કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે પ્રથમાષ્ટકે પ્રથમઃ પ્રપાઠકઃ - અગ્ન્યાધેયબ્રાહ્મણં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
બ્રહ્મ સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । ક્ષત્રગ્ં સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । ઇષગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । ઊર્જગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । રયિગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પુષ્ટિગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પ્રજાગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પશૂ-ન્થ્સન્ધત્ત-ન્તાન્મે જિન્વતમ્ ॥ સ્તુતો-ઽસિ જનધાઃ । દેવાસ્ત્વા શુક્રપાઃ પ્રણયન્તુ ॥ 1 ॥
સુવીરાઃ પ્રજાઃ પ્રજનય-ન્પરીહિ । શુક્ર-શ્શુક્રશોચિષા ॥ સ્તુતો-ઽસિ જનધાઃ । દેવાસ્ત્વા મન્થિપાઃ પ્રણયન્તુ ॥ સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનય-ન્પરીહિ । મન્થી મન્થિશોચિષા ॥સજઙ્ગ્માનૌ દિવ આ પૃથિવ્યા-ઽઽયુઃ । સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । પ્રાણગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ । અપાનગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ ॥ 2 ॥
વ્યાનગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ । ચક્ષુ-સ્સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । શ્રોત્રગ્ં સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । મન-સ્સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । વાચગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ ॥ આયુઃ સ્થ આયુર્મે ધત્તમ્ । આયુ-ર્યજ્ઞાય ધત્તમ્ । આયુ-ર્યજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । પ્રાણ-સ્સ્થઃ પ્રાણ-મ્મે ધત્તમ્ । પ્રાણં-યઁજ્ઞાય ધત્તમ્ ॥ 3 ॥
પ્રાણં-યઁજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । ચક્ષુઃ સ્થશ્ચક્ષુર્મે ધત્તમ્ । ચક્ષુ-ર્યજ્ઞાય ધત્તમ્ । ચક્ષુ-ર્યજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । શ્રોત્રગ્ગ્ સ્થ-શ્શ્રોત્ર-મ્મે ધત્તમ્ । શ્રોત્રં-યઁજ્ઞાય ધત્તમ્ । શ્રોત્રં-યઁજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । તૌ દેવૌ શુક્રામન્થિનૌ ।કલ્પયત-ન્દૈવીર્વિશઃ । કલ્પયત-મ્માનુષીઃ ॥ 4 ॥
ઇષ-મૂર્જમસ્માસુ ધત્તમ્ । પ્રાણા-ન્પશુષુ । પ્રજા-મ્મયિ ચ યજમાને ચ ॥ નિરસ્ત-શ્શણ્ડઃ । નિરસ્તો મર્કઃ ॥ અપનુત્તૌ શણ્ડામર્કૌ સહામુના ॥ શુક્રસ્ય સમિદસિ । મન્થિનઃ સમિદસિ ॥ સ પ્રથમ-સ્સઙ્કૃતિ-ર્વિશ્વકર્મા । સ પ્રથમો મિત્રો વરુણો અગ્નિઃ । સ પ્રથમો બૃહસ્પતિશ્ચિકિત્વાન્ । તસ્મા ઇન્દ્રાય સુતમાજુહોમિ ॥ 5 ॥
બ્રહ્મ સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । ક્ષત્રગ્ં સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । ઇષગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । ઊર્જગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । રયિગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પુષ્ટિગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પ્રજાગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ । પશૂ-ન્થ્સન્ધત્ત-ન્તાન્મે જિન્વતમ્ ॥ સ્તુતો-ઽસિ જનધાઃ । દેવાસ્ત્વા શુક્રપાઃ પ્રણયન્તુ ॥ 1 ॥
સુવીરાઃ પ્રજાઃ પ્રજનય-ન્પરીહિ । શુક્ર-શ્શુક્રશોચિષા ॥ સ્તુતો-ઽસિ જનધાઃ । દેવાસ્ત્વા મન્થિપાઃ પ્રણયન્તુ ॥ સુપ્રજાઃ પ્રજાઃ પ્રજનય-ન્પરીહિ । મન્થી મન્થિશોચિષા ॥સજઙ્ગ્માનૌ દિવ આ પૃથિવ્યા-ઽઽયુઃ । સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । પ્રાણગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ । અપાનગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ ॥ 2 ॥
વ્યાનગ્ં સન્ધત્ત-ન્ત-મ્મે જિન્વતમ્ । ચક્ષુ-સ્સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । શ્રોત્રગ્ં સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । મન-સ્સન્ધત્ત-ન્તન્મે જિન્વતમ્ । વાચગ્ં સન્ધત્ત-ન્તા-મ્મે જિન્વતમ્ ॥ આયુઃ સ્થ આયુર્મે ધત્તમ્ । આયુ-ર્યજ્ઞાય ધત્તમ્ । આયુ-ર્યજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । પ્રાણ-સ્સ્થઃ પ્રાણ-મ્મે ધત્તમ્ । પ્રાણં-યઁજ્ઞાય ધત્તમ્ ॥ 3 ॥
પ્રાણં-યઁજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । ચક્ષુઃ સ્થશ્ચક્ષુર્મે ધત્તમ્ । ચક્ષુ-ર્યજ્ઞાય ધત્તમ્ । ચક્ષુ-ર્યજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । શ્રોત્રગ્ગ્ સ્થ-શ્શ્રોત્ર-મ્મે ધત્તમ્ । શ્રોત્રં-યઁજ્ઞાય ધત્તમ્ । શ્રોત્રં-યઁજ્ઞપતયે ધત્તમ્ । તૌ દેવૌ શુક્રામન્થિનૌ ।કલ્પયત-ન્દૈવીર્વિશઃ । કલ્પયત-મ્માનુષીઃ ॥ 4 ॥
ઇષ-મૂર્જમસ્માસુ ધત્તમ્ । પ્રાણા-ન્પશુષુ । પ્રજા-મ્મયિ ચ યજમાને ચ ॥ નિરસ્ત-શ્શણ્ડઃ । નિરસ્તો મર્કઃ ॥ અપનુત્તૌ શણ્ડામર્કૌ સહામુના ॥ શુક્રસ્ય સમિદસિ । મન્થિનઃ સમિદસિ ॥ સ પ્રથમ-સ્સઙ્કૃતિ-ર્વિશ્વકર્મા । સ પ્રથમો મિત્રો વરુણો અગ્નિઃ । સ પ્રથમો બૃહસ્પતિશ્ચિકિત્વાન્ । તસ્મા ઇન્દ્રાય સુતમાજુહોમિ ॥ 5 ॥
(નય - ન્ત્વપાનગ્ં સન્ધત્તં ત-મ્મે જિન્વતં - પ્રાણં-યઁજ્ઞાય ધત્તં - માનુષી--ર્ અગ્નિ-ર્દ્વે ચ) (અ. 1)
બ્રહ્મ ક્ષત્ર-ન્તત્ । ઇષમૂર્જગ્ં રયિ-મ્પુષ્ટિ-મ્પ્રજા-ન્તામ્ । પશુ-ન્તાન્ । સન્ધત્ત-ન્તત્ । પ્રાણમપાનં-વ્યાઁન-ન્તમ્ । ચક્ષુ-શ્શ્રોત્ર-મ્મનસ્તત્ । વાચ-ન્તામ્ । ઇષાદિપઞ્ચકે વાચ-ન્તા-મ્મે । પશૂ-ન્થ્સન્ધત્ત-ન્તાન્મે । પ્રાણાદિત્રિતયે ત-મ્મે । અન્યત્ર તન્મે । )
કૃત્તિકા-સ્વગ્નિ-માદધીત । એતદ્વા અગ્ને-ર્નક્ષત્રમ્ । ય-ત્કૃત્તિકાઃ । સ્વાયામેવૈન-ન્દેવતાયામાધાય । બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ ॥ મુખં-વાઁ એતન્નક્ષત્રાણામ્ । ય-ત્કૃત્તિકાઃ । યઃ કૃત્તિકા-સ્વગ્નિ-માધત્તે । મુખ્ય એવ ભવતિ ॥ અથો ખલુ ॥ 6 ॥
અગ્નિ-નક્ષત્રમિત્ય-પચાયન્તિ । ગૃહાનઃઅ દાહુકો ભવતિ ॥ પ્રજાપતી રોહિણ્યા-મગ્નિ-મસૃજત । ત-ન્દેવા રોહિણ્યા-માદધત । તતો વૈ તે સર્વા-ન્રોહાનરોહન્ન્ । ત-દ્રોહિણ્યૈ રોહિણિત્વમ્ । યો રોહિણ્યા-મગ્નિમાધત્તે । ઋધ્નોત્યેવ । સર્વા-ન્રોહાન્-રોહતિ ॥ દેવા વૈ ભદ્રા-સ્સન્તો-ઽગ્નિ-માધિથ્સન્ત ॥ 7 ॥
તેષામનાહિતો ઽગ્નિરાસીત્ । અથૈભ્યો વામં-વઁસ્વપાક્રામત્ । તે પુનર્વસ્વોરાદધત । તતો વૈ તાન્ વામં-વઁસૂપાવર્તત । યઃ પુરા ભદ્ર-સ્સન્પાપીયા-ન્થ્સ્યાત્ । સ પુનર્વસ્વો-રગ્નિ-માદધીત । પુનરેવૈનં-વાઁમં-વઁસૂપાવર્તતે । ભદ્રો ભવતિ ॥ યઃ કામયેત દાનકામા મે પ્રજા-સ્સ્યુરિતિ । સ પૂર્વયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિ-માદધીત ॥ 8 ॥
અર્યમ્ણો વા એતન્નક્ષત્રમ્ । યત્પૂર્વે ફલ્ગુની । અર્યમેતિ તમાહુર્યો દદાતિ । દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ ॥ યઃ કામયેત ભગી સ્યામિતિ । સ ઉત્તરયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિમાદધીત । ભગસ્ય વા એતન્નક્ષત્રમ્ । યદુત્તરે ફલ્ગુની । ભગ્યેવ ભવતિ ॥ કાલકઞ્જા વૈ નામાસુરા આસન્ન્ ॥ 9 ॥
તે સુવર્ગાય લોકાયાગ્નિ-મચિન્વત । પુરુષ ઇષ્ટકા-મુપાદધાત્-પુરુષ ઇષ્ટકામ્ । સ ઇન્દ્રો બ્રાહ્મણો બ્રુવાણ ઇષ્ટકામુપાધત્ત । એષા મે ચિત્રા નામેતિ । તે સુવર્ગં-લોઁકમાપ્રારોહન્ન્ । સ ઇન્દ્ર ઇષ્ટકામાવૃહત્ । તે-ઽવાકીર્યન્ત । યે-ઽવાકીર્યન્ત । ત ઊર્ણાવભયો-ઽભવન્ન્ । દ્વાવુદપતતામ્ ॥ 10 ॥
તૌ દિવ્યૌ શ્વાનાવભવતામ્ । યો ભ્રાતૃવ્યવા-ન્થ્સ્યાત્ । સ ચિત્રાયા-મગ્નિ-માદધીત । અવકીર્યૈવ ભ્રાતૃવ્યાન્ । ઓજો બલમિન્દ્રિયં-વીઁર્યમાત્મન્-ધત્તે ॥ વસન્તા બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમાદધીત । વસન્તો વૈ બ્રાહ્મણસ્યર્તુઃ । સ્વ એવૈન-મૃતાવાધાય । બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ । મુખં-વાઁ એતદૃતૂનામ્ ॥ 11 ॥
ય-દ્વસન્તઃ । યો વસન્તા-ઽગ્નિમાધત્તે । મુખ્ય એવ ભવતિ । અથો યોનિમન્તમેવૈન-મ્પ્રજાતમાધત્તે । ગ્રીષ્મે રાજન્ય આદધીત । ગ્રીષ્મો વૈ રાજન્યસ્યર્તુઃ । સ્વ એવૈનમૃતાવાધાય । ઇન્દ્રિયાવી ભવતિ । શરદિ વૈશ્ય આદધીત । શરદ્વૈ વૈશ્યસ્યર્તુઃ ॥ 12 ॥
સ્વ એવૈનમૃતાવાધાય । પશુમા-ન્ભવતિ ॥ ન પૂર્વયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિમાદધીત । એષા વૈ જઘન્યા રાત્રિઃ સંવઁથ્સરસ્ય । યત્પૂર્વે ફલ્ગુની । પૃષ્ટિત એવ સંવઁથ્સરસ્યા-ગ્નિમાધાય । પાપીયાન્-ભવતિ । ઉત્તરયોરાદધીત । એષા વૈ પ્રથમા રાત્રિઃ સંવઁથ્સરસ્ય । યદુત્તરે ફલ્ગુની । મુખત એવ સંવઁથ્સરસ્યા-ગ્નિમાધાય । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ અથો ખલુ । યદૈવૈનં-યઁજ્ઞ ઉપનમેત્ । અથાદધીત । સૈવાસ્યર્ધિઃ ॥ 13 ॥
બ્રહ્મ ક્ષત્ર-ન્તત્ । ઇષમૂર્જગ્ં રયિ-મ્પુષ્ટિ-મ્પ્રજા-ન્તામ્ । પશુ-ન્તાન્ । સન્ધત્ત-ન્તત્ । પ્રાણમપાનં-વ્યાઁન-ન્તમ્ । ચક્ષુ-શ્શ્રોત્ર-મ્મનસ્તત્ । વાચ-ન્તામ્ । ઇષાદિપઞ્ચકે વાચ-ન્તા-મ્મે । પશૂ-ન્થ્સન્ધત્ત-ન્તાન્મે । પ્રાણાદિત્રિતયે ત-મ્મે । અન્યત્ર તન્મે । )
કૃત્તિકા-સ્વગ્નિ-માદધીત । એતદ્વા અગ્ને-ર્નક્ષત્રમ્ । ય-ત્કૃત્તિકાઃ । સ્વાયામેવૈન-ન્દેવતાયામાધાય । બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ ॥ મુખં-વાઁ એતન્નક્ષત્રાણામ્ । ય-ત્કૃત્તિકાઃ । યઃ કૃત્તિકા-સ્વગ્નિ-માધત્તે । મુખ્ય એવ ભવતિ ॥ અથો ખલુ ॥ 6 ॥
અગ્નિ-નક્ષત્રમિત્ય-પચાયન્તિ । ગૃહાનઃઅ દાહુકો ભવતિ ॥ પ્રજાપતી રોહિણ્યા-મગ્નિ-મસૃજત । ત-ન્દેવા રોહિણ્યા-માદધત । તતો વૈ તે સર્વા-ન્રોહાનરોહન્ન્ । ત-દ્રોહિણ્યૈ રોહિણિત્વમ્ । યો રોહિણ્યા-મગ્નિમાધત્તે । ઋધ્નોત્યેવ । સર્વા-ન્રોહાન્-રોહતિ ॥ દેવા વૈ ભદ્રા-સ્સન્તો-ઽગ્નિ-માધિથ્સન્ત ॥ 7 ॥
તેષામનાહિતો ઽગ્નિરાસીત્ । અથૈભ્યો વામં-વઁસ્વપાક્રામત્ । તે પુનર્વસ્વોરાદધત । તતો વૈ તાન્ વામં-વઁસૂપાવર્તત । યઃ પુરા ભદ્ર-સ્સન્પાપીયા-ન્થ્સ્યાત્ । સ પુનર્વસ્વો-રગ્નિ-માદધીત । પુનરેવૈનં-વાઁમં-વઁસૂપાવર્તતે । ભદ્રો ભવતિ ॥ યઃ કામયેત દાનકામા મે પ્રજા-સ્સ્યુરિતિ । સ પૂર્વયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિ-માદધીત ॥ 8 ॥
અર્યમ્ણો વા એતન્નક્ષત્રમ્ । યત્પૂર્વે ફલ્ગુની । અર્યમેતિ તમાહુર્યો દદાતિ । દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ ॥ યઃ કામયેત ભગી સ્યામિતિ । સ ઉત્તરયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિમાદધીત । ભગસ્ય વા એતન્નક્ષત્રમ્ । યદુત્તરે ફલ્ગુની । ભગ્યેવ ભવતિ ॥ કાલકઞ્જા વૈ નામાસુરા આસન્ન્ ॥ 9 ॥
તે સુવર્ગાય લોકાયાગ્નિ-મચિન્વત । પુરુષ ઇષ્ટકા-મુપાદધાત્-પુરુષ ઇષ્ટકામ્ । સ ઇન્દ્રો બ્રાહ્મણો બ્રુવાણ ઇષ્ટકામુપાધત્ત । એષા મે ચિત્રા નામેતિ । તે સુવર્ગં-લોઁકમાપ્રારોહન્ન્ । સ ઇન્દ્ર ઇષ્ટકામાવૃહત્ । તે-ઽવાકીર્યન્ત । યે-ઽવાકીર્યન્ત । ત ઊર્ણાવભયો-ઽભવન્ન્ । દ્વાવુદપતતામ્ ॥ 10 ॥
તૌ દિવ્યૌ શ્વાનાવભવતામ્ । યો ભ્રાતૃવ્યવા-ન્થ્સ્યાત્ । સ ચિત્રાયા-મગ્નિ-માદધીત । અવકીર્યૈવ ભ્રાતૃવ્યાન્ । ઓજો બલમિન્દ્રિયં-વીઁર્યમાત્મન્-ધત્તે ॥ વસન્તા બ્રાહ્મણો ઽગ્નિમાદધીત । વસન્તો વૈ બ્રાહ્મણસ્યર્તુઃ । સ્વ એવૈન-મૃતાવાધાય । બ્રહ્મવર્ચસી ભવતિ । મુખં-વાઁ એતદૃતૂનામ્ ॥ 11 ॥
ય-દ્વસન્તઃ । યો વસન્તા-ઽગ્નિમાધત્તે । મુખ્ય એવ ભવતિ । અથો યોનિમન્તમેવૈન-મ્પ્રજાતમાધત્તે । ગ્રીષ્મે રાજન્ય આદધીત । ગ્રીષ્મો વૈ રાજન્યસ્યર્તુઃ । સ્વ એવૈનમૃતાવાધાય । ઇન્દ્રિયાવી ભવતિ । શરદિ વૈશ્ય આદધીત । શરદ્વૈ વૈશ્યસ્યર્તુઃ ॥ 12 ॥
સ્વ એવૈનમૃતાવાધાય । પશુમા-ન્ભવતિ ॥ ન પૂર્વયોઃ ફલ્ગુન્યો-રગ્નિમાદધીત । એષા વૈ જઘન્યા રાત્રિઃ સંવઁથ્સરસ્ય । યત્પૂર્વે ફલ્ગુની । પૃષ્ટિત એવ સંવઁથ્સરસ્યા-ગ્નિમાધાય । પાપીયાન્-ભવતિ । ઉત્તરયોરાદધીત । એષા વૈ પ્રથમા રાત્રિઃ સંવઁથ્સરસ્ય । યદુત્તરે ફલ્ગુની । મુખત એવ સંવઁથ્સરસ્યા-ગ્નિમાધાય । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ અથો ખલુ । યદૈવૈનં-યઁજ્ઞ ઉપનમેત્ । અથાદધીત । સૈવાસ્યર્ધિઃ ॥ 13 ॥
(ખલ્વા - ધિથ્સન્ત - ફલ્ગુન્યોરગ્નિમાદધીતા - સન્ - નપતતા - મતૂનાં - ઁવૈશ્યસ્યર્તુ - રુત્તરે ફલ્ગુની ષટ્ ચ) (અ. 2)
ઉદ્ધન્તિ । યદેવાસ્યા અમેદ્ધ્યમ્ । તદપ હન્તિ ॥ અપો-ઽવોક્ષતિ શાન્ત્યૈ ॥ સિકતા નિવપતિ । એતદ્વા અગ્ને-ર્વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવ-રુન્ધે ॥ ઊષા-ન્નિવપતિ । પુષ્ટિર્વા એષા પ્રજનનમ્ । યદૂષાઃ ॥ 14 ॥
પુષ્ટ્યામેવ પ્રજનને ઽગ્નિમાધત્તે । અથો સઞ્જ્ઞાન એવ । સ-ઞ્જ્ઞાનગ્ગ્ હ્યેત-ત્પશૂનામ્ । યદૂષાઃ ॥ દ્યાવાપૃથિવી સહાસ્તામ્ । તે વિયતી અબ્રૂતામ્ । અસ્ત્વેવ નૌ સહ યજ્ઞિયમિતિ । યદમુષ્યા યજ્ઞિયમાસીત્ । તદસ્યા-મદધાત્ । ત ઊષા અભવન્ન્ ॥ 15 ॥
યદસ્યા યજ્ઞિયમાસીત્ । તદમુષ્યા-મદધાત્ । તદદશ્ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણમ્ । ઊષાન્નિવપન્નદો દ્ધ્યાયેત્ । દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવ યજ્ઞિયે-ઽગ્નિમાધત્તે ॥ અગ્નિર્દેવેભ્યો નિલાયત । આખૂ રૂપ-ઙ્કૃત્વા । સ પૃથિવી-મ્પ્રાવિશત્ । સ ઊતીઃ કુર્વાણઃ પૃથિવીમનુ સમચરત્ । તદાખુકરીષ-મભવત્ ॥ 16 ॥
યદાખુકરીષગ્ં સભાંરો ભવતિ । યદેવાસ્ય તત્ર ન્યક્તમ્ । તદેવાવરુન્ધે ॥ ઊર્જં-વાઁ એતગ્ં રસ-મ્પૃથિવ્યા ઉપદીકા ઉદ્દિહન્તિ । ય-દ્વલ્મીકમ્ । ય-દ્વલ્મીકવપા સભાંરો ભવતિ । ઊર્જમેવ રસ-મ્પૃથિવ્યા અવરુન્ધે । અથો શ્રોત્રમેવ । શ્રોત્રગ્ગ્ હ્યેત-ત્પૃથિવ્યાઃ । ય-દ્વલ્મીકઃ ॥ 17 ॥
અબધિરો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તાસામન્ન-મુપાક્ષીયત । તાભ્ય-સ્સૂદમુપ પ્રાભિનત્ । તતો વૈ તાસામન્ન-ન્નાક્ષીયત । યસ્ય સૂદઃ સમ્ભારો ભવતિ । નાસ્ય ગૃહે-ઽન્ન-ઙ્ક્ષીયતે ॥ આપો વા ઇદમગ્રે સલિલમાસીત્ । તેન પ્રજાપતિરશ્રામ્યત્ ॥ 18 ॥
કથમિદગ્ગ્ સ્યાદિતિ । સો-ઽપશ્ય-ત્પુષ્કરપર્ણ-ન્તિષ્ઠત્ । સો-ઽમન્યત । અસ્તિ વૈ તત્ । યસ્મિ-ન્નિદમધિ તિષ્ઠતીતિ । સ વરાહો રૂપ-ઙ્કૃત્વોપન્યમજ્જત્ । સ પૃથિવીમધ આર્ચ્છત્ । તસ્યા ઉપહત્યોદમજ્જત્ । ત-ત્પુષ્કરપર્ણે ઽપ્રથયત્ । યદપ્રથયત્ ॥ 19 ॥
ત-ત્પૃથિવ્યૈ પૃથિવિત્વમ્ । અભૂદ્વા ઇદમિતિ । તદ્ભૂમ્યૈ ભૂમિત્વમ્ । તા-ન્દિશો-ઽનુ વાત-સ્સમવહત્ । તાગ્ં શર્કરાભિરદૃગ્ં હત્ । શં-વૈઁ નો-ઽભૂદિતિ । તચ્છર્કરાણાગ્ં શર્કરત્વમ્ । ય-દ્વરાહવિહતગ્ં સમ્ભારો ભવતિ । અસ્યામેવા-છમ્બટ્કારમગ્નિ-માધત્તે । શર્કરા ભવન્તિ ધૃત્યૈ ॥ 20 ॥
અથો શત્વાંયઁ ॥ સરેતા અગ્નિરાધેય ઇત્યાહુઃ । આપો વરુણસ્ય પત્નય આસન્ન્ । તા અગ્નિરભ્યદ્ધ્યાયત્ । તા-સ્સમભવત્ । તસ્ય રેતઃ પરા-ઽપતત્ । તદ્ધિરણ્ય-મભવત્ । યદ્ધિરણ્ય-મુપાસ્યતિ । સરેતસમેવાગ્નિ-માધત્તે ॥ પુરુષ ઇન્વૈ સ્વા-દ્રેતસો બીભથ્સત ઇત્યાહુઃ ॥ 21 ॥
ઉત્તરત ઉપાસ્યત્ય-બીભથ્સાયૈ ॥ અતિ પ્રયચ્છતિ । આર્તિમેવાતિ પ્રયચ્છતિ ॥ અગ્નિર્દેવેભ્યો નિલાયત । અશ્વો રૂપ-ઙ્કૃત્વા । સો-ઽશ્વત્થે સંવઁથ્સર-મતિષ્ઠત્ । તદશ્વત્થસ્યા-શ્વત્થત્વમ્ । યદાશ્વત્થ-સ્સમ્ભારો ભવતિ । યદેવાસ્ય તત્ર ન્યક્તમ્ । તદેવાવ-રુન્ધે ॥ 22 ॥
દેવા વા ઊર્જં-વ્યઁભજન્ત । તત ઉદુમ્બર ઉદતિષ્ઠત્ । ઊર્ગ્વા ઉદુમ્બરઃ । યદૌદુમ્બર-સ્સમ્ભારો ભવતિ । ઊર્જમેવાવ-રુન્ધે ॥ તૃતીયસ્યામિતો દિવિ સોમ આસીત્ । ત-ઙ્ગાયત્ર્યાહરત્ । તસ્ય પર્ણમચ્છિદ્યત । તત્પર્ણો ઽભવત્ । ત-ત્પર્ણસ્ય પર્ણત્વમ્ ॥ 23 ॥
યસ્ય પર્ણમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । સોમપીથમેવાવ રુન્ધે ॥ દેવા વૈ બ્રહ્મન્નવદન્ત । ત-ત્પર્ણ ઉપાશૃણોત્ । સુશ્રવા વૈ નામ । ય-ત્પર્ણમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । બ્રહ્મવર્ચસમેવાવ રુન્ધે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત । સો-ઽબિભેત્પ્ર મા ધક્ષ્યતીતિ । તગ્ં શમ્યા-ઽશમયત્ ॥ 24 ॥
તચ્છમ્યૈ શમિત્વમ્ । યચ્છમીમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય ॥ અગ્ને-સ્સૃષ્ટસ્ય યતઃ । વિકઙ્કત-મ્ભા આર્ચ્છત્ । ય-દ્વૈકઙ્કત-સ્સમ્ભારો ભવતિ । ભા એવાવરુન્ધે ॥ સહૃદયો ઽગ્નિરાધેય ઇત્યાહુઃ । મરુતો-ઽદ્ભિરગ્નિ-મતમયન્ન્ । તસ્ય તાન્તસ્ય હૃદયમાચ્છિન્દન્ન્ । સા-ઽશનિરભવત્ । યદશનિહતસ્ય વૃક્ષસ્ય સમ્ભારો ભવતિ ।સહૃદય-મેવાગ્નિ-માધત્તે ॥ 25 ॥
ઉદ્ધન્તિ । યદેવાસ્યા અમેદ્ધ્યમ્ । તદપ હન્તિ ॥ અપો-ઽવોક્ષતિ શાન્ત્યૈ ॥ સિકતા નિવપતિ । એતદ્વા અગ્ને-ર્વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વૈશ્વાનરમવ-રુન્ધે ॥ ઊષા-ન્નિવપતિ । પુષ્ટિર્વા એષા પ્રજનનમ્ । યદૂષાઃ ॥ 14 ॥
પુષ્ટ્યામેવ પ્રજનને ઽગ્નિમાધત્તે । અથો સઞ્જ્ઞાન એવ । સ-ઞ્જ્ઞાનગ્ગ્ હ્યેત-ત્પશૂનામ્ । યદૂષાઃ ॥ દ્યાવાપૃથિવી સહાસ્તામ્ । તે વિયતી અબ્રૂતામ્ । અસ્ત્વેવ નૌ સહ યજ્ઞિયમિતિ । યદમુષ્યા યજ્ઞિયમાસીત્ । તદસ્યા-મદધાત્ । ત ઊષા અભવન્ન્ ॥ 15 ॥
યદસ્યા યજ્ઞિયમાસીત્ । તદમુષ્યા-મદધાત્ । તદદશ્ચન્દ્રમસિ કૃષ્ણમ્ । ઊષાન્નિવપન્નદો દ્ધ્યાયેત્ । દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવ યજ્ઞિયે-ઽગ્નિમાધત્તે ॥ અગ્નિર્દેવેભ્યો નિલાયત । આખૂ રૂપ-ઙ્કૃત્વા । સ પૃથિવી-મ્પ્રાવિશત્ । સ ઊતીઃ કુર્વાણઃ પૃથિવીમનુ સમચરત્ । તદાખુકરીષ-મભવત્ ॥ 16 ॥
યદાખુકરીષગ્ં સભાંરો ભવતિ । યદેવાસ્ય તત્ર ન્યક્તમ્ । તદેવાવરુન્ધે ॥ ઊર્જં-વાઁ એતગ્ં રસ-મ્પૃથિવ્યા ઉપદીકા ઉદ્દિહન્તિ । ય-દ્વલ્મીકમ્ । ય-દ્વલ્મીકવપા સભાંરો ભવતિ । ઊર્જમેવ રસ-મ્પૃથિવ્યા અવરુન્ધે । અથો શ્રોત્રમેવ । શ્રોત્રગ્ગ્ હ્યેત-ત્પૃથિવ્યાઃ । ય-દ્વલ્મીકઃ ॥ 17 ॥
અબધિરો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તાસામન્ન-મુપાક્ષીયત । તાભ્ય-સ્સૂદમુપ પ્રાભિનત્ । તતો વૈ તાસામન્ન-ન્નાક્ષીયત । યસ્ય સૂદઃ સમ્ભારો ભવતિ । નાસ્ય ગૃહે-ઽન્ન-ઙ્ક્ષીયતે ॥ આપો વા ઇદમગ્રે સલિલમાસીત્ । તેન પ્રજાપતિરશ્રામ્યત્ ॥ 18 ॥
કથમિદગ્ગ્ સ્યાદિતિ । સો-ઽપશ્ય-ત્પુષ્કરપર્ણ-ન્તિષ્ઠત્ । સો-ઽમન્યત । અસ્તિ વૈ તત્ । યસ્મિ-ન્નિદમધિ તિષ્ઠતીતિ । સ વરાહો રૂપ-ઙ્કૃત્વોપન્યમજ્જત્ । સ પૃથિવીમધ આર્ચ્છત્ । તસ્યા ઉપહત્યોદમજ્જત્ । ત-ત્પુષ્કરપર્ણે ઽપ્રથયત્ । યદપ્રથયત્ ॥ 19 ॥
ત-ત્પૃથિવ્યૈ પૃથિવિત્વમ્ । અભૂદ્વા ઇદમિતિ । તદ્ભૂમ્યૈ ભૂમિત્વમ્ । તા-ન્દિશો-ઽનુ વાત-સ્સમવહત્ । તાગ્ં શર્કરાભિરદૃગ્ં હત્ । શં-વૈઁ નો-ઽભૂદિતિ । તચ્છર્કરાણાગ્ં શર્કરત્વમ્ । ય-દ્વરાહવિહતગ્ં સમ્ભારો ભવતિ । અસ્યામેવા-છમ્બટ્કારમગ્નિ-માધત્તે । શર્કરા ભવન્તિ ધૃત્યૈ ॥ 20 ॥
અથો શત્વાંયઁ ॥ સરેતા અગ્નિરાધેય ઇત્યાહુઃ । આપો વરુણસ્ય પત્નય આસન્ન્ । તા અગ્નિરભ્યદ્ધ્યાયત્ । તા-સ્સમભવત્ । તસ્ય રેતઃ પરા-ઽપતત્ । તદ્ધિરણ્ય-મભવત્ । યદ્ધિરણ્ય-મુપાસ્યતિ । સરેતસમેવાગ્નિ-માધત્તે ॥ પુરુષ ઇન્વૈ સ્વા-દ્રેતસો બીભથ્સત ઇત્યાહુઃ ॥ 21 ॥
ઉત્તરત ઉપાસ્યત્ય-બીભથ્સાયૈ ॥ અતિ પ્રયચ્છતિ । આર્તિમેવાતિ પ્રયચ્છતિ ॥ અગ્નિર્દેવેભ્યો નિલાયત । અશ્વો રૂપ-ઙ્કૃત્વા । સો-ઽશ્વત્થે સંવઁથ્સર-મતિષ્ઠત્ । તદશ્વત્થસ્યા-શ્વત્થત્વમ્ । યદાશ્વત્થ-સ્સમ્ભારો ભવતિ । યદેવાસ્ય તત્ર ન્યક્તમ્ । તદેવાવ-રુન્ધે ॥ 22 ॥
દેવા વા ઊર્જં-વ્યઁભજન્ત । તત ઉદુમ્બર ઉદતિષ્ઠત્ । ઊર્ગ્વા ઉદુમ્બરઃ । યદૌદુમ્બર-સ્સમ્ભારો ભવતિ । ઊર્જમેવાવ-રુન્ધે ॥ તૃતીયસ્યામિતો દિવિ સોમ આસીત્ । ત-ઙ્ગાયત્ર્યાહરત્ । તસ્ય પર્ણમચ્છિદ્યત । તત્પર્ણો ઽભવત્ । ત-ત્પર્ણસ્ય પર્ણત્વમ્ ॥ 23 ॥
યસ્ય પર્ણમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । સોમપીથમેવાવ રુન્ધે ॥ દેવા વૈ બ્રહ્મન્નવદન્ત । ત-ત્પર્ણ ઉપાશૃણોત્ । સુશ્રવા વૈ નામ । ય-ત્પર્ણમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । બ્રહ્મવર્ચસમેવાવ રુન્ધે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત । સો-ઽબિભેત્પ્ર મા ધક્ષ્યતીતિ । તગ્ં શમ્યા-ઽશમયત્ ॥ 24 ॥
તચ્છમ્યૈ શમિત્વમ્ । યચ્છમીમયઃ સમ્ભારો ભવતિ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય ॥ અગ્ને-સ્સૃષ્ટસ્ય યતઃ । વિકઙ્કત-મ્ભા આર્ચ્છત્ । ય-દ્વૈકઙ્કત-સ્સમ્ભારો ભવતિ । ભા એવાવરુન્ધે ॥ સહૃદયો ઽગ્નિરાધેય ઇત્યાહુઃ । મરુતો-ઽદ્ભિરગ્નિ-મતમયન્ન્ । તસ્ય તાન્તસ્ય હૃદયમાચ્છિન્દન્ન્ । સા-ઽશનિરભવત્ । યદશનિહતસ્ય વૃક્ષસ્ય સમ્ભારો ભવતિ ।સહૃદય-મેવાગ્નિ-માધત્તે ॥ 25 ॥
(ઊષા - અભવન્ - નભવ-દ્- વલ્મીક્રો - ઽશ્રામ્ય - દપ્રથય - દ્ધૃત્યૈ - બીભથ્સત ઇત્યાહુ - રુન્ધે - પર્ણત્વ - મશમયદ - ચ્છિન્દગ્ગ્ સ્ત્રીણિ ચ) (અ. 3)
દ્વાદશસુ વિક્રામેષ્વગ્નિમાદધીત । દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સરા-દેવૈન-મવરુદ્ધ્યા-ધત્તે ॥ ય-દ્દ્વાદશસુ વિક્રામે-ષ્વાદધીત । પરિમિતમવરુન્ધીત । ચક્ષુ-ર્નિમિત આદધીત । ઇય-દ્દ્વાદશ વિક્રામા(3) ઇતિ । પરિમિત-ઞ્ચૈવાપરિમિત-ઞ્ચાવરુન્ધે ॥ અનૃતં-વૈઁ વાચા વદતિ । અનૃત-મ્મનસા દ્ધ્યાયતિ ॥ 26 ॥
ચક્ષુ-ર્વૈ સત્યમ્ । અદ્રા(3)ગિત્યાહ । અદર્શમિતિ । ત-થ્સત્યમ્ । યશ્ચક્ષુ-ર્નિમિતે-ઽગ્નિ-માધત્તે । સત્ય એવૈન-માધત્તે ॥ તસ્માદાહિતાગ્નિર્નાનૃતં-વઁદેત્ । નાસ્ય બ્રાહ્મણો-ઽનાશ્વા-ન્ગૃહે વસેત્ । સત્યે હ્યસ્યાગ્નિરાહિતઃ ॥ આગ્નેયી વૈ રાત્રિઃ ॥ 27 ॥
આગ્નેયાઃ પશવઃ । ઐન્દ્રમહઃ । નક્ત-ઙ્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । પશૂનેવાવ-રુન્ધે । દિવા-ઽઽહવનીયમ્ । ઇન્દ્રિયમેવા-વરુન્ધે ॥ અર્ધોદિતે સૂર્ય આહવનીય-માદધાતિ । એતસ્મિન્ વૈ લોકે પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । પ્રજા એવ ત-દ્યજમાન-સ્સૃજતે । અથો ભૂત-ઞ્ચૈવ ભવિષ્યચ્ચા-વરુન્ધે ॥ 28 ॥
ઇડા વૈ માનવી યજ્ઞાનૂકાશિન્યાસીત્ । સા-ઽશૃણોત્ । અસુરા અગ્નિમાદધત ઇતિ । તદગચ્છત્ । ત આહવનીયમગ્ર આદધત । અથ ગાર્હપત્યમ્ । અથા-ન્વાહાર્ય-પચનમ્ । સા ઽબ્રવીત્ । પ્રતીચ્યેષાગ્ શ્રીરગાત્ । ભદ્રા ભૂત્વા પરાભવિષ્યન્તીતિ ॥ 29 ॥
યસ્યૈવ-મગ્નિરાધીયતે । પ્રતીચ્યસ્ય શ્રીરેતિ । ભદ્રો ભૂત્વા પરાભવતિ ॥ સા-ઽશૃણોત્ । દેવા અગ્નિ-માદધત ઇતિ । તદગચ્છત્ । તે-ઽન્વાહાર્ય-પચનમગ્ર આદધત । અથ ગાર્હપત્યમ્ । અથાહવનીયમ્ । સા-ઽબ્રવીત્ ॥ 30 ॥
પ્રાચ્યેષાગ્ શ્રીરગાત્ । ભદ્રા ભૂત્વા સુવર્ગં-લોઁકમેષ્યન્તિ । પ્રજા-ન્તુ ન વેથ્સ્યન્ત ઇતિ । યસ્યૈવમગ્નિ-રાધીયતે । પ્રાચ્યસ્ય શ્રીરેતિ । ભદ્રો ભૂત્વા સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । પ્રજા-ન્તુ ન વિન્દતે ॥ સા-ઽબ્રવીદિડા મનુમ્ । તથા વા અહ-ન્તવાગ્નિ-માધાસ્યામિ । યથા પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જનિષ્યસે ॥ 31 ॥
પ્રત્યસ્મિન્ ઁલોકે સ્થાસ્યસિ । અભિ સુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જેષ્યસીતિ । ગાર્હપત્યમગ્ર આદધાત્ । ગાર્હપત્યં-વાઁ અનુ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે । ગાર્હપત્યેનૈવાસ્મૈ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પ્રાજનયત્ । અથા-ન્વાહાર્ય-પચનમ્ । તિર્યઙ્ઙ્વ વા અયં-લોઁકઃ । અસ્મિન્નેવ તેન લોકે પ્રત્યતિષ્ઠત્ । અથાહવનીયમ્ । તેનૈવ સુવર્ગં-લોઁક-મભ્યજયત્ ॥ 32 ॥
યસ્યૈવમગ્નિ-રાધીયતે । પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જાયતે । પ્રત્યસ્મિન્ ઁલોકે તિષ્ઠતિ । અભિ સુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જયતિ ॥ યસ્ય વા અયથાદેવતમગ્નિ-રાધીયતે । આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે । પાપીયા-ન્ભવતિ । યસ્ય યથા દેવતમ્ । ન દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 33 ॥
ભૃગૂણા-ન્ત્વા-ઽઙ્ગિરસાં-વ્રઁતપતે વ્રતેના-દધામીતિ ભૃગ્વઙ્ગિરસામાદદ્ધ્યાત્ । આદિત્યાના-ન્ત્વા દેવાનાં-વ્રઁતપતે વ્રતેનાદધામીત્યન્યાસા-મ્બ્રાહ્મણીના-મ્પ્રજાનામ્ । વરુણસ્ય ત્વા રાજ્ઞો વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રાજ્ઞઃ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વેન્દ્રિયેણ વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રાજન્યસ્ય । મનોસ્ત્વા ગ્રામણ્યો વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ વૈશ્યસ્ય । ઋભૂણા-ન્ત્વા દેવાનાં-વ્રઁતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રથકારસ્ય । યથા દેવતમગ્નિ-રાધીયતે । ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 34 ॥
દ્વાદશસુ વિક્રામેષ્વગ્નિમાદધીત । દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સરા-દેવૈન-મવરુદ્ધ્યા-ધત્તે ॥ ય-દ્દ્વાદશસુ વિક્રામે-ષ્વાદધીત । પરિમિતમવરુન્ધીત । ચક્ષુ-ર્નિમિત આદધીત । ઇય-દ્દ્વાદશ વિક્રામા(3) ઇતિ । પરિમિત-ઞ્ચૈવાપરિમિત-ઞ્ચાવરુન્ધે ॥ અનૃતં-વૈઁ વાચા વદતિ । અનૃત-મ્મનસા દ્ધ્યાયતિ ॥ 26 ॥
ચક્ષુ-ર્વૈ સત્યમ્ । અદ્રા(3)ગિત્યાહ । અદર્શમિતિ । ત-થ્સત્યમ્ । યશ્ચક્ષુ-ર્નિમિતે-ઽગ્નિ-માધત્તે । સત્ય એવૈન-માધત્તે ॥ તસ્માદાહિતાગ્નિર્નાનૃતં-વઁદેત્ । નાસ્ય બ્રાહ્મણો-ઽનાશ્વા-ન્ગૃહે વસેત્ । સત્યે હ્યસ્યાગ્નિરાહિતઃ ॥ આગ્નેયી વૈ રાત્રિઃ ॥ 27 ॥
આગ્નેયાઃ પશવઃ । ઐન્દ્રમહઃ । નક્ત-ઙ્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । પશૂનેવાવ-રુન્ધે । દિવા-ઽઽહવનીયમ્ । ઇન્દ્રિયમેવા-વરુન્ધે ॥ અર્ધોદિતે સૂર્ય આહવનીય-માદધાતિ । એતસ્મિન્ વૈ લોકે પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । પ્રજા એવ ત-દ્યજમાન-સ્સૃજતે । અથો ભૂત-ઞ્ચૈવ ભવિષ્યચ્ચા-વરુન્ધે ॥ 28 ॥
ઇડા વૈ માનવી યજ્ઞાનૂકાશિન્યાસીત્ । સા-ઽશૃણોત્ । અસુરા અગ્નિમાદધત ઇતિ । તદગચ્છત્ । ત આહવનીયમગ્ર આદધત । અથ ગાર્હપત્યમ્ । અથા-ન્વાહાર્ય-પચનમ્ । સા ઽબ્રવીત્ । પ્રતીચ્યેષાગ્ શ્રીરગાત્ । ભદ્રા ભૂત્વા પરાભવિષ્યન્તીતિ ॥ 29 ॥
યસ્યૈવ-મગ્નિરાધીયતે । પ્રતીચ્યસ્ય શ્રીરેતિ । ભદ્રો ભૂત્વા પરાભવતિ ॥ સા-ઽશૃણોત્ । દેવા અગ્નિ-માદધત ઇતિ । તદગચ્છત્ । તે-ઽન્વાહાર્ય-પચનમગ્ર આદધત । અથ ગાર્હપત્યમ્ । અથાહવનીયમ્ । સા-ઽબ્રવીત્ ॥ 30 ॥
પ્રાચ્યેષાગ્ શ્રીરગાત્ । ભદ્રા ભૂત્વા સુવર્ગં-લોઁકમેષ્યન્તિ । પ્રજા-ન્તુ ન વેથ્સ્યન્ત ઇતિ । યસ્યૈવમગ્નિ-રાધીયતે । પ્રાચ્યસ્ય શ્રીરેતિ । ભદ્રો ભૂત્વા સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । પ્રજા-ન્તુ ન વિન્દતે ॥ સા-ઽબ્રવીદિડા મનુમ્ । તથા વા અહ-ન્તવાગ્નિ-માધાસ્યામિ । યથા પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જનિષ્યસે ॥ 31 ॥
પ્રત્યસ્મિન્ ઁલોકે સ્થાસ્યસિ । અભિ સુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જેષ્યસીતિ । ગાર્હપત્યમગ્ર આદધાત્ । ગાર્હપત્યં-વાઁ અનુ પ્રજાઃ પશવઃ પ્રજાયન્તે । ગાર્હપત્યેનૈવાસ્મૈ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પ્રાજનયત્ । અથા-ન્વાહાર્ય-પચનમ્ । તિર્યઙ્ઙ્વ વા અયં-લોઁકઃ । અસ્મિન્નેવ તેન લોકે પ્રત્યતિષ્ઠત્ । અથાહવનીયમ્ । તેનૈવ સુવર્ગં-લોઁક-મભ્યજયત્ ॥ 32 ॥
યસ્યૈવમગ્નિ-રાધીયતે । પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જાયતે । પ્રત્યસ્મિન્ ઁલોકે તિષ્ઠતિ । અભિ સુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જયતિ ॥ યસ્ય વા અયથાદેવતમગ્નિ-રાધીયતે । આ દેવતાભ્યો વૃશ્ચ્યતે । પાપીયા-ન્ભવતિ । યસ્ય યથા દેવતમ્ । ન દેવતાભ્ય આવૃશ્ચ્યતે । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 33 ॥
ભૃગૂણા-ન્ત્વા-ઽઙ્ગિરસાં-વ્રઁતપતે વ્રતેના-દધામીતિ ભૃગ્વઙ્ગિરસામાદદ્ધ્યાત્ । આદિત્યાના-ન્ત્વા દેવાનાં-વ્રઁતપતે વ્રતેનાદધામીત્યન્યાસા-મ્બ્રાહ્મણીના-મ્પ્રજાનામ્ । વરુણસ્ય ત્વા રાજ્ઞો વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રાજ્ઞઃ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વેન્દ્રિયેણ વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રાજન્યસ્ય । મનોસ્ત્વા ગ્રામણ્યો વ્રતપતે વ્રતેનાદધામીતિ વૈશ્યસ્ય । ઋભૂણા-ન્ત્વા દેવાનાં-વ્રઁતપતે વ્રતેનાદધામીતિ રથકારસ્ય । યથા દેવતમગ્નિ-રાધીયતે । ન દેવતાભ્ય આ વૃશ્ચ્યતે । વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 34 ॥
(ધ્યાયતિ - વૈ રાત્રિ - શ્ચાવરુન્ધે - ભવિષ્યન્તીત્ય - બ્રવી - જ્જનિષ્યસે - ઽજય-દ્- વસીયા-ન્ભવતિ - નવ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - તત્ર પવમાનહબીંષિ
અનુવાકં 5 - તત્ર પવમાનહબીંષિ
પ્રજાપતિ-ર્વાચ-સ્સત્ય-મપશ્યત્ । તેનાગ્નિમાધત્ત । તેન વૈ સ આર્ધ્નોત્ । ભૂર્ભુવ-સ્સુવરિત્યાહ । એતદ્વૈ વાચ-સ્સત્યમ્ । ય એતેનાગ્નિ-માધત્તે । ઋદ્ધ્નોત્યેવ । અથો સત્યપ્રાશૂરેવ ભવતિ । અથો ય એવં-વિઁદ્વાનભિચરતિ । સ્તૃણુત એવૈનમ્ ॥ 35 ॥
ભૂરિત્યાહ । પ્રજા એવ ત-દ્યજમાન-સ્સૃજતે । ભુવ ઇત્યાહ । અસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । સુવરિત્યાહ । સુવર્ગ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ ત્રિભિરક્ષરૈ-ર્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । સર્વૈઃ પઞ્ચભિ-રાહવનીયમ્ ॥ 36 ॥
સુવર્ગાય વા એષ લોકાયાધીયતે । યદાહવનીયઃ । સુવર્ગ એવાસ્મૈ લોકે વાચ-સ્સત્યગ્ં સર્વમાપ્નોતિ ॥ ત્રિભિ-ર્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । પઞ્ચભિ-રાહવનીયમ્ । અષ્ટૌ સમ્પદ્યન્તે । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી । ગાયત્રો-ઽગ્નિઃ । યાવાનેવાગ્નિઃ । તમાધત્તે ॥ 37 ॥
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તા અસ્મા-થ્સૃષ્ટાઃ પરાચીરાયન્ન્ । તાભ્યો જ્યોતિ-રુદગૃહ્ણાત્ । ત-ઞ્જ્યોતિઃ પશ્યન્તીઃ પ્રજા અભિસમાવર્તન્ત । ઉપરીવાગ્નિ-મુદ્ગૃહ્ણીયા-દુદ્ધરન્ન્ । જ્યોતિરેવ પશ્યન્તીઃ પ્રજા યજમાન-મભિ-સમાવર્તન્તે ॥ પ્રજાપતેરક્ષ્યશ્વયત્ । ત-ત્પરા-ઽપતત્ । તદશ્વો-ઽભવત્ । તદશ્વસ્યા-શ્વત્વમ્ ॥ 38 ॥
એષ વૈ પ્રજાપતિઃ । યદગ્નિઃ । પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વઃ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । સ્વમેવ ચક્ષુઃ પશ્ય-ન્પ્રજાપતિ-રનૂદેતિ ॥ વજ્રી વા એષઃ । યદશ્વઃ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । જાતાનેવ ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્રણુદતે ॥ પુનરાવર્તયતિ ॥ 39 ॥
જનિષ્યમાણાનેવ પ્રતિનુદતે ॥ ન્યાહવનીયો ગાર્હપત્ય-મકામયત । નિ ગાર્હપત્ય આહવનીયમ્ । તૌ વિભાજ-ન્નાશક્નોત્ । સોશ્વઃ પૂર્વવાડ્-ભૂત્વા । પ્રાઞ્ચ-મ્પૂર્વમુદવહત્ । ત-ત્પૂર્વવાહઃ પૂર્વવાટ્-ત્વમ્ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । વિભક્તિરેવૈનયોસ્સા । અથો નાનાવીર્યાવેવૈનૌ કુરુતે ॥ 40 ॥
યદુપર્યુપરિ શિરો હરેત્ । પ્રાણાન્ વિચ્છિન્દ્યાત્ । અધો-ઽધ-શ્શિરો હરતિ । પ્રાણાના-ઙ્ગોપીથાય ॥ ઇયત્યગ્રે હરતિ । અથેયત્યથેયતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિતમા-ધત્તે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત । સો-ઽબિભેત્પ્ર મા ધક્ષ્યતીતિ ॥ 41 ॥
તસ્ય ત્રેધા મહિમાનં-વ્યૌઁહત્ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય । યત્-ત્રેધા-ઽગ્નિ-રાધીયતે । મહિમાનમેવાસ્ય ત-દ્વ્યૂહતિ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય ॥ પુનરાવર્તયતિ । મહિમાનમેવાસ્ય સન્દધાતિ ॥ પશુર્વા એષઃ । યદશ્વઃ । એષ રુદ્રઃ ॥ 42 ॥
યદગ્નિઃ । યદશ્વસ્ય પદે-ઽગ્નિ-માદદ્ધ્યાત્ । રુદ્રાય પશૂ-નપિદદ્ધ્યાત્ । અપશુ-ર્યજમાન-સ્સ્યાત્ । ય-ન્નાક્રમયેત્ । અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ । પાર્શ્વત આક્રમયેત્ । યથા ઽઽહિતસ્યાગ્ને-રઙ્ગારા અભ્યવવર્તેરન્ન્ । અવરુદ્ધા અસ્ય પશવો ભવન્તિ । ન રુદ્રાયાપિદધાતિ ॥ 43 ॥
ત્રીણિ હવીગ્ંષિ નિર્વપતિ । વિરાજ એવ વિક્રાન્તં-યઁજમાનો-ઽનુ વિક્રમતે ॥ અગ્નયે પવમાનાય । અગ્નયે પાવકાય । અગ્નયે શુચયે । યદગ્નયે પવમાનાય નિર્વપતિ । પુનાત્યેવૈનમ્ । યદગ્નયે પાવકાય । પૂત એવાસ્મિ-ન્નન્નાદ્ય-ન્દધાતિ । યદગ્નયે શુચયે । બ્રહ્મવર્ચસ-મેવાસ્મિ-ન્નુપરિષ્ટા-દ્દધાતિ ॥ 44 ॥
ભૂરિત્યાહ । પ્રજા એવ ત-દ્યજમાન-સ્સૃજતે । ભુવ ઇત્યાહ । અસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । સુવરિત્યાહ । સુવર્ગ એવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ ત્રિભિરક્ષરૈ-ર્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । સર્વૈઃ પઞ્ચભિ-રાહવનીયમ્ ॥ 36 ॥
સુવર્ગાય વા એષ લોકાયાધીયતે । યદાહવનીયઃ । સુવર્ગ એવાસ્મૈ લોકે વાચ-સ્સત્યગ્ં સર્વમાપ્નોતિ ॥ ત્રિભિ-ર્ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । પઞ્ચભિ-રાહવનીયમ્ । અષ્ટૌ સમ્પદ્યન્તે । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી । ગાયત્રો-ઽગ્નિઃ । યાવાનેવાગ્નિઃ । તમાધત્તે ॥ 37 ॥
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તા અસ્મા-થ્સૃષ્ટાઃ પરાચીરાયન્ન્ । તાભ્યો જ્યોતિ-રુદગૃહ્ણાત્ । ત-ઞ્જ્યોતિઃ પશ્યન્તીઃ પ્રજા અભિસમાવર્તન્ત । ઉપરીવાગ્નિ-મુદ્ગૃહ્ણીયા-દુદ્ધરન્ન્ । જ્યોતિરેવ પશ્યન્તીઃ પ્રજા યજમાન-મભિ-સમાવર્તન્તે ॥ પ્રજાપતેરક્ષ્યશ્વયત્ । ત-ત્પરા-ઽપતત્ । તદશ્વો-ઽભવત્ । તદશ્વસ્યા-શ્વત્વમ્ ॥ 38 ॥
એષ વૈ પ્રજાપતિઃ । યદગ્નિઃ । પ્રાજાપત્યો-ઽશ્વઃ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । સ્વમેવ ચક્ષુઃ પશ્ય-ન્પ્રજાપતિ-રનૂદેતિ ॥ વજ્રી વા એષઃ । યદશ્વઃ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । જાતાનેવ ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્રણુદતે ॥ પુનરાવર્તયતિ ॥ 39 ॥
જનિષ્યમાણાનેવ પ્રતિનુદતે ॥ ન્યાહવનીયો ગાર્હપત્ય-મકામયત । નિ ગાર્હપત્ય આહવનીયમ્ । તૌ વિભાજ-ન્નાશક્નોત્ । સોશ્વઃ પૂર્વવાડ્-ભૂત્વા । પ્રાઞ્ચ-મ્પૂર્વમુદવહત્ । ત-ત્પૂર્વવાહઃ પૂર્વવાટ્-ત્વમ્ । યદશ્વ-મ્પુરસ્તાન્નયતિ । વિભક્તિરેવૈનયોસ્સા । અથો નાનાવીર્યાવેવૈનૌ કુરુતે ॥ 40 ॥
યદુપર્યુપરિ શિરો હરેત્ । પ્રાણાન્ વિચ્છિન્દ્યાત્ । અધો-ઽધ-શ્શિરો હરતિ । પ્રાણાના-ઙ્ગોપીથાય ॥ ઇયત્યગ્રે હરતિ । અથેયત્યથેયતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિતમા-ધત્તે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત । સો-ઽબિભેત્પ્ર મા ધક્ષ્યતીતિ ॥ 41 ॥
તસ્ય ત્રેધા મહિમાનં-વ્યૌઁહત્ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય । યત્-ત્રેધા-ઽગ્નિ-રાધીયતે । મહિમાનમેવાસ્ય ત-દ્વ્યૂહતિ । શાન્ત્યા અપ્રદાહાય ॥ પુનરાવર્તયતિ । મહિમાનમેવાસ્ય સન્દધાતિ ॥ પશુર્વા એષઃ । યદશ્વઃ । એષ રુદ્રઃ ॥ 42 ॥
યદગ્નિઃ । યદશ્વસ્ય પદે-ઽગ્નિ-માદદ્ધ્યાત્ । રુદ્રાય પશૂ-નપિદદ્ધ્યાત્ । અપશુ-ર્યજમાન-સ્સ્યાત્ । ય-ન્નાક્રમયેત્ । અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ । પાર્શ્વત આક્રમયેત્ । યથા ઽઽહિતસ્યાગ્ને-રઙ્ગારા અભ્યવવર્તેરન્ન્ । અવરુદ્ધા અસ્ય પશવો ભવન્તિ । ન રુદ્રાયાપિદધાતિ ॥ 43 ॥
ત્રીણિ હવીગ્ંષિ નિર્વપતિ । વિરાજ એવ વિક્રાન્તં-યઁજમાનો-ઽનુ વિક્રમતે ॥ અગ્નયે પવમાનાય । અગ્નયે પાવકાય । અગ્નયે શુચયે । યદગ્નયે પવમાનાય નિર્વપતિ । પુનાત્યેવૈનમ્ । યદગ્નયે પાવકાય । પૂત એવાસ્મિ-ન્નન્નાદ્ય-ન્દધાતિ । યદગ્નયે શુચયે । બ્રહ્મવર્ચસ-મેવાસ્મિ-ન્નુપરિષ્ટા-દ્દધાતિ ॥ 44 ॥
(એન - માહવનીયં - ધત્તે - ઽશ્વત્વં - ઁવર્તયતિ - કુરુત - ઇતિ -રુદ્રો - દધાતિ - યદગ્નયે શુચય એક-ઞ્ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - પવમાનહવિર્વિસ્તારઃ, હવિરન્તરાણિ, દક્ષિણાશ્ચ
અનુવાકં 6 - પવમાનહવિર્વિસ્તારઃ, હવિરન્તરાણિ, દક્ષિણાશ્ચ
દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસન્ન્ । તે દેવા વિજય-મુપયન્તઃ । અગ્નૌ વામં-વઁસુ સ-ન્ન્યદધત । ઇદમુ નો ભવિષ્યતિ । યદિ નો જેષ્યન્તીતિ । તદગ્નિર્નો-થ્સહમશક્નોત્ । તત્-ત્રેધા વિન્યદધાત્ । પશુષુ તૃતીયમ્ । અફ્સુ તૃતીયમ્ । આદિત્યે તૃતીયમ્ ॥ 45 ॥
ત-દ્દેવા વિજિત્ય । પુનરવારુરુથ્સન્ત । તે-ઽગ્નયે પવમાનાય પુરોડાશ-મષ્ટાકપાલ-ન્નિરવપન્ન્ । પશવો વા અગ્નિઃ પવમાનઃ । યદેવ પશુષ્વાસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત । તે-ઽગ્નયે પાવકાય । આપો વા અગ્નિઃ પાવકઃ । યદેવાફ્સ્વાસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત ॥ 46 ॥
તે-ઽગ્નયે શુચયે । અસૌ વા આદિત્યો-ઽગ્નિ-શ્શુચિઃ । યદેવાદિત્ય આસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । તનુવો વાવૈતા અગ્ન્યાધેયસ્ય । આગ્નેયો વા અષ્ટાકપાલો ઽગ્ન્યાધેયમિતિ । યત્ત-ન્નિર્વપેત્ । નૈતાનિ । યથા-ઽઽત્મા સ્યાત્ ॥ 47 ॥
નાઙ્ગાનિ । તાદૃગેવ તત્ । યદેતાનિ નિર્વપેત્ । ન તમ્ । યથા-ઽઙ્ગાનિ સ્યુઃ । નાત્મા । તાદૃગેવ તત્ । ઉભયાનિ સહનિરુપ્યાણિ । યજ્ઞસ્ય સાત્મત્વાય ॥ ઉભયં-વાઁ એતસ્યેન્દ્રિયં-વીઁર્યમાપ્યતે ॥ 48 ॥
યો-ઽગ્નિમાધત્તે । ઐન્દ્રાગ્ન-મેકાદશકપાલ- મનુ નિર્વપેત્ । આદિત્ય-ઞ્ચરુમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાના-મયાતયામાનૌ । યે એવ દેવતે અયાતયામ્ની । તાભ્યામેવાસ્મા ઇન્દ્રિયં-વીઁર્યમવ- રુન્ધે । આદિત્યો ભવતિ । ઇયં-વાઁ અદિતિઃ । અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ ધેન્વૈ વા એત-દ્રેતઃ ॥ 49 ॥
યદાજ્યમ્ । અનડુહસ્તણ્ડુલાઃ । મિથુનમેવાવ-રુન્ધે । ઘૃતે ભવતિ । યજ્ઞસ્યાલૂક્ષાન્તત્વાય ॥ ચત્વાર આર્ષેયાઃ પ્રાશ્ઞન્તિ । દિશામેવ જ્યોતિષિ જુહોતિ ॥ પશવો વા એતાનિ હવીગ્ંષિ । એષ રુદ્રઃ । યદગ્નિઃ ॥ 50 ॥
યથ્સદ્ય એતાનિ હવીગ્ંષિ નિર્વપેત્ । રુદ્રાય પશૂનપિ દદ્ધ્યાત્ । અપશુ-ર્યજમાન-સ્સ્યાત્ । યન્નાનુનિર્વપેત્ । અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ । દ્વાદશસુ રાત્રીષ્વનુ નિર્વપેત્ । સંવઁથ્સર પ્રતિમા વૈ દ્વાદશ રાત્રયઃ । સંવઁથ્સરેણૈવાસ્મૈ રુદ્રગ્ં શમયિત્વા । પશૂનવ રુન્ધે ॥ યદેક-મેકમેતાનિ હવીગ્ંષિ નિર્વપેત્ ॥ 51 ॥
યથા ત્રીણ્યાવપનાનિ પૂરયેત્ । તાદૃક્તત્ । ન પ્રજનનમુચ્છિગ્ંષેત્ । એક-ન્નિરુપ્ય । ઉત્તરે સમસ્યેત્ । તૃતીયમેવાસ્મૈ લોકમુચ્છિગ્ંષતિ પ્રજનનાય । ત-મ્પ્રજયા પશુભિરનુ પ્રજાયતે । અથો યજ્ઞસ્યૈવૈષા-ઽભિક્રાન્તિઃ ॥ રથચક્ર-મ્પ્રવર્તયતિ । મનુષ્યરથેનૈવ દેવરથ-મ્પ્રત્યવરોહતિ ॥ 52 ॥
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । હોતવ્ય-મગ્નિહોત્રાં(3) નહોતવ્યા(3)મિતિ । ય-દ્યજુષા જુહુયાત્ । અયથાપૂર્વમાહુતી જુહુયાત્ । યન્ન જુહુયાત્ । અગ્નિઃ પરાભવેત્ । તૂષ્ણીમેવ હોતવ્યમ્ । યથાપૂર્વ-માહુતી જુહોતિ । નાગ્નિઃ પરાભવતિ ॥ અગ્નીધે દદાતિ ॥ 53 ॥
અગ્નિમુખા-નેવર્તૂ-ન્પ્રીણાતિ । ઉપબર્હણ-ન્દદાતિ । રૂપાણામવ-રુદ્ધ્યૈ । અશ્વ-મ્બ્રહ્મણે । ઇન્દ્રિયમેવાવ-રુન્ધે । ધેનુગ્ં હોત્રે । આશિષ એવાવરુન્ધે । અનડ્વાહ-મદ્ધ્વર્યવે । વહ્નિર્વા અનડ્વાન્ । વહ્નિરદ્ધ્વર્યુઃ ॥ 54 ॥
વહ્નિનૈવ વહ્નિ યજ્ઞસ્યાવ-રુન્ધે । મિથુનૌ ગાવૌ દદાતિ । મિથુનસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ । વાસો દદાતિ । સર્વ દેવત્યં-વૈઁ વાસઃ । સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ । આ દ્વાદશભ્યો દદાતિ । દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ । કામમૂર્ધ્વ-ન્દેયમ્ । અપરિમિતસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ ॥ 55 ॥
ત-દ્દેવા વિજિત્ય । પુનરવારુરુથ્સન્ત । તે-ઽગ્નયે પવમાનાય પુરોડાશ-મષ્ટાકપાલ-ન્નિરવપન્ન્ । પશવો વા અગ્નિઃ પવમાનઃ । યદેવ પશુષ્વાસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત । તે-ઽગ્નયે પાવકાય । આપો વા અગ્નિઃ પાવકઃ । યદેવાફ્સ્વાસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત ॥ 46 ॥
તે-ઽગ્નયે શુચયે । અસૌ વા આદિત્યો-ઽગ્નિ-શ્શુચિઃ । યદેવાદિત્ય આસીત્ । તત્-તેનાવારુન્ધત ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । તનુવો વાવૈતા અગ્ન્યાધેયસ્ય । આગ્નેયો વા અષ્ટાકપાલો ઽગ્ન્યાધેયમિતિ । યત્ત-ન્નિર્વપેત્ । નૈતાનિ । યથા-ઽઽત્મા સ્યાત્ ॥ 47 ॥
નાઙ્ગાનિ । તાદૃગેવ તત્ । યદેતાનિ નિર્વપેત્ । ન તમ્ । યથા-ઽઙ્ગાનિ સ્યુઃ । નાત્મા । તાદૃગેવ તત્ । ઉભયાનિ સહનિરુપ્યાણિ । યજ્ઞસ્ય સાત્મત્વાય ॥ ઉભયં-વાઁ એતસ્યેન્દ્રિયં-વીઁર્યમાપ્યતે ॥ 48 ॥
યો-ઽગ્નિમાધત્તે । ઐન્દ્રાગ્ન-મેકાદશકપાલ- મનુ નિર્વપેત્ । આદિત્ય-ઞ્ચરુમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાના-મયાતયામાનૌ । યે એવ દેવતે અયાતયામ્ની । તાભ્યામેવાસ્મા ઇન્દ્રિયં-વીઁર્યમવ- રુન્ધે । આદિત્યો ભવતિ । ઇયં-વાઁ અદિતિઃ । અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ ધેન્વૈ વા એત-દ્રેતઃ ॥ 49 ॥
યદાજ્યમ્ । અનડુહસ્તણ્ડુલાઃ । મિથુનમેવાવ-રુન્ધે । ઘૃતે ભવતિ । યજ્ઞસ્યાલૂક્ષાન્તત્વાય ॥ ચત્વાર આર્ષેયાઃ પ્રાશ્ઞન્તિ । દિશામેવ જ્યોતિષિ જુહોતિ ॥ પશવો વા એતાનિ હવીગ્ંષિ । એષ રુદ્રઃ । યદગ્નિઃ ॥ 50 ॥
યથ્સદ્ય એતાનિ હવીગ્ંષિ નિર્વપેત્ । રુદ્રાય પશૂનપિ દદ્ધ્યાત્ । અપશુ-ર્યજમાન-સ્સ્યાત્ । યન્નાનુનિર્વપેત્ । અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ । દ્વાદશસુ રાત્રીષ્વનુ નિર્વપેત્ । સંવઁથ્સર પ્રતિમા વૈ દ્વાદશ રાત્રયઃ । સંવઁથ્સરેણૈવાસ્મૈ રુદ્રગ્ં શમયિત્વા । પશૂનવ રુન્ધે ॥ યદેક-મેકમેતાનિ હવીગ્ંષિ નિર્વપેત્ ॥ 51 ॥
યથા ત્રીણ્યાવપનાનિ પૂરયેત્ । તાદૃક્તત્ । ન પ્રજનનમુચ્છિગ્ંષેત્ । એક-ન્નિરુપ્ય । ઉત્તરે સમસ્યેત્ । તૃતીયમેવાસ્મૈ લોકમુચ્છિગ્ંષતિ પ્રજનનાય । ત-મ્પ્રજયા પશુભિરનુ પ્રજાયતે । અથો યજ્ઞસ્યૈવૈષા-ઽભિક્રાન્તિઃ ॥ રથચક્ર-મ્પ્રવર્તયતિ । મનુષ્યરથેનૈવ દેવરથ-મ્પ્રત્યવરોહતિ ॥ 52 ॥
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । હોતવ્ય-મગ્નિહોત્રાં(3) નહોતવ્યા(3)મિતિ । ય-દ્યજુષા જુહુયાત્ । અયથાપૂર્વમાહુતી જુહુયાત્ । યન્ન જુહુયાત્ । અગ્નિઃ પરાભવેત્ । તૂષ્ણીમેવ હોતવ્યમ્ । યથાપૂર્વ-માહુતી જુહોતિ । નાગ્નિઃ પરાભવતિ ॥ અગ્નીધે દદાતિ ॥ 53 ॥
અગ્નિમુખા-નેવર્તૂ-ન્પ્રીણાતિ । ઉપબર્હણ-ન્દદાતિ । રૂપાણામવ-રુદ્ધ્યૈ । અશ્વ-મ્બ્રહ્મણે । ઇન્દ્રિયમેવાવ-રુન્ધે । ધેનુગ્ં હોત્રે । આશિષ એવાવરુન્ધે । અનડ્વાહ-મદ્ધ્વર્યવે । વહ્નિર્વા અનડ્વાન્ । વહ્નિરદ્ધ્વર્યુઃ ॥ 54 ॥
વહ્નિનૈવ વહ્નિ યજ્ઞસ્યાવ-રુન્ધે । મિથુનૌ ગાવૌ દદાતિ । મિથુનસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ । વાસો દદાતિ । સર્વ દેવત્યં-વૈઁ વાસઃ । સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ । આ દ્વાદશભ્યો દદાતિ । દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ । સંવઁથ્સર એવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ । કામમૂર્ધ્વ-ન્દેયમ્ । અપરિમિતસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ ॥ 55 ॥
(આદિત્યે તૃતીય - મફ્સ્વાસી-ત્ત-ત્તેનાવારુન્ધત - સ્યા - દાપ્યતે - રેતો - ઽગ્નિ - રેકમેક મેતાનિ હવિગ્ંષિ નિર્વપેત્ - પ્રત્યવરોહતિ - દદાત્ય - દ્ધ્વર્યુ--ર્ દેય મેક-ઞ્ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - આધાનમન્ત્રાઃ
અનુવાકં 7 - આધાનમન્ત્રાઃ
ઘર્મ-શ્શિરસ્તદયમગ્નિઃ । સ-મ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવત્ । છર્દિસ્તોકાય તનયાય યચ્છ ॥ વાતઃ પ્રાણસ્તદયમગ્નિઃ । સ-મ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવત્ । સ્વદિત-ન્તોકાય તનયાય પિતુ-મ્પચ ॥ પ્રાચીમનુ પ્રદિશ-મ્પ્રેહિ વિદ્વાન્ । અગ્નેરગ્ને પુરો અગ્નિ-ર્ભવેહ । વિશ્વા આશા દીદ્યાનો વિભાહિ । ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ 56 ॥
અર્કશ્ચક્ષુ-સ્તદસૌ સૂર્યસ્તદયમગ્નિઃ । સમ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવત્ । ય-ત્તે શુક્ર શુક્રં-વઁર્ચઃ શુક્રા તનૂઃ । શુક્ર-ઞ્જ્યોતિરજસ્રમ્ । તેન મે દીદિહિ તેન ત્વા-ઽઽદધે । અગ્નિના-ઽગ્ને બ્રહ્મણા ॥ આનશે વ્યાનશે સર્વમાયુ-ર્વ્યાનશે ॥ યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । વિરાટ્ ચ સ્વરાટ્ ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ ॥ 57 ॥
યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । સમ્રાટ્ ચાભિભૂશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । વિભૂશ્ચ પરિભૂશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । પ્રભ્વી ચ પ્રભૂતિશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યાસ્તે અગ્ને શિવાસ્તનુવઃ । તાભિસ્ત્વા ઽઽદધે ॥ યાસ્તે અગ્ને ઘોરાસ્તનુવઃ । તાભિરમુ-ઙ્ગચ્છ ॥ 58 ॥
અર્કશ્ચક્ષુ-સ્તદસૌ સૂર્યસ્તદયમગ્નિઃ । સમ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવત્ । ય-ત્તે શુક્ર શુક્રં-વઁર્ચઃ શુક્રા તનૂઃ । શુક્ર-ઞ્જ્યોતિરજસ્રમ્ । તેન મે દીદિહિ તેન ત્વા-ઽઽદધે । અગ્નિના-ઽગ્ને બ્રહ્મણા ॥ આનશે વ્યાનશે સર્વમાયુ-ર્વ્યાનશે ॥ યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । વિરાટ્ ચ સ્વરાટ્ ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ ॥ 57 ॥
યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । સમ્રાટ્ ચાભિભૂશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । વિભૂશ્ચ પરિભૂશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યે તે અગ્ને શિવે તનુવૌ । પ્રભ્વી ચ પ્રભૂતિશ્ચ । તે મા વિશતા-ન્તે મા જિન્વતામ્ । યાસ્તે અગ્ને શિવાસ્તનુવઃ । તાભિસ્ત્વા ઽઽદધે ॥ યાસ્તે અગ્ને ઘોરાસ્તનુવઃ । તાભિરમુ-ઙ્ગચ્છ ॥ 58 ॥
(ચતુષ્પદે - જિન્વતાં - તનુવ સ્ત્રીણિ ચ ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - એતદ્બ્રાહ્મણં
અનુવાકં 8 - એતદ્બ્રાહ્મણં
ઇમે વા એતે લોકા અગ્નયઃ । તે યદવ્યાવૃત્તા આધીયેરન્ન્ । શોચયેયુ-ર્યજમાનમ્ । ઘર્મ-શ્શિર ઇતિ ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । વાતઃ પ્રાણ ઇત્યન્વાહાર્ય-પચનમ્ । અર્ક-શ્ચક્ષુરિત્યા-હવનીયમ્ । તેનૈવૈનાન્ વ્યાવર્તયતિ । તથા ન શોચયન્તિ યજમાનમ્ ॥ રથન્તર-મભિગાયતે ગાર્હપત્ય આધીયમાને । રાથન્તરો વા અયં-લોઁકઃ ॥ 59 ॥
અસ્મિન્નેવૈનં-લોઁકે પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । વામદેવ્ય-મભિગાયત ઉદ્ધ્રિયમાણે । અન્તરિક્ષં-વૈઁ વામદેવ્યમ્ । અન્તરિક્ષ એવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । અથો શાન્તિ-ર્વૈ વામદેવ્યમ્ । શાન્તમેવૈન-મ્પશવ્યમુદ્ધરતે । બૃહદભિગાયત આહવનીય આધીયમાને । બાર્હતો વા અસૌ લોકઃ । અમુષ્મિન્નેવૈનં-લોઁકે પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત ॥ 60 ॥
સો-ઽશ્વો વારો ભૂત્વા પરાંઐત્ । તં-વાઁરવન્તીયેનાવારયત ।ત-દ્વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્ । શ્યૈતેન શ્યેતી અકુરુત ।તચ્છ્યૈતસ્ય શ્યૈતત્વમ્ । ય-દ્વારવન્તીય-મભિગાયતે । વારયિત્વૈવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । શ્યૈતેન શ્યેતી કુરુતે ॥ ઘર્મ-શ્શિર ઇતિ ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । સશીર્ષાણ-મેવૈન-માધત્તે ॥ 61 ॥
ઉપૈનમુત્તરો યજ્ઞો નમતિ ॥ રુદ્રો વા એષઃ । યદગ્નિઃ । સ આધીયમાન ઈશ્વરો યજમાનસ્ય પશૂન્ હિગ્ંસિતોઃ । સ-મ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવદિત્યાહ । પશુભિરેવૈનગ્ં સમ્પ્રિય-ઙ્કરોતિ । પશૂના-મહિગ્ંસાયૈ ॥ છર્દિસ્તોકાય તનયાય યચ્છેત્યાહ ।આશિષમેવૈતા-માશાસ્તે ॥ વાતઃ પ્રાણ ઇત્યન્વાહાર્ય-પચનમ્ ॥ 62 ॥
સપ્રાણ-મેવૈન-માધત્તે ॥ સ્વદિત-ન્તોકાય તનયાય પિતુ-મ્પચેત્યાહ । અન્નમેવાસ્મૈ સ્વદયતિ ॥ પ્રાચીમનુ પ્રદિશ-મ્પ્રેહિ વિદ્વાનિત્યાહ । વિભક્તિરેવૈનયોસ્સા । અથો નાના વીર્યાવેવૈનૌ કુરુતે ॥ ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ અર્ક-શ્ચક્ષુરિત્યા-હવનીયમ્ । અર્કો વૈ દેવાનામન્નમ્ ॥ 63 ॥
અન્નમેવાવ રુન્ધે ॥ તેન મે દીદિહીત્યાહ । સમિન્ધ એવૈનમ્ ॥ આનશે વ્યાનશ ઇતિ ત્રિરુદિઙ્ગયતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ તત્-તથા ન કાર્યમ્ । વીઙ્ગિતમ પ્રતિષ્ઠિત-માદધીત । ઉદ્ધૃત્યૈ-વાધાયા-ભિમન્ત્રિયઃ । અવીઙ્ગિત-મેવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ વિરાટ્ ચ સ્વરાટ્ ચ યાસ્તે અગ્ને શિવાસ્તનુવ-સ્તાભિસ્ત્વા ઽઽદધ ઇત્યાહ । એતા વા અગ્ને-શ્શિવાસ્તનુવઃ । તાભિરેવૈનગ્ં સમર્ધયતિ ॥ યાસ્તે અગ્ને ઘોરાસ્તનુવ સ્તાભિરમુ-ઙ્ગચ્છેતિ બ્રૂયાદ્ય-ન્દ્વિષ્યાત્ । તાભિરેવૈન-મ્પરાભાવયતિ ॥ 64 ॥
અસ્મિન્નેવૈનં-લોઁકે પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । વામદેવ્ય-મભિગાયત ઉદ્ધ્રિયમાણે । અન્તરિક્ષં-વૈઁ વામદેવ્યમ્ । અન્તરિક્ષ એવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । અથો શાન્તિ-ર્વૈ વામદેવ્યમ્ । શાન્તમેવૈન-મ્પશવ્યમુદ્ધરતે । બૃહદભિગાયત આહવનીય આધીયમાને । બાર્હતો વા અસૌ લોકઃ । અમુષ્મિન્નેવૈનં-લોઁકે પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ પ્રજાપતિ-રગ્નિ-મસૃજત ॥ 60 ॥
સો-ઽશ્વો વારો ભૂત્વા પરાંઐત્ । તં-વાઁરવન્તીયેનાવારયત ।ત-દ્વારવન્તીયસ્ય વારવન્તીયત્વમ્ । શ્યૈતેન શ્યેતી અકુરુત ।તચ્છ્યૈતસ્ય શ્યૈતત્વમ્ । ય-દ્વારવન્તીય-મભિગાયતે । વારયિત્વૈવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । શ્યૈતેન શ્યેતી કુરુતે ॥ ઘર્મ-શ્શિર ઇતિ ગાર્હપત્ય-માદધાતિ । સશીર્ષાણ-મેવૈન-માધત્તે ॥ 61 ॥
ઉપૈનમુત્તરો યજ્ઞો નમતિ ॥ રુદ્રો વા એષઃ । યદગ્નિઃ । સ આધીયમાન ઈશ્વરો યજમાનસ્ય પશૂન્ હિગ્ંસિતોઃ । સ-મ્પ્રિયઃ પશુભિ-ર્ભુવદિત્યાહ । પશુભિરેવૈનગ્ં સમ્પ્રિય-ઙ્કરોતિ । પશૂના-મહિગ્ંસાયૈ ॥ છર્દિસ્તોકાય તનયાય યચ્છેત્યાહ ।આશિષમેવૈતા-માશાસ્તે ॥ વાતઃ પ્રાણ ઇત્યન્વાહાર્ય-પચનમ્ ॥ 62 ॥
સપ્રાણ-મેવૈન-માધત્તે ॥ સ્વદિત-ન્તોકાય તનયાય પિતુ-મ્પચેત્યાહ । અન્નમેવાસ્મૈ સ્વદયતિ ॥ પ્રાચીમનુ પ્રદિશ-મ્પ્રેહિ વિદ્વાનિત્યાહ । વિભક્તિરેવૈનયોસ્સા । અથો નાના વીર્યાવેવૈનૌ કુરુતે ॥ ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદ ઇત્યાહ । આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥ અર્ક-શ્ચક્ષુરિત્યા-હવનીયમ્ । અર્કો વૈ દેવાનામન્નમ્ ॥ 63 ॥
અન્નમેવાવ રુન્ધે ॥ તેન મે દીદિહીત્યાહ । સમિન્ધ એવૈનમ્ ॥ આનશે વ્યાનશ ઇતિ ત્રિરુદિઙ્ગયતિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એષ્વેવૈનં-લોઁકેષુ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ તત્-તથા ન કાર્યમ્ । વીઙ્ગિતમ પ્રતિષ્ઠિત-માદધીત । ઉદ્ધૃત્યૈ-વાધાયા-ભિમન્ત્રિયઃ । અવીઙ્ગિત-મેવૈન-મ્પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે ॥ વિરાટ્ ચ સ્વરાટ્ ચ યાસ્તે અગ્ને શિવાસ્તનુવ-સ્તાભિસ્ત્વા ઽઽદધ ઇત્યાહ । એતા વા અગ્ને-શ્શિવાસ્તનુવઃ । તાભિરેવૈનગ્ં સમર્ધયતિ ॥ યાસ્તે અગ્ને ઘોરાસ્તનુવ સ્તાભિરમુ-ઙ્ગચ્છેતિ બ્રૂયાદ્ય-ન્દ્વિષ્યાત્ । તાભિરેવૈન-મ્પરાભાવયતિ ॥ 64 ॥
(લોકો - ઽસૃજતૈન - માધત્તે - ઽન્વાહાર્યપચનં - દેવાનામન્ન - મેન-મ્પ્રતિષ્ઠિતમાધત્તે પઞ્ચ ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - બ્રહ્મૌદનમ્
અનુવાકં 9 - બ્રહ્મૌદનમ્
શમીગર્ભાદગ્નિ-મ્મન્થતિ । એષા વા અગ્ને-ર્યજ્ઞિયા તનૂઃ । તામેવાસ્મૈ જનયતિ ॥ અદિતિઃ પુત્રકામા । સાદ્ધ્યેભ્યો દેવેભ્યો બ્રહ્મૌદન-મપચત્ । તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યૈ ધાતા ચાર્યમા ચાજાયેતામ્ । સા દ્વિતીય-મપચત્ ॥ 65 ॥
તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યૈ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચાજાયેતામ્ । સા તૃતીય-મપચત્ । તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યા અગ્ંશશ્ચ ભગશ્ચાજાયેતામ્ । સા ચતુર્થ-મપચત્ ॥ 66 ॥
તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યા ઇન્દ્રશ્ચ વિવસ્વાગ્શ્ચા-જાયેતામ્ । બ્રહ્મૌદન-મ્પચતિ । રેત એવ ત-દ્દધાતિ ॥ પ્રાશ્ઞન્તિ બ્રાહ્મણા ઓદનમ્ ॥ યદાજ્ય-મુચ્છિષ્યતે । તેન સમિધો-ઽભ્યજ્યાદધાતિ । ઉચ્છેષણાદ્વા અદિતી રેતો-ઽધત્ત ॥ 67 ॥
ઉચ્છેષણાદેવ ત-દ્રેતો ધત્તે ॥ અસ્થિ વા એતત્ । ય-થ્સમિધઃ । એત-દ્રેતઃ । યદાજ્યમ્ । યદાજ્યેન સમિધો-ઽભ્યજ્યાદધાતિ । અસ્થ્યેવ ત-દ્રેતસિ દધાતિ ॥ તિસ્ર આદધાતિ મિથુનત્વાય ॥ ઇયતી-ર્ભવન્તિ । પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતાઃ ॥ 68 ॥
ઇયતી-ર્ભવન્તિ । યજ્ઞપરુષા સમ્મિતાઃ । ઇયતી-ર્ભવન્તિ । એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ । વીર્ય સમ્મિતાઃ ॥ આર્દ્રા ભવન્તિ । આર્દ્રમિવ હિ રેતઃ સિચ્યતે ॥ ચિત્રિયસ્યાશ્વત્થસ્યાદધાતિ । ચિત્રમેવ ભવતિ ॥ ઘૃતવતીભિ-રાદધાતિ ॥ 69 ॥
એતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામ । ય-દ્ઘૃતમ્ । પ્રિયેણૈવૈન-ન્ધામ્ના સમર્ધયતિ । અથો તેજસા ॥ ગાયત્રીભિ-ર્બ્રાહ્મણસ્યાદદ્ધ્યાત્ । ગાયત્રછન્દા વૈ બ્રાહ્મણઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય । ત્રિષ્ટુગ્ભી-રાજન્યસ્ય । ત્રિષ્ટુ-પ્છન્દા વૈ રાજન્યઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય ॥ 70 ॥
જગતીભિ-ર્વૈશ્યસ્ય । જગતી છન્દા વૈ વૈશ્યઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય ॥ તગ્ં સંવઁથ્સર-ઙ્ગોપાયેત્ । સંવઁથ્સરગ્ં હિ રેતો હિતં-વઁર્ધતે ॥ ય-દ્યેનગ્ં સંવઁથ્સરે નોપનમેત્ । સમિધઃ પુનરાદદ્ધ્યાત્ । રેત એવ તદ્ધિતં-વઁર્ધમાનમેતિ ॥ ન માગ્ંસ-મશ્ઞીયાત્ । ન સ્ત્રિયમુપેયાત્ ॥ 71 ॥
ય-ન્માગ્ંસ-મશ્ઞીયાત્ । યથ્સ્ત્રિય-મુપેયાત્ । નિર્વીર્ય-સ્સ્યાત્ । નૈનમગ્નિ-રુપનમેત્ ॥ શ્વ આધાસ્યમાનો બ્રહ્મૌદન-મ્પચતિ । આદિત્યા વા ઇત ઉત્તમા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । તે વા ઇતો યન્ત-મ્પ્રતિનુદન્તે । એતે ખલુ વાવાદિત્યાઃ । ય-દ્બ્રાહ્મણાઃ । તૈરેવ સત્વ-ઙ્ગચ્છતિ ॥ 72 ॥
નૈન-મ્પ્રતિનુદન્તે ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । ક્વા સઃ । અગ્નિઃ કાર્યઃ । યો-ઽસ્મૈ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પ્રજનયતીતિ । શલ્કૈસ્તાગ્ં રાત્રિમગ્નિ-મિન્ધીત । તસ્મિ-ન્નુપવ્યુષમરણી નિષ્ટપેત્ । યથર્ષભાય વાશિતા ન્યાવિચ્છાયતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ અપોદૂહ્ય ભસ્માગ્નિ-મ્મન્થતિ ॥ 73 ॥
સૈવ સા-ઽગ્ને-સ્સન્તતિઃ ॥ ત-મ્મથિત્વા પ્રાઞ્ચમુદ્ધરતિ । સંવઁથ્સરમેવ ત-દ્રેતો હિત-મ્પ્રજનયતિ ॥ અનાહિત-સ્તસ્યાગ્નિ-રિત્યાહુઃ । ય-સ્સમિધો-ઽનાધાયાગ્નિ-માધત્ત ઇતિ । તા-સ્સંવઁથ્સરે પુરસ્તા-દાદદ્ધ્યાત્ । સંવઁથ્સરાદેવૈન-મવરુદ્ધ્યા-ધત્તે ॥ યદિ સંવઁથ્સરે ઽનાદદ્ધ્યાત્ । દ્વાદશ્યા-મ્પુરસ્તા-દાદદ્ધ્યાત્ । સંવઁથ્સર પ્રતિમા વૈ દ્વાદશ રાત્રયઃ । સંવઁથ્સરમેવાસ્યાહિતા ભવન્તિ ॥ યદિ દ્વાદશ્યા-ન્નાદદ્ધ્યાત્ । ત્ર્યહે પુરસ્તાદાદદ્ધ્યાત્ । આહિતા એવાસ્ય ભવન્તિ ॥ 74 ॥
તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યૈ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચાજાયેતામ્ । સા તૃતીય-મપચત્ । તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યા અગ્ંશશ્ચ ભગશ્ચાજાયેતામ્ । સા ચતુર્થ-મપચત્ ॥ 66 ॥
તસ્યા ઉચ્છેષણ-મદદુઃ । ત-ત્પ્રાશ્ઞાત્ । સા રેતો-ઽધત્ત । તસ્યા ઇન્દ્રશ્ચ વિવસ્વાગ્શ્ચા-જાયેતામ્ । બ્રહ્મૌદન-મ્પચતિ । રેત એવ ત-દ્દધાતિ ॥ પ્રાશ્ઞન્તિ બ્રાહ્મણા ઓદનમ્ ॥ યદાજ્ય-મુચ્છિષ્યતે । તેન સમિધો-ઽભ્યજ્યાદધાતિ । ઉચ્છેષણાદ્વા અદિતી રેતો-ઽધત્ત ॥ 67 ॥
ઉચ્છેષણાદેવ ત-દ્રેતો ધત્તે ॥ અસ્થિ વા એતત્ । ય-થ્સમિધઃ । એત-દ્રેતઃ । યદાજ્યમ્ । યદાજ્યેન સમિધો-ઽભ્યજ્યાદધાતિ । અસ્થ્યેવ ત-દ્રેતસિ દધાતિ ॥ તિસ્ર આદધાતિ મિથુનત્વાય ॥ ઇયતી-ર્ભવન્તિ । પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતાઃ ॥ 68 ॥
ઇયતી-ર્ભવન્તિ । યજ્ઞપરુષા સમ્મિતાઃ । ઇયતી-ર્ભવન્તિ । એતાવદ્વૈ પુરુષે વીર્યમ્ । વીર્ય સમ્મિતાઃ ॥ આર્દ્રા ભવન્તિ । આર્દ્રમિવ હિ રેતઃ સિચ્યતે ॥ ચિત્રિયસ્યાશ્વત્થસ્યાદધાતિ । ચિત્રમેવ ભવતિ ॥ ઘૃતવતીભિ-રાદધાતિ ॥ 69 ॥
એતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામ । ય-દ્ઘૃતમ્ । પ્રિયેણૈવૈન-ન્ધામ્ના સમર્ધયતિ । અથો તેજસા ॥ ગાયત્રીભિ-ર્બ્રાહ્મણસ્યાદદ્ધ્યાત્ । ગાયત્રછન્દા વૈ બ્રાહ્મણઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય । ત્રિષ્ટુગ્ભી-રાજન્યસ્ય । ત્રિષ્ટુ-પ્છન્દા વૈ રાજન્યઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય ॥ 70 ॥
જગતીભિ-ર્વૈશ્યસ્ય । જગતી છન્દા વૈ વૈશ્યઃ । સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વાય ॥ તગ્ં સંવઁથ્સર-ઙ્ગોપાયેત્ । સંવઁથ્સરગ્ં હિ રેતો હિતં-વઁર્ધતે ॥ ય-દ્યેનગ્ં સંવઁથ્સરે નોપનમેત્ । સમિધઃ પુનરાદદ્ધ્યાત્ । રેત એવ તદ્ધિતં-વઁર્ધમાનમેતિ ॥ ન માગ્ંસ-મશ્ઞીયાત્ । ન સ્ત્રિયમુપેયાત્ ॥ 71 ॥
ય-ન્માગ્ંસ-મશ્ઞીયાત્ । યથ્સ્ત્રિય-મુપેયાત્ । નિર્વીર્ય-સ્સ્યાત્ । નૈનમગ્નિ-રુપનમેત્ ॥ શ્વ આધાસ્યમાનો બ્રહ્મૌદન-મ્પચતિ । આદિત્યા વા ઇત ઉત્તમા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । તે વા ઇતો યન્ત-મ્પ્રતિનુદન્તે । એતે ખલુ વાવાદિત્યાઃ । ય-દ્બ્રાહ્મણાઃ । તૈરેવ સત્વ-ઙ્ગચ્છતિ ॥ 72 ॥
નૈન-મ્પ્રતિનુદન્તે ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । ક્વા સઃ । અગ્નિઃ કાર્યઃ । યો-ઽસ્મૈ પ્રજા-મ્પશૂ-ન્પ્રજનયતીતિ । શલ્કૈસ્તાગ્ં રાત્રિમગ્નિ-મિન્ધીત । તસ્મિ-ન્નુપવ્યુષમરણી નિષ્ટપેત્ । યથર્ષભાય વાશિતા ન્યાવિચ્છાયતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ અપોદૂહ્ય ભસ્માગ્નિ-મ્મન્થતિ ॥ 73 ॥
સૈવ સા-ઽગ્ને-સ્સન્તતિઃ ॥ ત-મ્મથિત્વા પ્રાઞ્ચમુદ્ધરતિ । સંવઁથ્સરમેવ ત-દ્રેતો હિત-મ્પ્રજનયતિ ॥ અનાહિત-સ્તસ્યાગ્નિ-રિત્યાહુઃ । ય-સ્સમિધો-ઽનાધાયાગ્નિ-માધત્ત ઇતિ । તા-સ્સંવઁથ્સરે પુરસ્તા-દાદદ્ધ્યાત્ । સંવઁથ્સરાદેવૈન-મવરુદ્ધ્યા-ધત્તે ॥ યદિ સંવઁથ્સરે ઽનાદદ્ધ્યાત્ । દ્વાદશ્યા-મ્પુરસ્તા-દાદદ્ધ્યાત્ । સંવઁથ્સર પ્રતિમા વૈ દ્વાદશ રાત્રયઃ । સંવઁથ્સરમેવાસ્યાહિતા ભવન્તિ ॥ યદિ દ્વાદશ્યા-ન્નાદદ્ધ્યાત્ । ત્ર્યહે પુરસ્તાદાદદ્ધ્યાત્ । આહિતા એવાસ્ય ભવન્તિ ॥ 74 ॥
(દ્વિતીયમપચચ્ - ચતુર્થમપચ - દદિતી રેતો-ઽધત્ત - સમ્મિતા -
ઘૃતવતીભિરાદધાતિ - રાજન્યઃ સ્વસ્ય છન્દસઃ પ્રત્યયનસ્ત્વા - યેયા-દ્- ગચ્છતિ - મન્થતિ - રાત્રય શ્ચત્વારિ ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - પઞ્ચાગ્ન્યાધાનમ્
અનુવાકં 10 - પઞ્ચાગ્ન્યાધાનમ્
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । સ રિરિચાનો-ઽમન્યત । સ તપો-ઽતપ્યત । સ આત્મન્ વીર્ય-મપશ્યત્ । તદવર્ધત । તદસ્મા-થ્સહસોર્ધ્વ-મસૃજ્યત । સા વિરાડભવત્ । તા-ન્દેવાસુરા વ્યગૃહ્ણત । સો-ઽબ્રવી-ત્પ્રજાપતિઃ । મમ વા એષા ॥ 75 ॥
દોહા એવ યુષ્માકમિતિ ॥ સા તતઃ પ્રાચ્યુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અથર્વ પિતુ-મ્મે ગોપાયેતિ । સા દ્વિતીય-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । નર્ય પ્રજા-મ્મે ગોપાયેતિ । સા તૃતીય-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । શગ્ગ્સ્ય પશૂ-ન્મે ગોપાયેતિ ॥ 76 ॥
સા ચતુર્થ-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । સપ્રથ સભા-મ્મે ગોપાયેતિ । સા પઞ્ચમ-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અહે બુદ્ધ્નિય મન્ત્ર-મ્મે ગોપાયેતિ । અગ્નીન્ વાવ સા તાન્ વ્યક્રમત । તા-ન્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અથો પઙ્ક્તિમેવ ॥ પઙ્ક્તિર્વા એષા બ્રાહ્મણે પ્રવિષ્ટા ॥ 77 ॥
તામાત્મનો-ઽધિ નિર્મિમીતે । યદગ્નિ-રાધીયતે । તસ્મા-દેતાવન્તો-ઽગ્નય આધીયન્તે । પાઙ્ક્તં-વાઁ ઇદગ્ં સર્વમ્ । પાઙ્ક્તેનૈવ પાઙ્ક્તગ્ગ્ સ્પૃણોતિ ॥ અથર્વ પિતુ-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । અન્નમેવૈ તેન સ્પૃણોતિ । નર્ય પ્રજા-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । પ્રજામેવૈતેન સ્પૃણોતિ । શગ્ગ્સ્ય પશૂ-ન્મે ગોપાયેત્યાહ ॥ 78 ॥
પશૂનેવૈતેન સ્પૃણોતિ । સપ્રથ સભા-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । સભામેવૈતેનેન્દ્રિયગ્ગ્ સ્પૃણોતિ । અહે બુદ્ધ્નિય મન્ત્ર-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । મન્ત્રમેવૈ તેન શ્રિયગ્ગ્ સ્પૃણોતિ ॥ યદન્વાહાર્ય-પચને-ઽન્વાહાર્ય-મ્પચન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । ય-દ્ગાર્હપત્ય આજ્યમધિશ્રયન્તિ સમ્પત્નીર્યાજયન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યદાહવનીયે જુહ્વતિ ॥ 79 ॥
તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યથ્સભાયાં-વિઁજયન્તે । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યદાવસથે-ઽન્નગ્ં હરન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । તથા-ઽસ્ય સર્વે પ્રીતા અભીષ્ટા આધીયન્તે ॥ પ્રવસથ-મેષ્યન્નેવ-મુપતિષ્ઠે-તૈકમેકમ્ । યથા બ્રાહ્મણાય ગૃહેવાસિને પરિદાય ગૃહાનેતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ પુનરાગ-ત્યોપતિષ્ઠતે । સા ભાગેયમેવૈષા-ન્તત્ । સા તત ઊર્ધ્વા-ઽઽરોહત્ । સા રોહિણ્યભવત્ । ત-દ્રોહિણ્યૈ રોહિણિત્વમ્ । રોહિણ્યા-મગ્નિ-માદધીત । સ્વ એવૈનં-યોઁનૌ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । ઋદ્ધ્નોત્યેનેન ॥ 80 ॥
દોહા એવ યુષ્માકમિતિ ॥ સા તતઃ પ્રાચ્યુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અથર્વ પિતુ-મ્મે ગોપાયેતિ । સા દ્વિતીય-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । નર્ય પ્રજા-મ્મે ગોપાયેતિ । સા તૃતીય-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । શગ્ગ્સ્ય પશૂ-ન્મે ગોપાયેતિ ॥ 76 ॥
સા ચતુર્થ-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । સપ્રથ સભા-મ્મે ગોપાયેતિ । સા પઞ્ચમ-મુદક્રામત્ । ત-ત્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અહે બુદ્ધ્નિય મન્ત્ર-મ્મે ગોપાયેતિ । અગ્નીન્ વાવ સા તાન્ વ્યક્રમત । તા-ન્પ્રજાપતિઃ પર્યગૃહ્ણાત્ । અથો પઙ્ક્તિમેવ ॥ પઙ્ક્તિર્વા એષા બ્રાહ્મણે પ્રવિષ્ટા ॥ 77 ॥
તામાત્મનો-ઽધિ નિર્મિમીતે । યદગ્નિ-રાધીયતે । તસ્મા-દેતાવન્તો-ઽગ્નય આધીયન્તે । પાઙ્ક્તં-વાઁ ઇદગ્ં સર્વમ્ । પાઙ્ક્તેનૈવ પાઙ્ક્તગ્ગ્ સ્પૃણોતિ ॥ અથર્વ પિતુ-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । અન્નમેવૈ તેન સ્પૃણોતિ । નર્ય પ્રજા-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । પ્રજામેવૈતેન સ્પૃણોતિ । શગ્ગ્સ્ય પશૂ-ન્મે ગોપાયેત્યાહ ॥ 78 ॥
પશૂનેવૈતેન સ્પૃણોતિ । સપ્રથ સભા-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । સભામેવૈતેનેન્દ્રિયગ્ગ્ સ્પૃણોતિ । અહે બુદ્ધ્નિય મન્ત્ર-મ્મે ગોપાયેત્યાહ । મન્ત્રમેવૈ તેન શ્રિયગ્ગ્ સ્પૃણોતિ ॥ યદન્વાહાર્ય-પચને-ઽન્વાહાર્ય-મ્પચન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । ય-દ્ગાર્હપત્ય આજ્યમધિશ્રયન્તિ સમ્પત્નીર્યાજયન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યદાહવનીયે જુહ્વતિ ॥ 79 ॥
તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યથ્સભાયાં-વિઁજયન્તે । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । યદાવસથે-ઽન્નગ્ં હરન્તિ । તેન સો-ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતઃ । તથા-ઽસ્ય સર્વે પ્રીતા અભીષ્ટા આધીયન્તે ॥ પ્રવસથ-મેષ્યન્નેવ-મુપતિષ્ઠે-તૈકમેકમ્ । યથા બ્રાહ્મણાય ગૃહેવાસિને પરિદાય ગૃહાનેતિ । તાદૃગેવ તત્ ॥ પુનરાગ-ત્યોપતિષ્ઠતે । સા ભાગેયમેવૈષા-ન્તત્ । સા તત ઊર્ધ્વા-ઽઽરોહત્ । સા રોહિણ્યભવત્ । ત-દ્રોહિણ્યૈ રોહિણિત્વમ્ । રોહિણ્યા-મગ્નિ-માદધીત । સ્વ એવૈનં-યોઁનૌ પ્રતિષ્ઠિત-માધત્તે । ઋદ્ધ્નોત્યેનેન ॥ 80 ॥
(એષા - પશૂન્મે ગોપાયેતિ - પ્રવિષ્ટા -
પશૂન્મે ગોપાયેત્યાહ - જુહ્વતિ - તિષ્ઠતે સપ્ત ચ) (અ. 10)
(બ્રહ્મ સન્ધત્તં - કૃત્તિકા - સૂદ્ધન્તિ - દ્વાદશસુ - પ્રજાપતિ-ર્વાચો - દેવાસુરાસ્તદગ્નિર્નો-દ્- ઘર્મ-શ્શિર - ઇમે વૈ - શમીગર્ભાત્ - પ્રજાપતિ-સ્સ રિરિચાન-સ્સતપ-સ્સ આત્મન્ વીર્ય-ન્દશ )
(બ્રહ્મ સન્ધત્તં - તૌ દિવ્યા - વથો શત્વાંયઁ - પ્રાચ્યેષાં - ઁયદુપર્યુપરિ - ય-થ્સદ્યઃ - સો-ઽશ્વો વારો ભૂત્વા - જગતીભિ રશીતિઃ)
(બ્રહ્મ સન્ધત્ત - મૃદ્ધ્નોત્યેનેન)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે પ્રથમાષ્ટકે પ્રથમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥