒ktā || vāca̭spate vā॒co vī॒ryḙṇa | sambhṛ̭tata-me॒nāya̭kṣyase | yaja̭mānāya॒ vārya᳚m |
ā suva॒skara̭smai | vā॒caspati॒-ssoma̭-mpibati |
ja॒jana॒dindra̭mindri॒yāya॒ svāhā᳚ || 2 ||
(pṛ॒thi॒vī hotā॒ daśa̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3
a॒gnir-hotā᳚ | a॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū | tvaṣṭā॒-'gnīt | mi॒tra ṷpava॒ktā || soma॒-ssoma̭sya puro॒gāḥ | śu॒kra-śśu॒krasya̭ puro॒gāḥ | śrā॒tāsta̭ indra॒ somāḥ᳚ | vātā̭per-havana॒śruta॒-ssvāhā᳚ || 3 ||
(a॒gnir-hotā॒-'ṣṭau) (a. 3)
anuvākaṃ 4
sūrya̭-nte॒ cakṣuḥ̭ | vāta̭-mprā॒ṇaḥ |
dyā-mpṛ॒ṣṭham | a॒ntari̭kṣamā॒tmā |
aṅgai᳚-rya॒jñam | pṛ॒thi॒vīgṃ śarī̭raiḥ || vāca̭spa॒te-'cchi̭drayā vā॒cā | acchi̭drayā ju॒hvā᳚ | di॒vi dḙvā॒vṛdha॒gṃ॒ hotrā॒ mera̭yasva॒ svāhā᳚ || 4 ||
(sūrya̭-nte॒ nava̭) (a. 4)
anuvākaṃ 5
ma॒hāha̭vi॒r॒ hotā᳚ | sa॒tyaha̭viraddhva॒ryuḥ | acyṷtapājā a॒gnīt | acyṷtamanā upava॒ktā | a॒nā॒dhṛ॒ṣyaścā᳚ pratidhṛ॒ṣyaśca̭ ya॒jñasyā̭bhiga॒rau | a॒yāsya̭ udgā॒tā || vāca̭spate hṛdvidhe nāmann | vi॒dhema̭ te॒ nāma̭ |
vi॒dhestvama॒smāka॒-nnāma̭ | vā॒caspati॒-ssoma̭mapāt | mā daivya॒stantu॒-śchedi॒ mā ma̭nu॒ṣyaḥ̭ | namo̭ di॒ve | namaḥ̭ pṛthi॒vyai svāhā᳚ || 5 ||
(a॒pā॒-ttrīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6
vāghotā᳚ | dī॒kṣā patnī᳚ | vāto᳚-'ddhva॒ryuḥ | āpo̭-'bhiga॒raḥ | mano̭ ha॒viḥ | tapa̭si juhomi ||
bhūrbhuva॒ssuvaḥ̭ | brahma̭ svaya॒mbhu |
brahma̭ṇe svaya॒mbhuve॒ svāhā᳚ || 6 ||
(vāghotā॒ nava̭) (a. 6)
anuvākaṃ 7
brā॒hma॒ṇa eka̭hotā | sa ya॒jñaḥ | sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | ya॒jñaśca̭ me bhūyāt || a॒gni-rdviho̭tā | sa bha॒rtā | sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | bha॒rtā ca̭ me bhūyāt ||
pṛ॒thi॒vī triho̭tā | sa pra̭ti॒ṣṭhā || 7 ||
sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | pra॒ti॒ṣṭhā ca̭ me bhūyāt || a॒ntari̭kṣa॒-ñcatṷr​hotā | sa vi॒ṣṭhāḥ | sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | vi॒ṣṭhāśca̭ me bhūyāt ||
vā॒yuḥ pañca̭hotā | sa prā॒ṇaḥ |
sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | prā॒ṇaśca̭ me bhūyāt || 8 ||
ca॒ndramā॒-ṣṣaḍḍho̭tā | sa ṛ॒tūn ka̭lpayāti |
sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | ṛ॒tava̭śca me kalpantām || annagṃ̭ sa॒ptaho̭tā | sa prā॒ṇasya̭ prā॒ṇaḥ | sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | prā॒ṇasya̭ ca me prā॒ṇo bhṷ̄yāt || dyaura॒ṣṭaho̭tā | so̭-'nādhṛ॒ṣyaḥ || 9 ||
sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | a॒nā॒dhṛ॒ṣyaśca̭ bhūyāsam ||
ā॒di॒tyo nava̭hotā | sa tḙja॒svī |
sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | te॒ja॒svī ca̭ bhūyāsam || pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotā | sa i॒dagṃ sarva᳚m | sa mḙ dadātu pra॒jā-mpa॒śū-npuṣṭiṃ॒-ya~śaḥ̭ | sarva̭-ñca me bhūyāt || 10 ||
(pra॒ti॒ṣṭhā-prā॒ṇaśca̭ me bhūyā-danādhṛ॒ṣyaḥ-sarva̭-ñca me bhūyāt) (a. 7)
(brā॒hma॒ṇo ya॒jño᳚-'gnirbha॒rtā pṛ̭thi॒vī pra̭ti॒ṣṭhā-'ntari̭kṣaṃ-vi~॒ṣṭhā vā॒yuḥ
prā॒ṇaśca॒ndramā̭ ṛ॒tūnanna॒gṃ॒ sa prā॒ṇasya̭ prā॒ṇo dyaura̭nādhṛ॒ṣya ā̭di॒tyaḥ
sa tḙja॒svī pra॒jāpa̭ti॒-ssa i॒dagṃ sarva॒gṃ॒ sarva̭-ñca me bhūyāt)
anuvākaṃ 8
a॒gni-ryajṷrbhiḥ | sa॒vi॒tā stomaiḥ᳚ | indra̭ ukthāma॒daiḥ |
mi॒trāvarṷṇāvā॒śiṣā᳚ | aṅgi̭raso॒ dhiṣṇi̭yaira॒gnibhiḥ̭ | ma॒rutaḥ̭ sadohavirdhā॒nābhyā᳚m | āpaḥ॒ prokṣa̭ṇībhiḥ |
oṣa̭dhayo ba॒r॒hiṣā᳚ | adi̭ti॒rvedyā᳚ | somo̭ dī॒kṣayā᳚ || 11 ||
tvaṣṭe॒ddhmena̭ | viṣṇṷ-rya॒jñena̭ | vasa̭va॒ ājyḙna | ā॒di॒tyā dakṣi̭ṇābhiḥ | viśvḙ de॒vā ū॒rjā |
pū॒ṣā sva̭gākā॒reṇa̭ | bṛha॒spatiḥ̭ puro॒dhayā᳚ |
pra॒jāpa̭tirudgī॒thena̭ | a॒ntari̭kṣa-mpa॒vitrḙṇa | vā॒yuḥ pātraiḥ᳚ | a॒hagg​ śra॒ddhayā᳚ || 12 ||
(dī॒kṣayā॒ - pātrai॒reka̭-ñca) (a. 8)
anuvākaṃ 9
senendra̭sya | dhenā॒ bṛha॒spateḥ᳚ | pa॒tthyā̭ pū॒ṣṇaḥ | vāgvā॒yoḥ | dī॒kṣā soma̭sya | pṛ॒thi॒vya̭gneḥ | vasṷ̄nā-ṅgāya॒trī | ru॒drāṇā᳚-ntri॒ṣṭuk | ā॒di॒tyānā॒-ñjaga̭tī | viṣṇo̭ranu॒ṣṭuk || 13 ||
varṷṇasya vi॒rāṭ | ya॒jñasya̭ pa॒ṅktiḥ | pra॒jāpa̭te॒ranṷmatiḥ | mi॒trasya̭ śra॒ddhā | sa॒vi॒tuḥ prasṷ̄tiḥ | sūrya̭sya॒ marī̭ciḥ | ca॒ndrama̭so rohi॒ṇī | ṛṣī̭ṇāmarundha॒tī | pa॒rjanya̭sya vi॒dyut |
cata̭sro॒ diśaḥ̭ | cata̭sro-'vāntaradi॒śāḥ | aha̭śca॒ rātri̭śca | kṛ॒ṣiśca॒ vṛṣṭi̭śca |
tviṣi॒ścāpa̭citiśca | āpa॒ścauṣa̭dhayaśca |
ūrkca̭ sū॒nṛtā̭ ca de॒vānā॒-mpatna̭yaḥ || 14 ||
(a॒nu॒ṣṭug - diśa॒-ṣṣaṭca̭) (a. 9)
anuvākaṃ 10
de॒vasya̭ tvā savi॒tuḥ pra̭sa॒ve | a॒śvino᳚-rbā॒hubhyā᳚m |
pū॒ṣṇo hastā᳚bhyā॒-mprati̭gṛhṇāmi |
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇyam | tenā̭mṛta॒tvama̭śyām | vayo̭ dā॒tre | mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tre | ka i॒da-ṅkasmā̭ adāt | kāmaḥ॒ kāmā̭ya | kāmo̭ dā॒tā || 15 ||
kāmaḥ̭ pratigrahī॒tā | kāmagṃ̭ samu॒dramāvi̭śa | kāmḙna tvā॒ prati̭gṛhṇāmi |
kāmai॒tatte᳚ | e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi̭ṇā | u॒ttā॒nastvā᳚-''ṅgīra॒saḥ prati̭gṛhṇātu |
somā̭ya॒ vāsaḥ̭ | ru॒drāya॒ gām | varṷṇā॒yāśva᳚m |
pra॒jāpa̭taye॒ purṷṣam || 16 ||
mana̭ve॒ talpa᳚m | tvaṣṭre॒-'jām | pū॒ṣṇe-'vi᳚m | nir-ṛ̭tyā aśvataragarda॒bhau | hi॒mava̭to ha॒stina᳚m | ga॒ndha॒rvā॒-phsa॒rābhyaḥ̭-sragalaṅkara॒ṇe |
viśve᳚bhyo de॒vebhyo̭ dhā॒nyam | vā॒ce-'nna᳚m | brahma̭ṇa oda॒nam | sa॒mu॒drāyāpaḥ̭ || 17 ||
u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyānaḥ̭ | vai॒śvā॒na॒rāya॒ ratha᳚m ||
vai॒śvā॒na॒raḥ pra॒tnathā॒ nāka॒mārṷhat |
di॒vaḥ pṛ॒ṣṭha-mbhanda̭māna-ssu॒manma̭bhiḥ |
sa pū᳚rva॒vajja॒naya̭jja॒ntave॒ dhana᳚m | sa॒mā॒nama̭jmā॒ pari̭yāti॒ jāgṛ̭viḥ ||
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe vaiśvāna॒rāya॒ ratha᳚m | tenā̭mṛta॒tvama̭śyām | vayo̭ dā॒tre |
mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tre || 18 ||
ka i॒da-ṅkasmā̭ adāt | kāmaḥ॒ kāmā̭ya | kāmo̭ dā॒tā |
kāmaḥ̭ pratigrahī॒tā | kāmagṃ̭ samu॒dramāvi̭śa | kāmḙna tvā॒ prati̭gṛhṇāmi | kāmai॒tatte᳚ | e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi̭ṇā | u॒ttā॒nastvā᳚-''ṅgīra॒saḥ prati̭gṛhṇātu || 19 ||
(dā॒tā - purṷṣa॒ - māpaḥ̭ - pratigrahī॒tre - +nava̭ ca) (a. 10)
anuvākaṃ 11
su॒varṇa̭-ṅgha॒rma-mpari̭veda ve॒nam | indra̭syā॒tmāna̭-ndaśa॒dhā cara̭ntam |
a॒nta-ssa̭mu॒dre mana̭sā॒ cara̭ntam | brahmā-'nva̭vinda॒-ddaśa̭hotāra॒marṇe᳚ |
a॒ntaḥ pravi̭ṣṭa-śśā॒stā janā̭nām | eka॒-ssanba̭hu॒dhā vi̭cāraḥ | śa॒tagṃ śu॒krāṇi॒ yatraika॒-mbhava̭nti | sarve॒ vedā॒ yatraika॒-mbhava̭nti | sarve॒ hotā̭ro॒ yatraika॒-mbhava̭nti | sa॒ māna̭sīna ā॒tmā janā̭nām || 20 ||
a॒ntaḥ pravi̭ṣṭa-śśā॒stā janā̭nā॒gṃ॒ sarvā᳚tmā |
sarvāḥ᳚ pra॒jā yatraika॒-mbhava̭nti | catṷr​hotāro॒ yatra̭ sa॒mpada॒-ṅgaccha̭nti de॒vaiḥ | sa॒ māna̭sīna ā॒tmā janā̭nām || brahmendra̭ma॒gni-ñjaga̭taḥ prati॒ṣṭhām |
di॒va ā॒tmānagṃ̭ savi॒tāra॒-mbṛha॒spati᳚m |
catṷr​hotāra-mpra॒diśo-'nṷ kla॒ptam | vā॒co vī॒rya̭-ntapa॒sā-'nva̭vindat || a॒ntaḥ pravi̭ṣṭa-ṅka॒rtāra̭me॒tam |
tvaṣṭā̭ragṃ rū॒pāṇi̭ viku॒rvantaṃ̭-vi~pa॒ścim || 21 ||
a॒mṛta̭sya prā॒ṇaṃ-ya~॒jñame॒tam |
catṷr​hotṛṇāmā॒tmāna̭-ṅka॒vayo॒ nici̭kyuḥ ||
a॒ntaḥ pravi̭ṣṭa-ṅka॒rtāra̭me॒tam |
de॒vānā॒-mbandhu॒ nihi̭ta॒-ṅguhā̭su |
a॒mṛtḙna kla॒ptaṃ-ya~॒jñame॒tam |
catṷr​hotṛṇāmā॒tmāna̭-ṅka॒vayo॒ nici̭kyuḥ ||
śa॒ta-nni॒yutaḥ॒ pari̭veda॒ viśvā̭ vi॒śvavā̭raḥ | viśva̭mi॒daṃ-vṛ~̭ṇāti |
indra̭syā॒tmā nihi̭taḥ॒ pañca̭hotā |
a॒mṛta̭-nde॒vānā॒māyuḥ̭ pra॒jānā᳚m || 22 ||
indra॒gṃ॒ rājā̭nagṃ savi॒tāra̭me॒tam | vā॒yorā॒tmāna̭-ṅka॒vayo॒ nici̭kyuḥ |
ra॒śmigṃ ra̭śmī॒nā-mmaddhye॒ tapa̭ntam | ṛ॒tasya̭ pa॒de ka॒vayo॒ nipā᳚nti || ya ā᳚ṇḍako॒śe bhuva̭na-mbi॒bharti̭ | ani̭rbhiṇṇa॒-ssannatha̭ lo॒kān. vi॒caṣṭe᳚ |
yasyā᳚ṇḍako॒śagṃ śuṣma̭mā॒huḥ prā॒ṇamulba᳚m |
tena̭ klṛ॒pto̭-'mṛtḙnā॒hama̭smi || su॒varṇa॒-ṅkośa॒gṃ॒ raja̭sā॒ parī̭vṛtam |
de॒vānāṃ᳚-va~su॒dhānīṃ᳚-vi~॒rāja᳚m || 23 ||
a॒mṛta̭sya pū॒rṇāntāmṷ ka॒lāṃ-vi~ca̭kṣate |
pāda॒gṃ॒ ṣaḍḍho̭tu॒rna kilā̭vi vithse || yena॒rtavaḥ̭ pañca॒dhota kla॒ptāḥ | u॒ta vā̭ ṣa॒ḍdhā mana॒sota klṛ॒ptāḥ | tagṃ ṣaḍḍho̭tāramṛ॒tubhiḥ॒ kalpa̭mānam | ṛ॒tasya̭ pa॒de ka॒vayo॒ nipā᳚nti || a॒ntaḥ pravi̭ṣṭa-ṅka॒rtāra̭me॒tam | a॒ntaśca॒ndrama̭si॒ mana̭sā॒ cara̭ntam | sa॒haiva santa॒-nna vijā̭nanti de॒vāḥ |
indra̭syā॒tmānagṃ̭ śata॒dhā cara̭ntam || 24 ||
indro॒ rājā॒ jaga̭to॒ ya īśe᳚ | sa॒ptaho̭tā sapta॒dhā viklṛ̭ptaḥ || parḙṇa॒ tantṷ-mpariṣi॒cyamā̭nam | a॒ntarā̭di॒tye mana̭sā॒ cara̭ntam | de॒vānā॒gṃ॒ hṛda̭ya॒-mbrahmā-'nva̭vindat || brahmai॒tadbrahma̭ṇa॒ ujja̭bhāra | a॒rkagg​ ścota̭ntagṃ sari॒rasya॒ maddhye᳚ || ā yasmin᳚-thsa॒pta pera̭vaḥ | meha̭nti bahu॒lāg​ śriya᳚m | ba॒hva॒śvāmi̭ndra॒ goma̭tīm || 25 ||
acyṷtā-mbahu॒lāg​ śriya᳚m | sa hari̭rvasu॒vitta̭maḥ |
pe॒rurindrā̭ya pinvate || ba॒hva॒śvāmi̭ndra॒ goma̭tīm | acyṷtā-mbahu॒lāg​ śriya᳚m | mahya॒mindro॒ niya̭cchatu || śa॒tagṃ śa॒tā a̭sya yu॒ktā harī̭ṇām |
a॒rvāṃā yā̭tu॒ vasṷbhī ra॒śmirindraḥ̭ | pramagṃha̭māṇo bahu॒lāg​ śriya᳚m |
ra॒śmirindraḥ̭ savi॒tā me॒ niya̭cchatu || 26 ||
ghṛ॒ta-ntejo॒ madhṷmadindri॒yam | mayya॒yama॒gnirda̭dhātu || hariḥ̭ pata॒ṅgaḥ pa̭ṭa॒rī sṷpa॒rṇaḥ | di॒vi॒kṣayo॒ nabha̭sā॒ ya eti̭ |
sa na॒ indraḥ̭ kāmava॒ra-nda̭dātu || pañcā̭ra-ñca॒kra-mpari̭vartate pṛ॒thu | hira̭ṇyajyoti-ssari॒rasya॒ maddhye᳚ | aja̭sra॒-ñjyoti॒rnabha̭sā॒ sarpa̭deti |
sa na॒ indraḥ̭ kāmava॒ra-nda̭dātu ||
sa॒pta yṷñjanti॒ ratha॒meka̭cakram || 27 ||
eko॒ aśvo̭ vahati saptanā॒mā | tri॒nābhi̭ ca॒krama॒jara॒mana̭rvam | yene॒mā viśvā॒ bhuva̭nāni tasthuḥ || bha॒dra-mpaśya̭nta॒ upa̭sedu॒ragre᳚ |
tapo̭ dī॒kṣāmṛṣa̭ya-ssuva॒rvidaḥ̭ | tataḥ̭ kṣa॒tra-mbala॒moja̭śca jā॒tam | tada॒smai de॒vā a॒bhi sa-nna̭mantu || śve॒tagṃ ra॒śmi-mbo̭bhu॒jyamā̭nam |
a॒pā-nne॒tāra॒-mbhuva̭nasya go॒pām |
indra॒-nnici̭kyuḥ para॒me vyo̭mann || 28 ||
rohi̭ṇīḥ piṅga॒lā eka̭rūpāḥ | kṣara̭ntīḥ piṅga॒lā eka̭rūpāḥ | śa॒tagṃ sa॒hasrā̭ṇi pra॒yutā̭ni॒ nāvyā̭nām || a॒yaṃ-ya~śśve॒to ra॒śmiḥ | pari॒ sarva̭mi॒da-ñjaga̭t | pra॒jā-mpa॒śū-ndhanā̭ni | a॒smāka̭-ndadātu ||
śve॒to ra॒śmiḥ pari॒ sarva̭-mbabhūva | suva॒nmahya̭-mpa॒śūn. vi॒śvarṷ̄pān || pa॒ta॒ṅgama॒ktamasṷrasya mā॒yayā᳚ || 29 ||
hṛ॒dā pa̭śyanti॒ mana̭sā manī॒ṣiṇaḥ̭ | sa॒mu॒dre a॒ntaḥ ka॒vayo॒ vica̭kṣate | marī̭cīnā-mpa॒dami̭cchanti ve॒dhasaḥ̭ || pa॒ta॒ṅgo vāca॒-mmana̭sā bibharti |
tā-ṅga̭ndha॒rvo̭-'vada॒-dgarbhḙ a॒ntaḥ | tā-ndyota̭mānāg​ sva॒rya̭-mmanī॒ṣām |
ṛ॒tasya̭ pa॒de ka॒vayo॒ nipā᳚nti || ye grā॒myāḥ pa॒śavo̭ vi॒śvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā॒-ssanto̭ bahu॒dhaika̭rūpāḥ | a॒gnistāgṃ agre॒ pramṷmoktu de॒vaḥ || 30 ||
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jayā̭ saṃ​vi~dā॒naḥ || vī॒tagg​ stṷkestuke | yu॒vama॒smāsu॒ niya̭cchatam | prapra̭ ya॒jñapa̭ti-ntira || ye grā॒myāḥ pa॒śavo̭ vi॒śvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā॒-ssanto̭ bahu॒dhaika̭rūpāḥ |
teṣāgṃ̭ saptā॒nāmi॒ha ranti̭rastu |
rā॒yaspoṣā̭ya suprajā॒stvāya̭ su॒vīryā̭ya ||
ya ā̭ra॒ṇyāḥ pa॒śavo̭ vi॒śvarṷ̄pāḥ |
virṷ̄pā॒-ssanto̭ bahu॒dhaika̭rūpāḥ || 31 ||
vā॒yustāgṃ agre॒ pramṷmoktu de॒vaḥ | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jayā̭ saṃ​vi~dā॒naḥ || iḍā̭yai sṛ॒pta-ṅghṛ॒tava̭ccarāca॒ram | de॒vā anva̭vinda॒nguhā̭ hi॒tam ||
ya ā̭ra॒ṇyāḥ pa॒śavo̭ vi॒śvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā॒-ssanto̭ bahu॒dhaika̭rūpāḥ | teṣāgṃ̭ saptā॒nāmi॒ha ranti̭rastu |
rā॒yaspoṣā̭ya suprajā॒stvāya̭ su॒vīryā̭ya || 32 ||
(ā॒tmā janā̭nāṃ - ~viku॒rvantaṃ̭-vi~pa॒śviṃ - pra॒jānāṃ᳚ - ~vasu॒dhānīṃ᳚
~vi॒rājaṃ॒ - cara̭ntaṃ॒ - goma̭tīṃ - me॒ niya̭ccha॒ - tveka̭cakraṃ॒ - ~vyo̭man - mā॒yayā̭ - de॒va - eka̭rūpā - +a॒ṣṭau ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12
sa॒hasra̭śīr​ṣā॒ purṷṣaḥ | sa॒ha॒srā॒kṣa-ssa॒hasra̭pāt | sa bhūmiṃ̭-vi~॒śvato̭ vṛ॒tvā | atya̭tiṣṭha-ddaśāṅgu॒lam || purṷṣa e॒vedagṃ sarva᳚m | ya-dbhū॒taṃ-ya~cca॒ bhavya᳚m |
u॒tāmṛ̭ta॒tvasyeśā̭naḥ | yadannḙnāti॒roha̭ti || e॒tāvā̭nasya mahi॒mā | ato॒ jyāyāg̭śca॒ pūrṷṣaḥ || 33 ||
pādo᳚-'sya॒ viśvā̭ bhū॒tāni̭ | tri॒pāda̭syā॒mṛta̭-ndi॒vi ||
tri॒pādū॒rdhva udai॒tpurṷṣaḥ | pādo᳚-'sye॒hābha̭vā॒-tpunaḥ̭ | tato॒ viṣvaṃ॒-vya~̭krāmat | sā॒śa॒nā॒na॒śa॒ne a॒bhi || tasmā᳚-dvi॒rāḍa̭jāyata | vi॒rājo॒ adhi॒ pūrṷṣaḥ |
sa jā॒to atya̭ricyata | pa॒ścā-dbhūmi॒matho̭ pu॒raḥ || 34 ||
yatpurṷṣeṇa ha॒viṣā᳚ | de॒vā ya॒jñamata̭nvata | va॒sa॒nto a̭syāsī॒dājya᳚m | grī॒ṣma i॒ddhma-śśa॒raddha॒viḥ || sa॒ptāsyā̭sa-npari॒dhayaḥ̭ |
tri-ssa॒pta sa॒midhaḥ̭ kṛ॒tāḥ | de॒vā ya-dya॒jña-nta̭nvā॒nāḥ | aba̭ddhna॒-npurṷṣa-mpa॒śum || taṃ-ya~॒jña-mba॒r॒hiṣi॒ praukṣanṋ |
purṷṣa-ñjā॒tama̭gra॒taḥ || 35 ||
tena̭ de॒vā aya̭janta | sā॒ddhyā ṛṣa̭yaśca॒ ye ||
tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | sambhṛ̭ta-mpṛṣadā॒jyam | pa॒śūg​stāg​śca̭kre vāya॒vyāṋ |
ā॒ra॒ṇyā-ngrā॒myāśca॒ ye || tasmā᳚-dya॒jñā-thsa̭rva॒hutaḥ̭ | ṛca॒-ssāmā̭ni jajñire | chandāgṃ̭si jajñire॒ tasmā᳚t | yaju॒-stasmā̭dajāyata || 36 ||
tasmā॒daśvā̭ ajāyanta | ye ke co̭bha॒yāda̭taḥ | gāvo̭ ha jajñire॒ tasmā᳚t | tasmā᳚ jjā॒tā a̭jā॒vayaḥ̭ || ya-tpurṷṣaṃ॒-vya~̭dadhuḥ | ka॒ti॒dhā vya̭kalpayann | mukha॒-ṅkima̭sya॒ kau bā॒hū | kāvū॒rū pādā̭vucyete ||
brā॒hma॒ṇo᳚-'sya॒ mukha̭māsīt | bā॒hū rā̭ja॒nyaḥ̭ kṛ॒taḥ || 37 ||
ū॒rū tada̭sya॒ ya-dvaiśyaḥ̭ | pa॒dbhyāgṃ śū॒dro a̭jāyata || ca॒ndramā॒ mana̭so jā॒taḥ | cakṣo॒-ssūryo̭ ajāyata |
mukhā॒dindra̭ścā॒gniśca̭ | prā॒ṇā-dvā॒yura̭jāyata || nābhyā̭ āsīda॒ntari̭kṣam | śī॒r​ṣṇo dyau-ssama̭vartata | pa॒dbhyā-mbhūmi॒-rdiśa॒-śśrotrā᳚t |
tathā̭ lo॒kāgṃ a̭kalpayann || 38 ||
vedā॒hame॒ta-mpurṷṣa-mma॒hānta᳚m | ā॒di॒tyava̭rṇa॒-ntama̭sa॒stu pā॒re | sarvā̭ṇi rū॒pāṇi̭ vi॒citya॒ dhīraḥ̭ | nāmā̭ni kṛ॒tvā-'bhi॒vada॒n॒. yadāste᳚ ||
dhā॒tā pu॒rastā॒dyamṷdāja॒hāra̭ | śa॒kraḥ pravi॒dvā-npra॒diśa॒ścata̭sraḥ | tame॒vaṃ-vi~॒dvāna॒mṛta̭ i॒ha bha̭vati | nānyaḥ panthā॒ aya̭nāya vidyate ||
ya॒jñena̭ ya॒jñama̭yajanta de॒vāḥ | tāni॒ dharmā̭ṇi pratha॒mānyā̭sann | te ha॒ nāka̭-mmahi॒mānaḥ̭ sacante | yatra॒ pūrvḙ sā॒ddhyā-ssanti̭ de॒vāḥ || 39 ||
(purṷṣaḥ - pu॒ro᳚ - 'gra॒to̭ - 'jāyata - kṛ॒to̭ - 'kalpayan - nāsa॒-ndve ca̭) (a. 12)
(jyāyā॒nadhi॒ pūrṷṣaḥ) (a॒nyatra॒ purṷṣaḥ )
anuvākaṃ 13
a॒dbhya-ssambhṷ̄taḥ pṛthi॒vyai rasā᳚cca | vi॒śvaka̭rmaṇa॒-ssama̭varta॒tādhi̭ |
tasya॒ tvaṣṭā̭ vi॒dadha̭-drū॒pamḙti | ta-tpurṷṣasya॒ viśva॒mājā̭na॒magre᳚ || vedā॒hame॒ta-mpurṷṣa-mma॒hānta᳚m | ā॒di॒tyava̭rṇa॒-ntama̭saḥ॒ para̭stāt |
tame॒vaṃ-vi~॒dvāna॒mṛta̭ i॒ha bha̭vati | nānyaḥ panthā̭ vidya॒te-'ya̭nāya || pra॒jāpa̭tiścarati॒ garbhḙ a॒ntaḥ | a॒jāya̭māno bahu॒dhā vijā̭yate || 40 ||
tasya॒ dhīrāḥ॒ pari̭jānanti॒ yoni᳚m | marī̭cīnā-mpa॒dami̭cchanti ve॒dhasaḥ̭ || yo de॒vebhya॒ āta̭pati | yo de॒vānā᳚-mpu॒rohi̭taḥ | pūrvo॒ yo de॒vebhyo̭ jā॒taḥ | namo̭ ru॒cāya॒ brāhma̭ye || ruca̭-mbrā॒hma-ñja॒naya̭ntaḥ | de॒vā agre॒ tada̭bruvann |
yastvai॒va-mbrā᳚hma॒ṇo vi॒dyāt | tasya̭ de॒vā asa॒nvaśe᳚ || hrīśca̭ te la॒kṣmīśca॒ patnyau᳚ | a॒ho॒rā॒tre pā॒r​śve | nakṣa̭trāṇi rū॒pam | a॒śvinau॒ vyātta᳚m | i॒ṣṭa-mma̭niṣāṇa | a॒mu-mma̭niṣāṇa | sarva̭-mmaniṣāṇa || 41 ||
(jā॒ya॒te॒ - vaśḙ sa॒pta ca̭) (a. 13)
anuvākaṃ 14
bha॒rtā sa-nbhri॒yamā̭ṇo bibharti | eko̭ de॒vo ba̭hu॒dhā nivi̭ṣṭaḥ | ya॒dā bhā॒ra-nta॒ndraya̭te॒ sa bhartu᳚m | ni॒dhāya̭ bhā॒ra-mpuna॒rasta̭meti ||
tame॒va mṛ॒tyuma॒mṛta॒-ntamā̭huḥ | ta-mbha॒rtāra॒-ntamṷ go॒ptāra̭māhuḥ | sa bhṛ॒to bhri॒yamā̭ṇo bibharti | ya ḙnaṃ॒-ve~da̭ sa॒tyena॒ bhartu᳚m || sa॒dyo jā॒tamu॒ta ja̭hātye॒ṣaḥ | u॒to jara̭nta॒-nna ja̭hā॒tyeka᳚m || 42 ||
u॒to ba॒hūneka॒maha̭rjahāra | ata̭ndro de॒va-ssada̭me॒va prārthaḥ̭ || yastadveda॒ yata̭ āba॒bhūva̭ | sa॒ndhā-ñca॒ yāgṃ sa̭nda॒dhe brahma̭ṇai॒ṣaḥ |
rama̭te॒ tasmi̭nnu॒ta jī॒rṇe śayā̭ne | naina̭-ñjahā॒tyaha̭ssu pū॒rvyeṣṷ || tvāmāpo॒ anu॒ sarvā᳚ścaranti jāna॒tīḥ | va॒thsa-mpaya̭sā punā॒nāḥ |
tvama॒gnigṃ ha̭vya॒vāha॒gṃ॒ sami᳚n​thse |
tva-mbha॒rtā mā̭ta॒riśvā᳚ pra॒jānā᳚m || 43 ||
tvaṃ-ya~॒jñastvamṷ ve॒vāsi॒ somaḥ̭ | tava̭ de॒vā hava॒māya̭nti॒ sarve᳚ | tvameko̭-'si ba॒hūnanu॒pravi̭ṣṭaḥ | nama̭ste astu su॒havo̭ ma edhi ||
namo̭ vāmastu śṛṇu॒tagṃ hava̭-mme | prāṇā̭pānāvaji॒ragṃ sa॒caṃra̭ntau |
hvayā̭mi vā॒-mbrahma̭ṇā tū॒rtameta᳚m | yo mā-ndveṣṭi॒ ta-ñja̭hi taṃ-yu~vānā ||
prāṇā̭pānau saṃ​vi~dā॒nau ja̭hitam |
a॒muṣyāsṷnā॒ mā saṅga̭sāthām || 44 ||
ta-mmḙ devā॒ brahma̭ṇā saṃ​vi~dā॒nau |
va॒dhāya̭ datta॒-ntama॒hagṃ ha̭nāmi || asa̭jjajāna sa॒ta āba̭bhūva | yaṃ-ya~̭-ñja॒jāna॒ sa ṷ go॒po a̭sya |
ya॒dā bhā॒ra-nta॒ndraya̭te॒ sa bhartu᳚m | pa॒rāsya̭ bhā॒ra-mpuna॒rasta̭meti ||
tadvai tva-mprā॒ṇo a̭bhavaḥ | ma॒hānbhogaḥ̭ pra॒jāpa̭teḥ | bhujaḥ̭ kari॒ṣyamā̭ṇaḥ | yadde॒vānprāṇa̭yo॒ nava̭ || 45 ||
(ekaṃ̭ - pra॒jānāṃ᳚ - gasāthāṃ॒ - nava̭ ) (a. 14)
anuvākaṃ 15
hari॒gṃ॒ hara̭nta॒manṷyanti de॒vāḥ | viśva॒syeśā̭naṃ-vṛ~ṣa॒bha-mma̭tī॒nām | brahma॒ sarṷ̄pa॒manṷ me॒damāgā᳚t | aya̭na॒-mmā viva̭dhī॒-rvikra̭masva ||
mācchi̭do mṛtyo॒ mā va̭dhīḥ | mā me॒ balaṃ॒-vi~vṛ̭ho॒ mā pramo̭ṣīḥ | pra॒jā-mmā mḙ rīriṣa॒ āyṷrugra | nṛ॒cakṣa̭sa-ntvā ha॒viṣā̭ vidhema ||
sa॒dyaśca̭kamā॒nāya̭ | pra॒ve॒pā॒nāya̭ mṛ॒tyave᳚ || 46 ||
prāsmā॒ āśā̭ aśṛṇvann | kāmḙnājanaya॒-npunaḥ̭ ||
kāmḙna me॒ kāma॒ āgā᳚t | hṛda̭yā॒dddhṛda̭ya-mmṛ॒tyoḥ | yada॒mīṣā̭ma॒daḥ pri॒yam | tadaitūpa॒ māma॒bhi || para̭-mmṛtyo॒ anu॒ parḙhi॒ panthā᳚m | yaste॒ sva ita̭ro deva॒yānā᳚t | cakṣṷṣmate śṛṇva॒te te᳚ bravīmi | mā naḥ̭ pra॒jāgṃ rī̭riṣo॒ mota vī॒rān ||
pra pū॒rvya-mmana̭sā॒ vanda̭mānaḥ | nādha̭māno vṛṣa॒bha-ñca̭r​ṣaṇī॒nām | yaḥ pra॒jānā̭meka॒rāṇmānṷṣīṇām |
mṛ॒tyuṃ-ya~̭je prathama॒jāmṛ॒tasya̭ || 47 ||
(mṛ॒tyavḙ - vī॒rāg​śca॒tvāri̭ ca) (a. 15)
anuvākaṃ 16
ta॒raṇi̭-rvi॒śvada̭r​śato jyoti॒ṣkṛda̭si sūrya | viśva॒mābhā̭si roca॒nam |
u॒pa॒yā॒magṛ̭hīto-'si॒ sūryā̭ya tvā॒ bhrāja̭svata e॒ṣa te॒ yoni॒-ssūryā̭ya tvā॒ bhrāja̭svate || 48 ||
anuvākaṃ 17
ā pyā̭yasva madintama॒ soma॒ viśvā̭bhirū॒tibhiḥ̭ |
bhavā̭ na-ssa॒pratha̭stamaḥ || 49 ||
anuvākaṃ 18
ī॒yuṣṭe ye pūrva̭tarā॒mapa̭śyan vyu॒cchantī̭mu॒ṣasa॒-mmartyā̭saḥ |
a॒smābhi̭rū॒ nu pra̭ti॒cakṣyā̭-'bhū॒do te ya̭nti॒ ye a̭pa॒rīṣu॒ paśyāṋ || 50 ||
anuvākaṃ 19
jyoti̭ṣmatī-ntvā sādayāmi jyoti॒ṣkṛta̭-ntvā sādayāmi jyoti॒rvida̭-ntvā sādayāmi॒ bhāsva̭tī-ntvā sādayāmi॒ jvala̭ntī-ntvā sādayāmi malmalā॒bhava̭ntī-ntvā sādayāmi॒ dīpya̭mānā-ntvā sādayāmi॒ roca̭mānāṃ
tvā sādayā॒myaja̭srā-ntvā sādayāmi bṛ॒hajjyo̭tiṣa-ntvā sādayāmi bo॒dhaya̭ntī-ntvā sādayāmi॒ jāgra̭tī-ntvā sādayāmi || 51 ||
anuvākaṃ 20
pra॒yā॒sāya॒ svāhā̭-''yā॒sāya॒ svāhā̭ viyā॒sāya॒ svāhā̭ saṃ​yā~॒sāya॒ svāho᳚dyā॒sāya॒ svāhā̭-'vayā॒sāya॒ svāhā̭ śu॒ce svāhā॒ śokā̭ya॒ svāhā̭ tapya॒tvai svāhā॒ tapa̭te॒ svāhā᳚ brahmaha॒tyāyai॒ svāhā॒ sarva̭smai॒ svāhā᳚ || 52 ||
anuvākaṃ 21
ci॒ttagṃ sa̭ntā॒nena̭ bhavaṃ-ya~॒knā ru॒dra-ntani̭mnā paśu॒patigg̭ sthūlahṛda॒yenā॒gnigṃ hṛda̭yena ru॒draṃ-lo~hi̭tena śa॒rva-mmata̭snābhyāṃ
mahāde॒vama॒ntaḥ pā᳚r​śvenauṣiṣṭha॒hanagṃ̭ śiṅgīniko॒śyā᳚bhyām || 53 ||
(cittiḥ̭ - pṛthi॒ - vya̭gniḥ॒ - sūrya̭-nte॒ cakṣṷ--r ma॒hāha̭vi॒r॒ hotā॒ - vāghotā᳚ - brāhma॒ṇa eka̭hotā॒ - 'gniryajṷrbhiḥ॒ - senendra̭sya - de॒vasya̭ - su॒varṇa̭-ṅgha॒rmagṃ - sa॒hasra̭śīr​ṣā॒- 'dbhyo - bha॒rtā -
hariṃ̭ - ta॒raṇi॒ - rāpyā̭ya - sve॒yuṣṭe ye - jyoti̭ṣmatīṃ - prayā॒sāya̭ - ci॒tta meka̭vigṃśatiḥ)
(citti̭ - ra॒gniryajṷrbhi - ra॒ntaḥ pravi̭ṣṭaḥ - pra॒jāpa̭ti॒ - stasya॒ dhīrā॒ - jyoti̭ṣmatī॒-ntripa̭ñcā॒śat )
( cittiḥ̭ - śiṅgīniko॒śyā᳚bhyāṃ )
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More