Lord Brahman (The Supreme Self)

3 - cāturhotracayanam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya āraṇyaka pāṭhaḥ - cittiḥ sruk

(Chaturhotrachayanam in English (IAST))

From Taittiriya Aranyaka, Krishna Yajurveda

Chaturhotrachayanam is a profound esoteric text from the third prapathaka of the Taittiriya Aranyaka. It delineates the internal yajna or sacrificial ritual, conceptualizing the human body and mind as the instruments of divine offering. By identifying elements such as speech, mind, and prana with the components of a ritual fire sacrifice, the stotra serves as a meditative tool for self-realization. Chanting these mantras aligns the practitioner with cosmic rhythms, purifying the consciousness and facilitating the transformation of mundane actions into spiritual oblations, ultimately leading to oneness with the Ultimate Reality, the Paramatman.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ - cāturhotracayanam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1
citti-ssruk | cittamājyam | vāgvediḥ̭ | ādhī̭ta-mbarhiḥ |
keto̭ agniḥ | vijñā̭tamagniḥ | vākpa̭tirhotā | mana̭ upavaktā | prāṇo haviḥ | sāmāddhvaryuḥ || vāca̭spate vidhe nāmann | vidhema̭ te nāma̭ | vidhestva-masmāka-nnāma̭ | vācaspati-ssoma̭-mpibatu | ā-'smāsṷ nṛmṇa-ndhāthsvāhā || 1 ||
(addhvaryuḥ pañca ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2
pṛthivī hotā | dyaura̭ddhvaryuḥ | rudro-'gnīt | bṛhaspati̭rupavaktā || vāca̭spate vāco vīryḙṇa | sambhṛ̭tata-menāya̭kṣyase | yaja̭mānāya vāryam |
ā suvaskara̭smai | vācaspati-ssoma̭-mpibati |
jajanadindra̭mindriyāya svāhā || 2 ||
(pṛthivī hotā daśa̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3
agnir-hotā | aśvinā-'ddhvaryū | tvaṣṭā-'gnīt | mitra ṷpavaktā || soma-ssoma̭sya purogāḥ | śukra-śśukrasya̭ purogāḥ | śrātāsta̭ indra somāḥ | vātā̭per-havanaśruta-ssvāhā || 3 ||
(agnir-hotā-'ṣṭau) (a. 3)
anuvākaṃ 4
sūrya̭-nte cakṣuḥ̭ | vāta̭-mprāṇaḥ |
dyā-mpṛṣṭham | antari̭kṣamātmā |
aṅgai-ryajñam | pṛthivīgṃ śarī̭raiḥ || vāca̭spate-'cchi̭drayā vācā | acchi̭drayā juhvā | divi dḙvāvṛdhagṃ hotrā mera̭yasva svāhā || 4 ||
(sūrya̭-nte nava̭) (a. 4)
anuvākaṃ 5
mahāha̭vir hotā | satyaha̭viraddhvaryuḥ | acyṷtapājā agnīt | acyṷtamanā upavaktā | anādhṛṣyaścā pratidhṛṣyaśca̭ yajñasyā̭bhigarau | ayāsya̭ udgātā || vāca̭spate hṛdvidhe nāmann | vidhema̭ te nāma̭ |
vidhestvamasmāka-nnāma̭ | vācaspati-ssoma̭mapāt | mā daivyastantu-śchedi mā ma̭nuṣyaḥ̭ | namo̭ dive | namaḥ̭ pṛthivyai svāhā || 5 ||
(apā-ttrīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6
vāghotā | dīkṣā patnī | vāto-'ddhvaryuḥ | āpo̭-'bhigaraḥ | mano̭ haviḥ | tapa̭si juhomi ||
bhūrbhuvassuvaḥ̭ | brahma̭ svayambhu |
brahma̭ṇe svayambhuve svāhā || 6 ||
(vāghotā nava̭) (a. 6)
anuvākaṃ 7
brāhmaṇa eka̭hotā | sa yajñaḥ | sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | yajñaśca̭ me bhūyāt || agni-rdviho̭tā | sa bhartā | sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | bhartā ca̭ me bhūyāt ||
pṛthivī triho̭tā | sa pra̭tiṣṭhā || 7 ||
sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | pratiṣṭhā ca̭ me bhūyāt || antari̭kṣa-ñcatṷrhotā | sa viṣṭhāḥ | sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | viṣṭhāśca̭ me bhūyāt ||
vāyuḥ pañca̭hotā | sa prāṇaḥ |
sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | prāṇaśca̭ me bhūyāt || 8 ||
candramā-ṣṣaḍḍho̭tā | sa ṛtūn ka̭lpayāti |
sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | ṛtava̭śca me kalpantām || annagṃ̭ saptaho̭tā | sa prāṇasya̭ prāṇaḥ | sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | prāṇasya̭ ca me prāṇo bhṷ̄yāt || dyauraṣṭaho̭tā | so̭-'nādhṛṣyaḥ || 9 ||
sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | anādhṛṣyaśca̭ bhūyāsam ||
ādityo nava̭hotā | sa tḙjasvī |
sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | tejasvī ca̭ bhūyāsam || prajāpa̭ti-rdaśa̭hotā | sa idagṃ sarvam | sa mḙ dadātu prajā-mpaśū-npuṣṭiṃ-ya~śaḥ̭ | sarva̭-ñca me bhūyāt || 10 ||
(pratiṣṭhā-prāṇaśca̭ me bhūyā-danādhṛṣyaḥ-sarva̭-ñca me bhūyāt) (a. 7)
(brāhmaṇo yajño-'gnirbhartā pṛ̭thivī pra̭tiṣṭhā-'ntari̭kṣaṃ-vi~ṣṭhā vāyuḥ
prāṇaścandramā̭ ṛtūnannagṃ sa prāṇasya̭ prāṇo dyaura̭nādhṛṣya ā̭dityaḥ
sa tḙjasvī prajāpa̭ti-ssa idagṃ sarvagṃ sarva̭-ñca me bhūyāt)
anuvākaṃ 8
agni-ryajṷrbhiḥ | savitā stomaiḥ | indra̭ ukthāmadaiḥ |
mitrāvarṷṇāvāśiṣā | aṅgi̭raso dhiṣṇi̭yairagnibhiḥ̭ | marutaḥ̭ sadohavirdhānābhyām | āpaḥ prokṣa̭ṇībhiḥ |
oṣa̭dhayo barhiṣā | adi̭tirvedyā | somo̭ dīkṣayā || 11 ||
tvaṣṭeddhmena̭ | viṣṇṷ-ryajñena̭ | vasa̭va ājyḙna | ādityā dakṣi̭ṇābhiḥ | viśvḙ devā ūrjā |
pūṣā sva̭gākāreṇa̭ | bṛhaspatiḥ̭ purodhayā |
prajāpa̭tirudgīthena̭ | antari̭kṣa-mpavitrḙṇa | vāyuḥ pātraiḥ | ahagg śraddhayā || 12 ||
(dīkṣayā - pātraireka̭-ñca) (a. 8)
anuvākaṃ 9
senendra̭sya | dhenā bṛhaspateḥ | patthyā̭ pūṣṇaḥ | vāgvāyoḥ | dīkṣā soma̭sya | pṛthivya̭gneḥ | vasṷ̄nā-ṅgāyatrī | rudrāṇā-ntriṣṭuk | ādityānā-ñjaga̭tī | viṣṇo̭ranuṣṭuk || 13 ||
varṷṇasya virāṭ | yajñasya̭ paṅktiḥ | prajāpa̭teranṷmatiḥ | mitrasya̭ śraddhā | savituḥ prasṷ̄tiḥ | sūrya̭sya marī̭ciḥ | candrama̭so rohiṇī | ṛṣī̭ṇāmarundhatī | parjanya̭sya vidyut |
cata̭sro diśaḥ̭ | cata̭sro-'vāntaradiśāḥ | aha̭śca rātri̭śca | kṛṣiśca vṛṣṭi̭śca |
tviṣiścāpa̭citiśca | āpaścauṣa̭dhayaśca |
ūrkca̭ sūnṛtā̭ ca devānā-mpatna̭yaḥ || 14 ||
(anuṣṭug - diśa-ṣṣaṭca̭) (a. 9)
anuvākaṃ 10
devasya̭ tvā savituḥ pra̭save | aśvino-rbāhubhyām |
pūṣṇo hastābhyā-mprati̭gṛhṇāmi |
rājā tvā varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe-'gnaye hira̭ṇyam | tenā̭mṛtatvama̭śyām | vayo̭ dātre | mayo mahya̭mastu pratigrahītre | ka ida-ṅkasmā̭ adāt | kāmaḥ kāmā̭ya | kāmo̭ dātā || 15 ||
kāmaḥ̭ pratigrahītā | kāmagṃ̭ samudramāvi̭śa | kāmḙna tvā prati̭gṛhṇāmi |
kāmaitatte | eṣā tḙ kāma dakṣi̭ṇā | uttānastvā-''ṅgīrasaḥ prati̭gṛhṇātu |
somā̭ya vāsaḥ̭ | rudrāya gām | varṷṇāyāśvam |
prajāpa̭taye purṷṣam || 16 ||
mana̭ve talpam | tvaṣṭre-'jām | pūṣṇe-'vim | nir-ṛ̭tyā aśvataragardabhau | himava̭to hastinam | gandharvā-phsarābhyaḥ̭-sragalaṅkaraṇe |
viśvebhyo devebhyo̭ dhānyam | vāce-'nnam | brahma̭ṇa odanam | samudrāyāpaḥ̭ || 17 ||
uttānāyāṅgīrasāyānaḥ̭ | vaiśvānarāya ratham ||
vaiśvānaraḥ pratnathā nākamārṷhat |
divaḥ pṛṣṭha-mbhanda̭māna-ssumanma̭bhiḥ |
sa pūrvavajjanaya̭jjantave dhanam | samānama̭jmā pari̭yāti jāgṛ̭viḥ ||
rājā tvā varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe vaiśvānarāya ratham | tenā̭mṛtatvama̭śyām | vayo̭ dātre |
mayo mahya̭mastu pratigrahītre || 18 ||
ka ida-ṅkasmā̭ adāt | kāmaḥ kāmā̭ya | kāmo̭ dātā |
kāmaḥ̭ pratigrahītā | kāmagṃ̭ samudramāvi̭śa | kāmḙna tvā prati̭gṛhṇāmi | kāmaitatte | eṣā tḙ kāma dakṣi̭ṇā | uttānastvā-''ṅgīrasaḥ prati̭gṛhṇātu || 19 ||
(dātā - purṷṣa - māpaḥ̭ - pratigrahītre - +nava̭ ca) (a. 10)
anuvākaṃ 11
suvarṇa̭-ṅgharma-mpari̭veda venam | indra̭syātmāna̭-ndaśadhā cara̭ntam |
anta-ssa̭mudre mana̭sā cara̭ntam | brahmā-'nva̭vinda-ddaśa̭hotāramarṇe |
antaḥ pravi̭ṣṭa-śśāstā janā̭nām | eka-ssanba̭hudhā vi̭cāraḥ | śatagṃ śukrāṇi yatraika-mbhava̭nti | sarve vedā yatraika-mbhava̭nti | sarve hotā̭ro yatraika-mbhava̭nti | sa māna̭sīna ātmā janā̭nām || 20 ||
antaḥ pravi̭ṣṭa-śśāstā janā̭nāgṃ sarvātmā |
sarvāḥ prajā yatraika-mbhava̭nti | catṷrhotāro yatra̭ sampada-ṅgaccha̭nti devaiḥ | sa māna̭sīna ātmā janā̭nām || brahmendra̭magni-ñjaga̭taḥ pratiṣṭhām |
diva ātmānagṃ̭ savitāra-mbṛhaspatim |
catṷrhotāra-mpradiśo-'nṷ klaptam | vāco vīrya̭-ntapasā-'nva̭vindat || antaḥ pravi̭ṣṭa-ṅkartāra̭metam |
tvaṣṭā̭ragṃ rūpāṇi̭ vikurvantaṃ̭-vi~paścim || 21 ||
amṛta̭sya prāṇaṃ-ya~jñametam |
catṷrhotṛṇāmātmāna̭-ṅkavayo nici̭kyuḥ ||
antaḥ pravi̭ṣṭa-ṅkartāra̭metam |
devānā-mbandhu nihi̭ta-ṅguhā̭su |
amṛtḙna klaptaṃ-ya~jñametam |
catṷrhotṛṇāmātmāna̭-ṅkavayo nici̭kyuḥ ||
śata-nniyutaḥ pari̭veda viśvā̭ viśvavā̭raḥ | viśva̭midaṃ-vṛ~̭ṇāti |
indra̭syātmā nihi̭taḥ pañca̭hotā |
amṛta̭-ndevānāmāyuḥ̭ prajānām || 22 ||
indragṃ rājā̭nagṃ savitāra̭metam | vāyorātmāna̭-ṅkavayo nici̭kyuḥ |
raśmigṃ ra̭śmīnā-mmaddhye tapa̭ntam | ṛtasya̭ pade kavayo nipānti || ya āṇḍakośe bhuva̭na-mbibharti̭ | ani̭rbhiṇṇa-ssannatha̭ lokān. vicaṣṭe |
yasyāṇḍakośagṃ śuṣma̭māhuḥ prāṇamulbam |
tena̭ klṛpto̭-'mṛtḙnāhama̭smi || suvarṇa-ṅkośagṃ raja̭sā parī̭vṛtam |
devānāṃ-va~sudhānīṃ-vi~rājam || 23 ||
amṛta̭sya pūrṇāntāmṷ kalāṃ-vi~ca̭kṣate |
pādagṃ ṣaḍḍho̭turna kilā̭vi vithse || yenartavaḥ̭ pañcadhota klaptāḥ | uta vā̭ ṣaḍdhā manasota klṛptāḥ | tagṃ ṣaḍḍho̭tāramṛtubhiḥ kalpa̭mānam | ṛtasya̭ pade kavayo nipānti || antaḥ pravi̭ṣṭa-ṅkartāra̭metam | antaścandrama̭si mana̭sā cara̭ntam | sahaiva santa-nna vijā̭nanti devāḥ |
indra̭syātmānagṃ̭ śatadhā cara̭ntam || 24 ||
indro rājā jaga̭to ya īśe | saptaho̭tā saptadhā viklṛ̭ptaḥ || parḙṇa tantṷ-mpariṣicyamā̭nam | antarā̭ditye mana̭sā cara̭ntam | devānāgṃ hṛda̭ya-mbrahmā-'nva̭vindat || brahmaitadbrahma̭ṇa ujja̭bhāra | arkagg ścota̭ntagṃ sarirasya maddhye || ā yasmin-thsapta pera̭vaḥ | meha̭nti bahulāg śriyam | bahvaśvāmi̭ndra goma̭tīm || 25 ||
acyṷtā-mbahulāg śriyam | sa hari̭rvasuvitta̭maḥ |
perurindrā̭ya pinvate || bahvaśvāmi̭ndra goma̭tīm | acyṷtā-mbahulāg śriyam | mahyamindro niya̭cchatu || śatagṃ śatā a̭sya yuktā harī̭ṇām |
arvāṃā yā̭tu vasṷbhī raśmirindraḥ̭ | pramagṃha̭māṇo bahulāg śriyam |
raśmirindraḥ̭ savitā me niya̭cchatu || 26 ||
ghṛta-ntejo madhṷmadindriyam | mayyayamagnirda̭dhātu || hariḥ̭ pataṅgaḥ pa̭ṭarī sṷparṇaḥ | divikṣayo nabha̭sā ya eti̭ |
sa na indraḥ̭ kāmavara-nda̭dātu || pañcā̭ra-ñcakra-mpari̭vartate pṛthu | hira̭ṇyajyoti-ssarirasya maddhye | aja̭sra-ñjyotirnabha̭sā sarpa̭deti |
sa na indraḥ̭ kāmavara-nda̭dātu ||
sapta yṷñjanti rathameka̭cakram || 27 ||
eko aśvo̭ vahati saptanāmā | trinābhi̭ cakramajaramana̭rvam | yenemā viśvā bhuva̭nāni tasthuḥ || bhadra-mpaśya̭nta upa̭seduragre |
tapo̭ dīkṣāmṛṣa̭ya-ssuvarvidaḥ̭ | tataḥ̭ kṣatra-mbalamoja̭śca jātam | tadasmai devā abhi sa-nna̭mantu || śvetagṃ raśmi-mbo̭bhujyamā̭nam |
apā-nnetāra-mbhuva̭nasya gopām |
indra-nnici̭kyuḥ parame vyo̭mann || 28 ||
rohi̭ṇīḥ piṅgalā eka̭rūpāḥ | kṣara̭ntīḥ piṅgalā eka̭rūpāḥ | śatagṃ sahasrā̭ṇi prayutā̭ni nāvyā̭nām || ayaṃ-ya~śśveto raśmiḥ | pari sarva̭mida-ñjaga̭t | prajā-mpaśū-ndhanā̭ni | asmāka̭-ndadātu ||
śveto raśmiḥ pari sarva̭-mbabhūva | suvanmahya̭-mpaśūn. viśvarṷ̄pān || pataṅgamaktamasṷrasya māyayā || 29 ||
hṛdā pa̭śyanti mana̭sā manīṣiṇaḥ̭ | samudre antaḥ kavayo vica̭kṣate | marī̭cīnā-mpadami̭cchanti vedhasaḥ̭ || pataṅgo vāca-mmana̭sā bibharti |
tā-ṅga̭ndharvo̭-'vada-dgarbhḙ antaḥ | tā-ndyota̭mānāg svarya̭-mmanīṣām |
ṛtasya̭ pade kavayo nipānti || ye grāmyāḥ paśavo̭ viśvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā-ssanto̭ bahudhaika̭rūpāḥ | agnistāgṃ agre pramṷmoktu devaḥ || 30 ||
prajāpa̭tiḥ prajayā̭ saṃvi~dānaḥ || vītagg stṷkestuke | yuvamasmāsu niya̭cchatam | prapra̭ yajñapa̭ti-ntira || ye grāmyāḥ paśavo̭ viśvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā-ssanto̭ bahudhaika̭rūpāḥ |
teṣāgṃ̭ saptānāmiha ranti̭rastu |
rāyaspoṣā̭ya suprajāstvāya̭ suvīryā̭ya ||
ya ā̭raṇyāḥ paśavo̭ viśvarṷ̄pāḥ |
virṷ̄pā-ssanto̭ bahudhaika̭rūpāḥ || 31 ||
vāyustāgṃ agre pramṷmoktu devaḥ | prajāpa̭tiḥ prajayā̭ saṃvi~dānaḥ || iḍā̭yai sṛpta-ṅghṛtava̭ccarācaram | devā anva̭vindanguhā̭ hitam ||
ya ā̭raṇyāḥ paśavo̭ viśvarṷ̄pāḥ | virṷ̄pā-ssanto̭ bahudhaika̭rūpāḥ | teṣāgṃ̭ saptānāmiha ranti̭rastu |
rāyaspoṣā̭ya suprajāstvāya̭ suvīryā̭ya || 32 ||
(ātmā janā̭nāṃ - ~vikurvantaṃ̭-vi~paśviṃ - prajānāṃ - ~vasudhānīṃ
~virājaṃ - cara̭ntaṃ - goma̭tīṃ - me niya̭ccha - tveka̭cakraṃ - ~vyo̭man - māyayā̭ - deva - eka̭rūpā - +aṣṭau ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12
sahasra̭śīrṣā purṷṣaḥ | sahasrākṣa-ssahasra̭pāt | sa bhūmiṃ̭-vi~śvato̭ vṛtvā | atya̭tiṣṭha-ddaśāṅgulam || purṷṣa evedagṃ sarvam | ya-dbhūtaṃ-ya~cca bhavyam |
utāmṛ̭tatvasyeśā̭naḥ | yadannḙnātiroha̭ti || etāvā̭nasya mahimā | ato jyāyāg̭śca pūrṷṣaḥ || 33 ||
pādo-'sya viśvā̭ bhūtāni̭ | tripāda̭syāmṛta̭-ndivi ||
tripādūrdhva udaitpurṷṣaḥ | pādo-'syehābha̭vā-tpunaḥ̭ | tato viṣvaṃ-vya~̭krāmat | sāśanānaśane abhi || tasmā-dvirāḍa̭jāyata | virājo adhi pūrṷṣaḥ |
sa jāto atya̭ricyata | paścā-dbhūmimatho̭ puraḥ || 34 ||
yatpurṷṣeṇa haviṣā | devā yajñamata̭nvata | vasanto a̭syāsīdājyam | grīṣma iddhma-śśaraddhaviḥ || saptāsyā̭sa-nparidhayaḥ̭ |
tri-ssapta samidhaḥ̭ kṛtāḥ | devā ya-dyajña-nta̭nvānāḥ | aba̭ddhna-npurṷṣa-mpaśum || taṃ-ya~jña-mbarhiṣi praukṣanṋ |
purṷṣa-ñjātama̭grataḥ || 35 ||
tena̭ devā aya̭janta | sāddhyā ṛṣa̭yaśca ye ||
tasmā-dyajñā-thsa̭rvahutaḥ̭ | sambhṛ̭ta-mpṛṣadājyam | paśūgstāgśca̭kre vāyavyāṋ |
āraṇyā-ngrāmyāśca ye || tasmā-dyajñā-thsa̭rvahutaḥ̭ | ṛca-ssāmā̭ni jajñire | chandāgṃ̭si jajñire tasmāt | yaju-stasmā̭dajāyata || 36 ||
tasmādaśvā̭ ajāyanta | ye ke co̭bhayāda̭taḥ | gāvo̭ ha jajñire tasmāt | tasmā jjātā a̭jāvayaḥ̭ || ya-tpurṷṣaṃ-vya~̭dadhuḥ | katidhā vya̭kalpayann | mukha-ṅkima̭sya kau bāhū | kāvūrū pādā̭vucyete ||
brāhmaṇo-'sya mukha̭māsīt | bāhū rā̭janyaḥ̭ kṛtaḥ || 37 ||
ūrū tada̭sya ya-dvaiśyaḥ̭ | padbhyāgṃ śūdro a̭jāyata || candramā mana̭so jātaḥ | cakṣo-ssūryo̭ ajāyata |
mukhādindra̭ścāgniśca̭ | prāṇā-dvāyura̭jāyata || nābhyā̭ āsīdantari̭kṣam | śīrṣṇo dyau-ssama̭vartata | padbhyā-mbhūmi-rdiśa-śśrotrāt |
tathā̭ lokāgṃ a̭kalpayann || 38 ||
vedāhameta-mpurṷṣa-mmahāntam | ādityava̭rṇa-ntama̭sastu pāre | sarvā̭ṇi rūpāṇi̭ vicitya dhīraḥ̭ | nāmā̭ni kṛtvā-'bhivadan. yadāste ||
dhātā purastādyamṷdājahāra̭ | śakraḥ pravidvā-npradiśaścata̭sraḥ | tamevaṃ-vi~dvānamṛta̭ iha bha̭vati | nānyaḥ panthā aya̭nāya vidyate ||
yajñena̭ yajñama̭yajanta devāḥ | tāni dharmā̭ṇi prathamānyā̭sann | te ha nāka̭-mmahimānaḥ̭ sacante | yatra pūrvḙ sāddhyā-ssanti̭ devāḥ || 39 ||
(purṷṣaḥ - puro - 'grato̭ - 'jāyata - kṛto̭ - 'kalpayan - nāsa-ndve ca̭) (a. 12)
(jyāyānadhi pūrṷṣaḥ) (anyatra purṷṣaḥ )
anuvākaṃ 13
adbhya-ssambhṷ̄taḥ pṛthivyai rasācca | viśvaka̭rmaṇa-ssama̭vartatādhi̭ |
tasya tvaṣṭā̭ vidadha̭-drūpamḙti | ta-tpurṷṣasya viśvamājā̭namagre || vedāhameta-mpurṷṣa-mmahāntam | ādityava̭rṇa-ntama̭saḥ para̭stāt |
tamevaṃ-vi~dvānamṛta̭ iha bha̭vati | nānyaḥ panthā̭ vidyate-'ya̭nāya || prajāpa̭tiścarati garbhḙ antaḥ | ajāya̭māno bahudhā vijā̭yate || 40 ||
tasya dhīrāḥ pari̭jānanti yonim | marī̭cīnā-mpadami̭cchanti vedhasaḥ̭ || yo devebhya āta̭pati | yo devānā-mpurohi̭taḥ | pūrvo yo devebhyo̭ jātaḥ | namo̭ rucāya brāhma̭ye || ruca̭-mbrāhma-ñjanaya̭ntaḥ | devā agre tada̭bruvann |
yastvaiva-mbrāhmaṇo vidyāt | tasya̭ devā asanvaśe || hrīśca̭ te lakṣmīśca patnyau | ahorātre pārśve | nakṣa̭trāṇi rūpam | aśvinau vyāttam | iṣṭa-mma̭niṣāṇa | amu-mma̭niṣāṇa | sarva̭-mmaniṣāṇa || 41 ||
(jāyate - vaśḙ sapta ca̭) (a. 13)
anuvākaṃ 14
bhartā sa-nbhriyamā̭ṇo bibharti | eko̭ devo ba̭hudhā nivi̭ṣṭaḥ | yadā bhāra-ntandraya̭te sa bhartum | nidhāya̭ bhāra-mpunarasta̭meti ||
tameva mṛtyumamṛta-ntamā̭huḥ | ta-mbhartāra-ntamṷ goptāra̭māhuḥ | sa bhṛto bhriyamā̭ṇo bibharti | ya ḙnaṃ-ve~da̭ satyena bhartum || sadyo jātamuta ja̭hātyeṣaḥ | uto jara̭nta-nna ja̭hātyekam || 42 ||
uto bahūnekamaha̭rjahāra | ata̭ndro deva-ssada̭meva prārthaḥ̭ || yastadveda yata̭ ābabhūva̭ | sandhā-ñca yāgṃ sa̭ndadhe brahma̭ṇaiṣaḥ |
rama̭te tasmi̭nnuta jīrṇe śayā̭ne | naina̭-ñjahātyaha̭ssu pūrvyeṣṷ || tvāmāpo anu sarvāścaranti jānatīḥ | vathsa-mpaya̭sā punānāḥ |
tvamagnigṃ ha̭vyavāhagṃ saminthse |
tva-mbhartā mā̭tariśvā prajānām || 43 ||
tvaṃ-ya~jñastvamṷ vevāsi somaḥ̭ | tava̭ devā havamāya̭nti sarve | tvameko̭-'si bahūnanupravi̭ṣṭaḥ | nama̭ste astu suhavo̭ ma edhi ||
namo̭ vāmastu śṛṇutagṃ hava̭-mme | prāṇā̭pānāvajiragṃ sacaṃra̭ntau |
hvayā̭mi vā-mbrahma̭ṇā tūrtametam | yo mā-ndveṣṭi ta-ñja̭hi taṃ-yu~vānā ||
prāṇā̭pānau saṃvi~dānau ja̭hitam |
amuṣyāsṷnā mā saṅga̭sāthām || 44 ||
ta-mmḙ devā brahma̭ṇā saṃvi~dānau |
vadhāya̭ datta-ntamahagṃ ha̭nāmi || asa̭jjajāna sata āba̭bhūva | yaṃ-ya~̭-ñjajāna sa ṷ gopo a̭sya |
yadā bhāra-ntandraya̭te sa bhartum | parāsya̭ bhāra-mpunarasta̭meti ||
tadvai tva-mprāṇo a̭bhavaḥ | mahānbhogaḥ̭ prajāpa̭teḥ | bhujaḥ̭ kariṣyamā̭ṇaḥ | yaddevānprāṇa̭yo nava̭ || 45 ||
(ekaṃ̭ - prajānāṃ - gasāthāṃ - nava̭ ) (a. 14)
anuvākaṃ 15
harigṃ hara̭ntamanṷyanti devāḥ | viśvasyeśā̭naṃ-vṛ~ṣabha-mma̭tīnām | brahma sarṷ̄pamanṷ medamāgāt | aya̭na-mmā viva̭dhī-rvikra̭masva ||
mācchi̭do mṛtyo mā va̭dhīḥ | mā me balaṃ-vi~vṛ̭ho mā pramo̭ṣīḥ | prajā-mmā mḙ rīriṣa āyṷrugra | nṛcakṣa̭sa-ntvā haviṣā̭ vidhema ||
sadyaśca̭kamānāya̭ | pravepānāya̭ mṛtyave || 46 ||
prāsmā āśā̭ aśṛṇvann | kāmḙnājanaya-npunaḥ̭ ||
kāmḙna me kāma āgāt | hṛda̭yādddhṛda̭ya-mmṛtyoḥ | yadamīṣā̭madaḥ priyam | tadaitūpa māmabhi || para̭-mmṛtyo anu parḙhi panthām | yaste sva ita̭ro devayānāt | cakṣṷṣmate śṛṇvate te bravīmi | mā naḥ̭ prajāgṃ rī̭riṣo mota vīrān ||
pra pūrvya-mmana̭sā vanda̭mānaḥ | nādha̭māno vṛṣabha-ñca̭rṣaṇīnām | yaḥ prajānā̭mekarāṇmānṷṣīṇām |
mṛtyuṃ-ya~̭je prathamajāmṛtasya̭ || 47 ||
(mṛtyavḙ - vīrāgścatvāri̭ ca) (a. 15)
anuvākaṃ 16
taraṇi̭-rviśvada̭rśato jyotiṣkṛda̭si sūrya | viśvamābhā̭si rocanam |
upayāmagṛ̭hīto-'si sūryā̭ya tvā bhrāja̭svata eṣa te yoni-ssūryā̭ya tvā bhrāja̭svate || 48 ||
anuvākaṃ 17
ā pyā̭yasva madintama soma viśvā̭bhirūtibhiḥ̭ |
bhavā̭ na-ssapratha̭stamaḥ || 49 ||
anuvākaṃ 18
īyuṣṭe ye pūrva̭tarāmapa̭śyan vyucchantī̭muṣasa-mmartyā̭saḥ |
asmābhi̭rū nu pra̭ticakṣyā̭-'bhūdo te ya̭nti ye a̭parīṣu paśyāṋ || 50 ||
anuvākaṃ 19
jyoti̭ṣmatī-ntvā sādayāmi jyotiṣkṛta̭-ntvā sādayāmi jyotirvida̭-ntvā sādayāmi bhāsva̭tī-ntvā sādayāmi jvala̭ntī-ntvā sādayāmi malmalābhava̭ntī-ntvā sādayāmi dīpya̭mānā-ntvā sādayāmi roca̭mānāṃ
tvā sādayāmyaja̭srā-ntvā sādayāmi bṛhajjyo̭tiṣa-ntvā sādayāmi bodhaya̭ntī-ntvā sādayāmi jāgra̭tī-ntvā sādayāmi || 51 ||
anuvākaṃ 20
prayāsāya svāhā̭-''yāsāya svāhā̭ viyāsāya svāhā̭ saṃyā~sāya svāhodyāsāya svāhā̭-'vayāsāya svāhā̭ śuce svāhā śokā̭ya svāhā̭ tapyatvai svāhā tapa̭te svāhā brahmahatyāyai svāhā sarva̭smai svāhā || 52 ||
anuvākaṃ 21
cittagṃ sa̭ntānena̭ bhavaṃ-ya~knā rudra-ntani̭mnā paśupatigg̭ sthūlahṛdayenāgnigṃ hṛda̭yena rudraṃ-lo~hi̭tena śarva-mmata̭snābhyāṃ
mahādevamantaḥ pārśvenauṣiṣṭhahanagṃ̭ śiṅgīnikośyābhyām || 53 ||
(cittiḥ̭ - pṛthi - vya̭gniḥ - sūrya̭-nte cakṣṷ--r mahāha̭vir hotā - vāghotā - brāhmaṇa eka̭hotā - 'gniryajṷrbhiḥ - senendra̭sya - devasya̭ - suvarṇa̭-ṅgharmagṃ - sahasra̭śīrṣā- 'dbhyo - bhartā -
hariṃ̭ - taraṇi - rāpyā̭ya - sveyuṣṭe ye - jyoti̭ṣmatīṃ - prayāsāya̭ - citta meka̭vigṃśatiḥ)
(citti̭ - ragniryajṷrbhi - rantaḥ pravi̭ṣṭaḥ - prajāpa̭ti - stasya dhīrā - jyoti̭ṣmatī-ntripa̭ñcāśat )
( cittiḥ̭ - śiṅgīnikośyābhyāṃ )
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More