3 - ചാതുര്ഹോത്രചയനമ് - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ ആരണ്യക പാഠഃ - ചിത്തിഃ സ്രുക്

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ആരണ്യകേ തൃതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ചാതുര്ഹോത്രചയനമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
അനുവാകം 1
ചിത്തി-സ്സ്രുക് । ചിത്തമാജ്യമ് । വാഗ്വേദിഃ । ആധീത-മ്ബര്ഹിഃ ।
കേതോ അഗ്നിഃ । വിജ്ഞാതമഗ്നിഃ । വാക്പതിര്ഹോതാ । മന ഉപവക്താ । പ്രാണോ ഹവിഃ । സാമാദ്ധ്വര്യുഃ ॥ വാചസ്പതേ വിധേ നാമന്ന് । വിധേമ തേ നാമ । വിധേസ്ത്വ-മസ്മാക-ന്നാമ । വാചസ്പതി-സ്സോമ-മ്പിബതു । ആ-ഽസ്മാസു നൃമ്ണ-ന്ധാഥ്സ്വാഹാ ॥ 1 ॥

(അദ്ധ്വര്യുഃ പഞ്ച ച) (അ. 1)
അനുവാകം 2
പൃഥിവീ ഹോതാ । ദ്യൌരദ്ധ്വര്യുഃ । രുദ്രോ-ഽഗ്നീത് । ബൃഹസ്പതിരുപവക്താ ॥ വാചസ്പതേ വാചോ വീര്യേണ । സമ്ഭൃതത-മേനായക്ഷ്യസേ । യജമാനായ വാര്യമ് ।
ആ സുവസ്കരസ്മൈ । വാചസ്പതി-സ്സോമ-മ്പിബതി ।
ജജനദിന്ദ്രമിന്ദ്രിയായ സ്വാഹാ ॥ 2 ॥

(പൃഥിവീ ഹോതാ ദശ) (അ. 2)
അനുവാകം 3
അഗ്നിര്-ഹോതാ । അശ്വിനാ-ഽദ്ധ്വര്യൂ । ത്വഷ്ടാ-ഽഗ്നീത് । മിത്ര ഉപവക്താ ॥ സോമ-സ്സോമസ്യ പുരോഗാഃ । ശുക്ര-ശ്ശുക്രസ്യ പുരോഗാഃ । ശ്രാതാസ്ത ഇന്ദ്ര സോമാഃ । വാതാപേര്-ഹവനശ്രുത-സ്സ്വാഹാ ॥ 3 ॥

(അഗ്നിര്-ഹോതാ-ഽഷ്ടൌ) (അ. 3)
അനുവാകം 4
സൂര്യ-ന്തേ ചക്ഷുഃ । വാത-മ്പ്രാണഃ ।
ദ്യാ-മ്പൃഷ്ഠമ് । അന്തരിക്ഷമാത്മാ ।
അങ്ഗൈ-ര്യജ്ഞമ് । പൃഥിവീഗ്ം ശരീരൈഃ ॥ വാചസ്പതേ-ഽച്ഛിദ്രയാ വാചാ । അച്ഛിദ്രയാ ജുഹ്വാ । ദിവി ദേവാവൃധഗ്ം ഹോത്രാ മേരയസ്വ സ്വാഹാ ॥ 4 ॥

(സൂര്യ-ന്തേ നവ) (അ. 4)
അനുവാകം 5
മഹാഹവിര് ഹോതാ । സത്യഹവിരദ്ധ്വര്യുഃ । അച്യുതപാജാ അഗ്നീത് । അച്യുതമനാ ഉപവക്താ । അനാധൃഷ്യശ്ചാ പ്രതിധൃഷ്യശ്ച യജ്ഞസ്യാഭിഗരൌ । അയാസ്യ ഉദ്ഗാതാ ॥ വാചസ്പതേ ഹൃദ്വിധേ നാമന്ന് । വിധേമ തേ നാമ ।
വിധേസ്ത്വമസ്മാക-ന്നാമ । വാചസ്പതി-സ്സോമമപാത് । മാ ദൈവ്യസ്തന്തു-ശ്ഛേദി മാ മനുഷ്യഃ । നമോ ദിവേ । നമഃ പൃഥിവ്യൈ സ്വാഹാ ॥ 5 ॥

(അപാ-ത്ത്രീണി ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6
വാഘോതാ । ദീക്ഷാ പത്നീ । വാതോ-ഽദ്ധ്വര്യുഃ । ആപോ-ഽഭിഗരഃ । മനോ ഹവിഃ । തപസി ജുഹോമി ॥
ഭൂര്ഭുവസ്സുവഃ । ബ്രഹ്മ സ്വയമ്ഭു ।
ബ്രഹ്മണേ സ്വയമ്ഭുവേ സ്വാഹാ ॥ 6 ॥

(വാഘോതാ നവ) (അ. 6)
അനുവാകം 7
ബ്രാഹ്മണ ഏകഹോതാ । സ യജ്ഞഃ । സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । യജ്ഞശ്ച മേ ഭൂയാത് ॥ അഗ്നി-ര്ദ്വിഹോതാ । സ ഭര്താ । സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । ഭര്താ ച മേ ഭൂയാത് ॥
പൃഥിവീ ത്രിഹോതാ । സ പ്രതിഷ്ഠാ ॥ 7 ॥

സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । പ്രതിഷ്ഠാ ച മേ ഭൂയാത് ॥ അന്തരിക്ഷ-ഞ്ചതുര്ഹോതാ । സ വിഷ്ഠാഃ । സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । വിഷ്ഠാശ്ച മേ ഭൂയാത് ॥
വായുഃ പഞ്ചഹോതാ । സ പ്രാണഃ ।
സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । പ്രാണശ്ച മേ ഭൂയാത് ॥ 8 ॥

ചന്ദ്രമാ-ഷ്ഷഡ്ഢോതാ । സ ഋതൂന് കല്പയാതി ।
സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । ഋതവശ്ച മേ കല്പന്താമ് ॥ അന്നഗ്ം സപ്തഹോതാ । സ പ്രാണസ്യ പ്രാണഃ । സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । പ്രാണസ്യ ച മേ പ്രാണോ ഭൂയാത് ॥ ദ്യൌരഷ്ടഹോതാ । സോ-ഽനാധൃഷ്യഃ ॥ 9 ॥

സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । അനാധൃഷ്യശ്ച ഭൂയാസമ് ॥
ആദിത്യോ നവഹോതാ । സ തേജസ്വീ ।
സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । തേജസ്വീ ച ഭൂയാസമ് ॥ പ്രജാപതി-ര്ദശഹോതാ । സ ഇദഗ്ം സര്വമ് । സ മേ ദദാതു പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്പുഷ്ടിം-യഁശഃ । സര്വ-ഞ്ച മേ ഭൂയാത് ॥ 10 ॥

(പ്രതിഷ്ഠാ-പ്രാണശ്ച മേ ഭൂയാ-ദനാധൃഷ്യഃ-സര്വ-ഞ്ച മേ ഭൂയാത്) (അ. 7)
(ബ്രാഹ്മണോ യജ്ഞോ-ഽഗ്നിര്ഭര്താ പൃഥിവീ പ്രതിഷ്ഠാ-ഽന്തരിക്ഷം-വിഁഷ്ഠാ വായുഃ
പ്രാണശ്ചന്ദ്രമാ ഋതൂനന്നഗ്ം സ പ്രാണസ്യ പ്രാണോ ദ്യൌരനാധൃഷ്യ ആദിത്യഃ
സ തേജസ്വീ പ്രജാപതി-സ്സ ഇദഗ്ം സര്വഗ്ം സര്വ-ഞ്ച മേ ഭൂയാത്)
അനുവാകം 8
അഗ്നി-ര്യജുര്ഭിഃ । സവിതാ സ്തോമൈഃ । ഇന്ദ്ര ഉക്ഥാമദൈഃ ।
മിത്രാവരുണാവാശിഷാ । അങ്ഗിരസോ ധിഷ്ണിയൈരഗ്നിഭിഃ । മരുതഃ സദോഹവിര്ധാനാഭ്യാമ് । ആപഃ പ്രോക്ഷണീഭിഃ ।
ഓഷധയോ ബര്ഹിഷാ । അദിതിര്വേദ്യാ । സോമോ ദീക്ഷയാ ॥ 11 ॥

ത്വഷ്ടേദ്ധ്മേന । വിഷ്ണു-ര്യജ്ഞേന । വസവ ആജ്യേന । ആദിത്യാ ദക്ഷിണാഭിഃ । വിശ്വേ ദേവാ ഊര്ജാ ।
പൂഷാ സ്വഗാകാരേണ । ബൃഹസ്പതിഃ പുരോധയാ ।
പ്രജാപതിരുദ്ഗീഥേന । അന്തരിക്ഷ-മ്പവിത്രേണ । വായുഃ പാത്രൈഃ । അഹഗ്ഗ് ശ്രദ്ധയാ ॥ 12 ॥

(ദീക്ഷയാ - പാത്രൈരേക-ഞ്ച) (അ. 8)
അനുവാകം 9
സേനേന്ദ്രസ്യ । ധേനാ ബൃഹസ്പതേഃ । പത്ഥ്യാ പൂഷ്ണഃ । വാഗ്വായോഃ । ദീക്ഷാ സോമസ്യ । പൃഥിവ്യഗ്നേഃ । വസൂനാ-ങ്ഗായത്രീ । രുദ്രാണാ-ന്ത്രിഷ്ടുക് । ആദിത്യാനാ-ഞ്ജഗതീ । വിഷ്ണോരനുഷ്ടുക് ॥ 13 ॥

വരുണസ്യ വിരാട് । യജ്ഞസ്യ പങ്ക്തിഃ । പ്രജാപതേരനുമതിഃ । മിത്രസ്യ ശ്രദ്ധാ । സവിതുഃ പ്രസൂതിഃ । സൂര്യസ്യ മരീചിഃ । ചന്ദ്രമസോ രോഹിണീ । ഋഷീണാമരുന്ധതീ । പര്ജന്യസ്യ വിദ്യുത് ।
ചതസ്രോ ദിശഃ । ചതസ്രോ-ഽവാന്തരദിശാഃ । അഹശ്ച രാത്രിശ്ച । കൃഷിശ്ച വൃഷ്ടിശ്ച ।
ത്വിഷിശ്ചാപചിതിശ്ച । ആപശ്ചൌഷധയശ്ച ।
ഊര്ക്ച സൂനൃതാ ച ദേവാനാ-മ്പത്നയഃ ॥ 14 ॥

(അനുഷ്ടുഗ് - ദിശ-ഷ്ഷട്ച) (അ. 9)
അനുവാകം 10
ദേവസ്യ ത്വാ സവിതുഃ പ്രസവേ । അശ്വിനോ-ര്ബാഹുഭ്യാമ് ।
പൂഷ്ണോ ഹസ്താഭ്യാ-മ്പ്രതിഗൃഹ്ണാമി ।
രാജാ ത്വാ വരുണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ-ഽഗ്നയേ ഹിരണ്യമ് । തേനാമൃതത്വമശ്യാമ് । വയോ ദാത്രേ । മയോ മഹ്യമസ്തു പ്രതിഗ്രഹീത്രേ । ക ഇദ-ങ്കസ്മാ അദാത് । കാമഃ കാമായ । കാമോ ദാതാ ॥ 15 ॥

കാമഃ പ്രതിഗ്രഹീതാ । കാമഗ്ം സമുദ്രമാവിശ । കാമേന ത്വാ പ്രതിഗൃഹ്ണാമി ।
കാമൈതത്തേ । ഏഷാ തേ കാമ ദക്ഷിണാ । ഉത്താനസ്ത്വാ-ഽഽങ്ഗീരസഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതു ।
സോമായ വാസഃ । രുദ്രായ ഗാമ് । വരുണായാശ്വമ് ।
പ്രജാപതയേ പുരുഷമ് ॥ 16 ॥

മനവേ തല്പമ് । ത്വഷ്ട്രേ-ഽജാമ് । പൂഷ്ണേ-ഽവിമ് । നിര്-ഋത്യാ അശ്വതരഗര്ദഭൌ । ഹിമവതോ ഹസ്തിനമ് । ഗന്ധര്വാ-ഫ്സരാഭ്യഃ-സ്രഗലങ്കരണേ ।
വിശ്വേഭ്യോ ദേവേഭ്യോ ധാന്യമ് । വാചേ-ഽന്നമ് । ബ്രഹ്മണ ഓദനമ് । സമുദ്രായാപഃ ॥ 17 ॥

ഉത്താനായാങ്ഗീരസായാനഃ । വൈശ്വാനരായ രഥമ് ॥
വൈശ്വാനരഃ പ്രത്നഥാ നാകമാരുഹത് ।
ദിവഃ പൃഷ്ഠ-മ്ഭന്ദമാന-സ്സുമന്മഭിഃ ।
സ പൂര്വവജ്ജനയജ്ജന്തവേ ധനമ് । സമാനമജ്മാ പരിയാതി ജാഗൃവിഃ ॥
രാജാ ത്വാ വരുണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ വൈശ്വാനരായ രഥമ് । തേനാമൃതത്വമശ്യാമ് । വയോ ദാത്രേ ।
മയോ മഹ്യമസ്തു പ്രതിഗ്രഹീത്രേ ॥ 18 ॥

ക ഇദ-ങ്കസ്മാ അദാത് । കാമഃ കാമായ । കാമോ ദാതാ ।
കാമഃ പ്രതിഗ്രഹീതാ । കാമഗ്ം സമുദ്രമാവിശ । കാമേന ത്വാ പ്രതിഗൃഹ്ണാമി । കാമൈതത്തേ । ഏഷാ തേ കാമ ദക്ഷിണാ । ഉത്താനസ്ത്വാ-ഽഽങ്ഗീരസഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതു ॥ 19 ॥

(ദാതാ - പുരുഷ - മാപഃ - പ്രതിഗ്രഹീത്രേ - +നവ ച) (അ. 10)
അനുവാകം 11
സുവര്ണ-ങ്ഘര്മ-മ്പരിവേദ വേനമ് । ഇന്ദ്രസ്യാത്മാന-ന്ദശധാ ചരന്തമ് ।
അന്ത-സ്സമുദ്രേ മനസാ ചരന്തമ് । ബ്രഹ്മാ-ഽന്വവിന്ദ-ദ്ദശഹോതാരമര്ണേ ।
അന്തഃ പ്രവിഷ്ട-ശ്ശാസ്താ ജനാനാമ് । ഏക-സ്സന്ബഹുധാ വിചാരഃ । ശതഗ്ം ശുക്രാണി യത്രൈക-മ്ഭവന്തി । സര്വേ വേദാ യത്രൈക-മ്ഭവന്തി । സര്വേ ഹോതാരോ യത്രൈക-മ്ഭവന്തി । സ മാനസീന ആത്മാ ജനാനാമ് ॥ 20 ॥

അന്തഃ പ്രവിഷ്ട-ശ്ശാസ്താ ജനാനാഗ്ം സര്വാത്മാ ।
സര്വാഃ പ്രജാ യത്രൈക-മ്ഭവന്തി । ചതുര്ഹോതാരോ യത്ര സമ്പദ-ങ്ഗച്ഛന്തി ദേവൈഃ । സ മാനസീന ആത്മാ ജനാനാമ് ॥ ബ്രഹ്മേന്ദ്രമഗ്നി-ഞ്ജഗതഃ പ്രതിഷ്ഠാമ് ।
ദിവ ആത്മാനഗ്ം സവിതാര-മ്ബൃഹസ്പതിമ് ।
ചതുര്ഹോതാര-മ്പ്രദിശോ-ഽനു ക്ലപ്തമ് । വാചോ വീര്യ-ന്തപസാ-ഽന്വവിന്ദത് ॥ അന്തഃ പ്രവിഷ്ട-ങ്കര്താരമേതമ് ।
ത്വഷ്ടാരഗ്ം രൂപാണി വികുര്വന്തം-വിഁപശ്ചിമ് ॥ 21 ॥

അമൃതസ്യ പ്രാണം-യഁജ്ഞമേതമ് ।
ചതുര്ഹോതൃണാമാത്മാന-ങ്കവയോ നിചിക്യുഃ ॥
അന്തഃ പ്രവിഷ്ട-ങ്കര്താരമേതമ് ।
ദേവാനാ-മ്ബന്ധു നിഹിത-ങ്ഗുഹാസു ।
അമൃതേന ക്ലപ്തം-യഁജ്ഞമേതമ് ।
ചതുര്ഹോതൃണാമാത്മാന-ങ്കവയോ നിചിക്യുഃ ॥
ശത-ന്നിയുതഃ പരിവേദ വിശ്വാ വിശ്വവാരഃ । വിശ്വമിദം-വൃഁണാതി ।
ഇന്ദ്രസ്യാത്മാ നിഹിതഃ പഞ്ചഹോതാ ।
അമൃത-ന്ദേവാനാമായുഃ പ്രജാനാമ് ॥ 22 ॥

ഇന്ദ്രഗ്ം രാജാനഗ്ം സവിതാരമേതമ് । വായോരാത്മാന-ങ്കവയോ നിചിക്യുഃ ।
രശ്മിഗ്ം രശ്മീനാ-മ്മദ്ധ്യേ തപന്തമ് । ഋതസ്യ പദേ കവയോ നിപാന്തി ॥ യ ആണ്ഡകോശേ ഭുവന-മ്ബിഭര്തി । അനിര്ഭിണ്ണ-സ്സന്നഥ ലോകാന്. വിചഷ്ടേ ।
യസ്യാണ്ഡകോശഗ്ം ശുഷ്മമാഹുഃ പ്രാണമുല്ബമ് ।
തേന ക്ലൃപ്തോ-ഽമൃതേനാഹമസ്മി ॥ സുവര്ണ-ങ്കോശഗ്ം രജസാ പരീവൃതമ് ।
ദേവാനാം-വഁസുധാനീം-വിഁരാജമ് ॥ 23 ॥

അമൃതസ്യ പൂര്ണാന്താമു കലാം-വിഁചക്ഷതേ ।
പാദഗ്ം ഷഡ്ഢോതുര്ന കിലാവി വിഥ്സേ ॥ യേനര്തവഃ പഞ്ചധോത ക്ലപ്താഃ । ഉത വാ ഷഡ്ധാ മനസോത ക്ലൃപ്താഃ । തഗ്ം ഷഡ്ഢോതാരമൃതുഭിഃ കല്പമാനമ് । ഋതസ്യ പദേ കവയോ നിപാന്തി ॥ അന്തഃ പ്രവിഷ്ട-ങ്കര്താരമേതമ് । അന്തശ്ചന്ദ്രമസി മനസാ ചരന്തമ് । സഹൈവ സന്ത-ന്ന വിജാനന്തി ദേവാഃ ।
ഇന്ദ്രസ്യാത്മാനഗ്ം ശതധാ ചരന്തമ് ॥ 24 ॥

ഇന്ദ്രോ രാജാ ജഗതോ യ ഈശേ । സപ്തഹോതാ സപ്തധാ വിക്ലൃപ്തഃ ॥ പരേണ തന്തു-മ്പരിഷിച്യമാനമ് । അന്തരാദിത്യേ മനസാ ചരന്തമ് । ദേവാനാഗ്ം ഹൃദയ-മ്ബ്രഹ്മാ-ഽന്വവിന്ദത് ॥ ബ്രഹ്മൈതദ്ബ്രഹ്മണ ഉജ്ജഭാര । അര്കഗ്ഗ് ശ്ചോതന്തഗ്ം സരിരസ്യ മദ്ധ്യേ ॥ ആ യസ്മിന്-ഥ്സപ്ത പേരവഃ । മേഹന്തി ബഹുലാഗ് ശ്രിയമ് । ബഹ്വശ്വാമിന്ദ്ര ഗോമതീമ് ॥ 25 ॥

അച്യുതാ-മ്ബഹുലാഗ് ശ്രിയമ് । സ ഹരിര്വസുവിത്തമഃ ।
പേരുരിന്ദ്രായ പിന്വതേ ॥ ബഹ്വശ്വാമിന്ദ്ര ഗോമതീമ് । അച്യുതാ-മ്ബഹുലാഗ് ശ്രിയമ് । മഹ്യമിന്ദ്രോ നിയച്ഛതു ॥ ശതഗ്ം ശതാ അസ്യ യുക്താ ഹരീണാമ് ।
അര്വാംആ യാതു വസുഭീ രശ്മിരിന്ദ്രഃ । പ്രമഗ്ംഹമാണോ ബഹുലാഗ് ശ്രിയമ് ।
രശ്മിരിന്ദ്രഃ സവിതാ മേ നിയച്ഛതു ॥ 26 ॥

ഘൃത-ന്തേജോ മധുമദിന്ദ്രിയമ് । മയ്യയമഗ്നിര്ദധാതു ॥ ഹരിഃ പതങ്ഗഃ പടരീ സുപര്ണഃ । ദിവിക്ഷയോ നഭസാ യ ഏതി ।
സ ന ഇന്ദ്രഃ കാമവര-ന്ദദാതു ॥ പഞ്ചാര-ഞ്ചക്ര-മ്പരിവര്തതേ പൃഥു । ഹിരണ്യജ്യോതി-സ്സരിരസ്യ മദ്ധ്യേ । അജസ്ര-ഞ്ജ്യോതിര്നഭസാ സര്പദേതി ।
സ ന ഇന്ദ്രഃ കാമവര-ന്ദദാതു ॥
സപ്ത യുഞ്ജന്തി രഥമേകചക്രമ് ॥ 27 ॥

ഏകോ അശ്വോ വഹതി സപ്തനാമാ । ത്രിനാഭി ചക്രമജരമനര്വമ് । യേനേമാ വിശ്വാ ഭുവനാനി തസ്ഥുഃ ॥ ഭദ്ര-മ്പശ്യന്ത ഉപസേദുരഗ്രേ ।
തപോ ദീക്ഷാമൃഷയ-സ്സുവര്വിദഃ । തതഃ ക്ഷത്ര-മ്ബലമോജശ്ച ജാതമ് । തദസ്മൈ ദേവാ അഭി സ-ന്നമന്തു ॥ ശ്വേതഗ്ം രശ്മി-മ്ബോഭുജ്യമാനമ് ।
അപാ-ന്നേതാര-മ്ഭുവനസ്യ ഗോപാമ് ।
ഇന്ദ്ര-ന്നിചിക്യുഃ പരമേ വ്യോമന്ന് ॥ 28 ॥

രോഹിണീഃ പിങ്ഗലാ ഏകരൂപാഃ । ക്ഷരന്തീഃ പിങ്ഗലാ ഏകരൂപാഃ । ശതഗ്ം സഹസ്രാണി പ്രയുതാനി നാവ്യാനാമ് ॥ അയം-യഁശ്ശ്വേതോ രശ്മിഃ । പരി സര്വമിദ-ഞ്ജഗത് । പ്രജാ-മ്പശൂ-ന്ധനാനി । അസ്മാക-ന്ദദാതു ॥
ശ്വേതോ രശ്മിഃ പരി സര്വ-മ്ബഭൂവ । സുവന്മഹ്യ-മ്പശൂന്. വിശ്വരൂപാന് ॥ പതങ്ഗമക്തമസുരസ്യ മായയാ ॥ 29 ॥

ഹൃദാ പശ്യന്തി മനസാ മനീഷിണഃ । സമുദ്രേ അന്തഃ കവയോ വിചക്ഷതേ । മരീചീനാ-മ്പദമിച്ഛന്തി വേധസഃ ॥ പതങ്ഗോ വാച-മ്മനസാ ബിഭര്തി ।
താ-ങ്ഗന്ധര്വോ-ഽവദ-ദ്ഗര്ഭേ അന്തഃ । താ-ന്ദ്യോതമാനാഗ് സ്വര്യ-മ്മനീഷാമ് ।
ഋതസ്യ പദേ കവയോ നിപാന്തി ॥ യേ ഗ്രാമ്യാഃ പശവോ വിശ്വരൂപാഃ । വിരൂപാ-സ്സന്തോ ബഹുധൈകരൂപാഃ । അഗ്നിസ്താഗ്ം അഗ്രേ പ്രമുമോക്തു ദേവഃ ॥ 30 ॥

പ്രജാപതിഃ പ്രജയാ സംവിഁദാനഃ ॥ വീതഗ്ഗ് സ്തുകേസ്തുകേ । യുവമസ്മാസു നിയച്ഛതമ് । പ്രപ്ര യജ്ഞപതി-ന്തിര ॥ യേ ഗ്രാമ്യാഃ പശവോ വിശ്വരൂപാഃ । വിരൂപാ-സ്സന്തോ ബഹുധൈകരൂപാഃ ।
തേഷാഗ്ം സപ്താനാമിഹ രന്തിരസ്തു ।
രായസ്പോഷായ സുപ്രജാസ്ത്വായ സുവീര്യായ ॥
യ ആരണ്യാഃ പശവോ വിശ്വരൂപാഃ ।
വിരൂപാ-സ്സന്തോ ബഹുധൈകരൂപാഃ ॥ 31 ॥

വായുസ്താഗ്ം അഗ്രേ പ്രമുമോക്തു ദേവഃ । പ്രജാപതിഃ പ്രജയാ സംവിഁദാനഃ ॥ ഇഡായൈ സൃപ്ത-ങ്ഘൃതവച്ചരാചരമ് । ദേവാ അന്വവിന്ദന്ഗുഹാ ഹിതമ് ॥
യ ആരണ്യാഃ പശവോ വിശ്വരൂപാഃ । വിരൂപാ-സ്സന്തോ ബഹുധൈകരൂപാഃ । തേഷാഗ്ം സപ്താനാമിഹ രന്തിരസ്തു ।
രായസ്പോഷായ സുപ്രജാസ്ത്വായ സുവീര്യായ ॥ 32 ॥

(ആത്മാ ജനാനാം - ഁവികുര്വന്തം-വിഁപശ്വിം - പ്രജാനാം - ഁവസുധാനീം
ഁവിരാജം - ചരന്തം - ഗോമതീം - മേ നിയച്ഛ - ത്വേകചക്രം - ഁവ്യോമന് - മായയാ - ദേവ - ഏകരൂപാ - +അഷ്ടൌ ച) (അ. 11)
അനുവാകം 12
സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ । സഹസ്രാക്ഷ-സ്സഹസ്രപാത് । സ ഭൂമിം-വിഁശ്വതോ വൃത്വാ । അത്യതിഷ്ഠ-ദ്ദശാങ്ഗുലമ് ॥ പുരുഷ ഏവേദഗ്ം സര്വമ് । യ-ദ്ഭൂതം-യഁച്ച ഭവ്യമ് ।
ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനഃ । യദന്നേനാതിരോഹതി ॥ ഏതാവാനസ്യ മഹിമാ । അതോ ജ്യായാഗ്ശ്ച പൂരുഷഃ ॥ 33 ॥

പാദോ-ഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി । ത്രിപാദസ്യാമൃത-ന്ദിവി ॥
ത്രിപാദൂര്ധ്വ ഉദൈത്പുരുഷഃ । പാദോ-ഽസ്യേഹാഭവാ-ത്പുനഃ । തതോ വിഷ്വം-വ്യഁക്രാമത് । സാശനാനശനേ അഭി ॥ തസ്മാ-ദ്വിരാഡജായത । വിരാജോ അധി പൂരുഷഃ ।
സ ജാതോ അത്യരിച്യത । പശ്ചാ-ദ്ഭൂമിമഥോ പുരഃ ॥ 34 ॥

യത്പുരുഷേണ ഹവിഷാ । ദേവാ യജ്ഞമതന്വത । വസന്തോ അസ്യാസീദാജ്യമ് । ഗ്രീഷ്മ ഇദ്ധ്മ-ശ്ശരദ്ധവിഃ ॥ സപ്താസ്യാസ-ന്പരിധയഃ ।
ത്രി-സ്സപ്ത സമിധഃ കൃതാഃ । ദേവാ യ-ദ്യജ്ഞ-ന്തന്വാനാഃ । അബദ്ധ്ന-ന്പുരുഷ-മ്പശുമ് ॥ തം-യഁജ്ഞ-മ്ബര്ഹിഷി പ്രൌക്ഷന്ന് ।
പുരുഷ-ഞ്ജാതമഗ്രതഃ ॥ 35 ॥

തേന ദേവാ അയജന്ത । സാദ്ധ്യാ ഋഷയശ്ച യേ ॥
തസ്മാ-ദ്യജ്ഞാ-ഥ്സര്വഹുതഃ । സമ്ഭൃത-മ്പൃഷദാജ്യമ് । പശൂഗ്സ്താഗ്ശ്ചക്രേ വായവ്യാന് ।
ആരണ്യാ-ന്ഗ്രാമ്യാശ്ച യേ ॥ തസ്മാ-ദ്യജ്ഞാ-ഥ്സര്വഹുതഃ । ഋച-സ്സാമാനി ജജ്ഞിരേ । ഛന്ദാഗ്ംസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാത് । യജു-സ്തസ്മാദജായത ॥ 36 ॥

തസ്മാദശ്വാ അജായന്ത । യേ കേ ചോഭയാദതഃ । ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത് । തസ്മാ ജ്ജാതാ അജാവയഃ ॥ യ-ത്പുരുഷം-വ്യഁദധുഃ । കതിധാ വ്യകല്പയന്ന് । മുഖ-ങ്കിമസ്യ കൌ ബാഹൂ । കാവൂരൂ പാദാവുച്യേതേ ॥
ബ്രാഹ്മണോ-ഽസ്യ മുഖമാസീത് । ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ ॥ 37 ॥

ഊരൂ തദസ്യ യ-ദ്വൈശ്യഃ । പദ്ഭ്യാഗ്ം ശൂദ്രോ അജായത ॥ ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതഃ । ചക്ഷോ-സ്സൂര്യോ അജായത ।
മുഖാദിന്ദ്രശ്ചാഗ്നിശ്ച । പ്രാണാ-ദ്വായുരജായത ॥ നാഭ്യാ ആസീദന്തരിക്ഷമ് । ശീര്ഷ്ണോ ദ്യൌ-സ്സമവര്തത । പദ്ഭ്യാ-മ്ഭൂമി-ര്ദിശ-ശ്ശ്രോത്രാത് ।
തഥാ ലോകാഗ്ം അകല്പയന്ന് ॥ 38 ॥

വേദാഹമേത-മ്പുരുഷ-മ്മഹാന്തമ് । ആദിത്യവര്ണ-ന്തമസസ്തു പാരേ । സര്വാണി രൂപാണി വിചിത്യ ധീരഃ । നാമാനി കൃത്വാ-ഽഭിവദന്. യദാസ്തേ ॥
ധാതാ പുരസ്താദ്യമുദാജഹാര । ശക്രഃ പ്രവിദ്വാ-ന്പ്രദിശശ്ചതസ്രഃ । തമേവം-വിഁദ്വാനമൃത ഇഹ ഭവതി । നാന്യഃ പന്ഥാ അയനായ വിദ്യതേ ॥
യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാഃ । താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യാസന്ന് । തേ ഹ നാക-മ്മഹിമാനഃ സചന്തേ । യത്ര പൂര്വേ സാദ്ധ്യാ-സ്സന്തി ദേവാഃ ॥ 39 ॥

(പുരുഷഃ - പുരോ - ഽഗ്രതോ - ഽജായത - കൃതോ - ഽകല്പയന് - നാസ-ന്ദ്വേ ച) (അ. 12)
(ജ്യായാനധി പൂരുഷഃ) (അന്യത്ര പുരുഷഃ )
അനുവാകം 13
അദ്ഭ്യ-സ്സമ്ഭൂതഃ പൃഥിവ്യൈ രസാച്ച । വിശ്വകര്മണ-സ്സമവര്തതാധി ।
തസ്യ ത്വഷ്ടാ വിദധ-ദ്രൂപമേതി । ത-ത്പുരുഷസ്യ വിശ്വമാജാനമഗ്രേ ॥ വേദാഹമേത-മ്പുരുഷ-മ്മഹാന്തമ് । ആദിത്യവര്ണ-ന്തമസഃ പരസ്താത് ।
തമേവം-വിഁദ്വാനമൃത ഇഹ ഭവതി । നാന്യഃ പന്ഥാ വിദ്യതേ-ഽയനായ ॥ പ്രജാപതിശ്ചരതി ഗര്ഭേ അന്തഃ । അജായമാനോ ബഹുധാ വിജായതേ ॥ 40 ॥

തസ്യ ധീരാഃ പരിജാനന്തി യോനിമ് । മരീചീനാ-മ്പദമിച്ഛന്തി വേധസഃ ॥ യോ ദേവേഭ്യ ആതപതി । യോ ദേവാനാ-മ്പുരോഹിതഃ । പൂര്വോ യോ ദേവേഭ്യോ ജാതഃ । നമോ രുചായ ബ്രാഹ്മയേ ॥ രുച-മ്ബ്രാഹ്മ-ഞ്ജനയന്തഃ । ദേവാ അഗ്രേ തദബ്രുവന്ന് ।
യസ്ത്വൈവ-മ്ബ്രാഹ്മണോ വിദ്യാത് । തസ്യ ദേവാ അസന്വശേ ॥ ഹ്രീശ്ച തേ ലക്ഷ്മീശ്ച പത്ന്യൌ । അഹോരാത്രേ പാര്ശ്വേ । നക്ഷത്രാണി രൂപമ് । അശ്വിനൌ വ്യാത്തമ് । ഇഷ്ട-മ്മനിഷാണ । അമു-മ്മനിഷാണ । സര്വ-മ്മനിഷാണ ॥ 41 ॥

(ജായതേ - വശേ സപ്ത ച) (അ. 13)
അനുവാകം 14
ഭര്താ സ-ന്ഭ്രിയമാണോ ബിഭര്തി । ഏകോ ദേവോ ബഹുധാ നിവിഷ്ടഃ । യദാ ഭാര-ന്തന്ദ്രയതേ സ ഭര്തുമ് । നിധായ ഭാര-മ്പുനരസ്തമേതി ॥
തമേവ മൃത്യുമമൃത-ന്തമാഹുഃ । ത-മ്ഭര്താര-ന്തമു ഗോപ്താരമാഹുഃ । സ ഭൃതോ ഭ്രിയമാണോ ബിഭര്തി । യ ഏനം-വേഁദ സത്യേന ഭര്തുമ് ॥ സദ്യോ ജാതമുത ജഹാത്യേഷഃ । ഉതോ ജരന്ത-ന്ന ജഹാത്യേകമ് ॥ 42 ॥

ഉതോ ബഹൂനേകമഹര്ജഹാര । അതന്ദ്രോ ദേവ-സ്സദമേവ പ്രാര്ഥഃ ॥ യസ്തദ്വേദ യത ആബഭൂവ । സന്ധാ-ഞ്ച യാഗ്ം സന്ദധേ ബ്രഹ്മണൈഷഃ ।
രമതേ തസ്മിന്നുത ജീര്ണേ ശയാനേ । നൈന-ഞ്ജഹാത്യഹസ്സു പൂര്വ്യേഷു ॥ ത്വാമാപോ അനു സര്വാശ്ചരന്തി ജാനതീഃ । വഥ്സ-മ്പയസാ പുനാനാഃ ।
ത്വമഗ്നിഗ്ം ഹവ്യവാഹഗ്ം സമിന്ഥ്സേ ।
ത്വ-മ്ഭര്താ മാതരിശ്വാ പ്രജാനാമ് ॥ 43 ॥

ത്വം-യഁജ്ഞസ്ത്വമു വേവാസി സോമഃ । തവ ദേവാ ഹവമായന്തി സര്വേ । ത്വമേകോ-ഽസി ബഹൂനനുപ്രവിഷ്ടഃ । നമസ്തേ അസ്തു സുഹവോ മ ഏധി ॥
നമോ വാമസ്തു ശൃണുതഗ്ം ഹവ-മ്മേ । പ്രാണാപാനാവജിരഗ്ം സചംരന്തൌ ।
ഹ്വയാമി വാ-മ്ബ്രഹ്മണാ തൂര്തമേതമ് । യോ മാ-ന്ദ്വേഷ്ടി ത-ഞ്ജഹി തം-യുഁവാനാ ॥
പ്രാണാപാനൌ സംവിഁദാനൌ ജഹിതമ് ।
അമുഷ്യാസുനാ മാ സങ്ഗസാഥാമ് ॥ 44 ॥

ത-മ്മേ ദേവാ ബ്രഹ്മണാ സംവിഁദാനൌ ।
വധായ ദത്ത-ന്തമഹഗ്ം ഹനാമി ॥ അസജ്ജജാന സത ആബഭൂവ । യം-യഁ-ഞ്ജജാന സ ഉ ഗോപോ അസ്യ ।
യദാ ഭാര-ന്തന്ദ്രയതേ സ ഭര്തുമ് । പരാസ്യ ഭാര-മ്പുനരസ്തമേതി ॥
തദ്വൈ ത്വ-മ്പ്രാണോ അഭവഃ । മഹാന്ഭോഗഃ പ്രജാപതേഃ । ഭുജഃ കരിഷ്യമാണഃ । യദ്ദേവാന്പ്രാണയോ നവ ॥ 45 ॥

(ഏകം - പ്രജാനാം - ഗസാഥാം - നവ ) (അ. 14)
അനുവാകം 15
ഹരിഗ്ം ഹരന്തമനുയന്തി ദേവാഃ । വിശ്വസ്യേശാനം-വൃഁഷഭ-മ്മതീനാമ് । ബ്രഹ്മ സരൂപമനു മേദമാഗാത് । അയന-മ്മാ വിവധീ-ര്വിക്രമസ്വ ॥
മാച്ഛിദോ മൃത്യോ മാ വധീഃ । മാ മേ ബലം-വിഁവൃഹോ മാ പ്രമോഷീഃ । പ്രജാ-മ്മാ മേ രീരിഷ ആയുരുഗ്ര । നൃചക്ഷസ-ന്ത്വാ ഹവിഷാ വിധേമ ॥
സദ്യശ്ചകമാനായ । പ്രവേപാനായ മൃത്യവേ ॥ 46 ॥

പ്രാസ്മാ ആശാ അശൃണ്വന്ന് । കാമേനാജനയ-ന്പുനഃ ॥
കാമേന മേ കാമ ആഗാത് । ഹൃദയാദ്ദ്ധൃദയ-മ്മൃത്യോഃ । യദമീഷാമദഃ പ്രിയമ് । തദൈതൂപ മാമഭി ॥ പര-മ്മൃത്യോ അനു പരേഹി പന്ഥാമ് । യസ്തേ സ്വ ഇതരോ ദേവയാനാത് । ചക്ഷുഷ്മതേ ശൃണ്വതേ തേ ബ്രവീമി । മാ നഃ പ്രജാഗ്ം രീരിഷോ മോത വീരാന് ॥
പ്ര പൂര്വ്യ-മ്മനസാ വന്ദമാനഃ । നാധമാനോ വൃഷഭ-ഞ്ചര്ഷണീനാമ് । യഃ പ്രജാനാമേകരാണ്മാനുഷീണാമ് ।
മൃത്യും-യഁജേ പ്രഥമജാമൃതസ്യ ॥ 47 ॥

(മൃത്യവേ - വീരാഗ്ശ്ചത്വാരി ച) (അ. 15)
അനുവാകം 16
തരണി-ര്വിശ്വദര്ശതോ ജ്യോതിഷ്കൃദസി സൂര്യ । വിശ്വമാഭാസി രോചനമ് ।
ഉപയാമഗൃഹീതോ-ഽസി സൂര്യായ ത്വാ ഭ്രാജസ്വത ഏഷ തേ യോനി-സ്സൂര്യായ ത്വാ ഭ്രാജസ്വതേ ॥ 48 ॥

അനുവാകം 17
ആ പ്യായസ്വ മദിന്തമ സോമ വിശ്വാഭിരൂതിഭിഃ ।
ഭവാ ന-സ്സപ്രഥസ്തമഃ ॥ 49 ॥

അനുവാകം 18
ഈയുഷ്ടേ യേ പൂര്വതരാമപശ്യന് വ്യുച്ഛന്തീമുഷസ-മ്മര്ത്യാസഃ ।
അസ്മാഭിരൂ നു പ്രതിചക്ഷ്യാ-ഽഭൂദോ തേ യന്തി യേ അപരീഷു പശ്യാന് ॥ 50 ॥

അനുവാകം 19
ജ്യോതിഷ്മതീ-ന്ത്വാ സാദയാമി ജ്യോതിഷ്കൃത-ന്ത്വാ സാദയാമി ജ്യോതിര്വിദ-ന്ത്വാ സാദയാമി ഭാസ്വതീ-ന്ത്വാ സാദയാമി ജ്വലന്തീ-ന്ത്വാ സാദയാമി മല്മലാഭവന്തീ-ന്ത്വാ സാദയാമി ദീപ്യമാനാ-ന്ത്വാ സാദയാമി രോചമാനാം
ത്വാ സാദയാമ്യജസ്രാ-ന്ത്വാ സാദയാമി ബൃഹജ്ജ്യോതിഷ-ന്ത്വാ സാദയാമി ബോധയന്തീ-ന്ത്വാ സാദയാമി ജാഗ്രതീ-ന്ത്വാ സാദയാമി ॥ 51 ॥

അനുവാകം 20
പ്രയാസായ സ്വാഹാ-ഽഽയാസായ സ്വാഹാ വിയാസായ സ്വാഹാ സംയാഁസായ സ്വാഹോദ്യാസായ സ്വാഹാ-ഽവയാസായ സ്വാഹാ ശുചേ സ്വാഹാ ശോകായ സ്വാഹാ തപ്യത്വൈ സ്വാഹാ തപതേ സ്വാഹാ ബ്രഹ്മഹത്യായൈ സ്വാഹാ സര്വസ്മൈ സ്വാഹാ ॥ 52 ॥

അനുവാകം 21
ചിത്തഗ്ം സന്താനേന ഭവം-യഁക്നാ രുദ്ര-ന്തനിമ്നാ പശുപതിഗ്ഗ് സ്ഥൂലഹൃദയേനാഗ്നിഗ്ം ഹൃദയേന രുദ്രം-ലോഁഹിതേന ശര്വ-മ്മതസ്നാഭ്യാം
മഹാദേവമന്തഃ പാര്ശ്വേനൌഷിഷ്ഠഹനഗ്ം ശിങ്ഗീനികോശ്യാഭ്യാമ് ॥ 53 ॥
(ചിത്തിഃ - പൃഥി - വ്യഗ്നിഃ - സൂര്യ-ന്തേ ചക്ഷു--ര് മഹാഹവിര് ഹോതാ - വാഘോതാ - ബ്രാഹ്മണ ഏകഹോതാ - ഽഗ്നിര്യജുര്ഭിഃ - സേനേന്ദ്രസ്യ - ദേവസ്യ - സുവര്ണ-ങ്ഘര്മഗ്ം - സഹസ്രശീര്ഷാ- ഽദ്ഭ്യോ - ഭര്താ -
ഹരിം - തരണി - രാപ്യായ - സ്വേയുഷ്ടേ യേ - ജ്യോതിഷ്മതീം - പ്രയാസായ - ചിത്ത മേകവിഗ്ംശതിഃ)
(ചിത്തി - രഗ്നിര്യജുര്ഭി - രന്തഃ പ്രവിഷ്ടഃ - പ്രജാപതി - സ്തസ്യ ധീരാ - ജ്യോതിഷ്മതീ-ന്ത്രിപഞ്ചാശത് )
( ചിത്തിഃ - ശിങ്ഗീനികോശ്യാഭ്യാം )
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ആരണ്യകേ തൃതീയഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥